{"id":1946,"date":"2008-11-26T01:05:00","date_gmt":"2008-11-26T01:05:00","guid":{"rendered":"http:\/\/damau.org\/2008\/11\/tayson2\/"},"modified":"2022-02-23T11:06:48","modified_gmt":"2022-02-23T11:06:48","slug":"tay-son-phan-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/damau.org\/en\/1946\/tay-son-phan-2","title":{"rendered":"T&acirc;y S\u01a1n &ndash; Ph\u1ea7n 2"},"content":{"rendered":"<p>1771 &#8211; 1802 M\u1ed8T TH\u1ebe H\u1ec6, TRONG V\u00d4 TH\u1ee8C, \u0110I T\u00ccM V\u01af\u1ee2T THO\u00c1T KH\u1eceI V\u00d2NG K\u1ec0M TH\u00daC C\u1ee6A TRUY\u1ec0N TH\u1ed0NG KHU V\u1ef0C<\/p>\n<p>&#160;<\/p>\n<p><strong>ph\u1ea7n 2<\/strong><\/p>\n<p><strong>N\u1ebfu kh\u00f4ng c\u00f3 Nguy\u1ec5n H\u1eefu Ch\u1ec9nh?      <br \/><\/strong>    <br \/>Cu\u1ed1i th\u00e1ng t\u01b0 \u00e2l. n\u0103m B\u00ednh ng\u1ecd (1786) qu\u00e2n T\u00e2y S\u01a1n ti\u1ebfn ph\u00e1t d\u01b0\u1edbi quy\u1ec1n Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 chi\u1ebfm \u0111\u01b0\u1ee3c kinh th\u00e0nh Hu\u1ebf ng\u00e0y 14-6-1786. \u0110i theo qu\u00e2n c\u00f3 H\u1eefu \u0110\u00f4 \u0111\u1ed1c Nguy\u1ec5n H\u1eefu Ch\u1ec9nh, t\u01b0\u1edbng c\u0169 c\u1ee7a Tr\u1ecbnh.     <\/p>\n<p>Nguy\u1ec5n H\u1eefu Ch\u1ec9nh t\u1eebng \u0111\u01b0\u1ee3c Ho\u00e0ng Ng\u0169 Ph\u00fac sai v\u00e0o Quy Nh\u01a1n phong ch\u1ee9c cho Nguy\u1ec5n Nh\u1ea1c (1775) khi Ph\u00fac kh\u00f4ng c\u00f2n c\u00f3 \u00fd \u0111i xa h\u01a1n. S\u1ef1 ki\u1ec7n nh\u1ecf nhoi khu\u1ea5t l\u1ea5p n\u00e0y l\u1ea1i d\u1eabn \u0111\u1ebfn h\u1eadu qu\u1ea3 l\u1edbn v\u1ec1 sau ch\u1ec9 v\u00ec nh\u1eefng h\u00ecnh th\u1ee9c ngo\u1ea1i giao phe ph\u00e1i \u0111\u00e3 di\u1ec5n ra gi\u1eefa nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f9ng m\u1ed9t ch\u1eebng m\u1ef1c sinh ho\u1ea1t quen thu\u1ed9c v\u1edbi nhau. Nh\u1edd chuy\u1ebfn T\u00e2y S\u01a1n ra B\u1eafc, ch\u00fang ta m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c gi\u00e1o s\u0129 cho bi\u1ebft c\u00f3 m\u1ed9t l\u1edbp ng\u01b0\u1eddi C\u00e1c l\u00e1i ph\u1ea3i s\u1ea1t nghi\u1ec7p v\u00ec bi\u1ebfn lo\u1ea1n: \u201cthuy\u1ec1n, th\u00f3c, ti\u1ec1n s\u1ea1ch c\u1ea3,\u201d (ti\u1ebfng Vi\u1ec7t.) S\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng h\u1ecd kh\u00f4ng \u00edt: c\u00f3 \u0111\u1ebfn 3000 ng\u01b0\u1eddi \u1edf v\u00f9ng c\u1eeda B\u1ea1ng x\u1ee9 Thanh. S\u1ed1 ti\u1ec1n c\u1ee7a Ho\u00e0ng Ng\u0169 Ph\u00fac vay m\u01b0\u1ee3n \u0111\u1ec3 kh\u1edfi \u0111\u1ea7u s\u1ef1 nghi\u1ec7p h\u1eb3n l\u00e0 t\u1eeb nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi nh\u01b0 \u00f4ng cha Nguy\u1ec5n H\u1eefu Ch\u1ec9nh, bu\u00f4n mu\u1ed1i gi\u00e0u c\u00f3, \u0111em \u00f4ng con \u0111\u1ed7 H\u01b0\u01a1ng c\u1ed1ng v\u00e0o l\u00e0m th\u01b0 k\u00ed, ph\u1ee5c v\u1ee5 cho \u00f4ng quan th\u1ecb l\u00fac \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh danh t\u01b0\u1edbng c\u1ee7a Tr\u1ecbnh. Quan d\u1ef1a v\u00e0o nh\u00e0 bu\u00f4n \u0111\u1ec3 l\u00e0m gi\u00e0u, t\u0103ng th\u1ebf l\u1ef1c, th\u01b0\u01a1ng nh\u00e2n d\u1ef1a v\u00e0o quan \u0111\u1ec3 t\u00ecm danh v\u1ecdng l\u00e0 chuy\u1ec7n b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng nh\u01b0ng khu\u1ea5t l\u1ea5p trong s\u1eed s\u00e1ch. Gi\u1ecfi thu\u1ef7 chi\u1ebfn, cai qu\u1ea3n thu\u1ef7 qu\u00e2n l\u00e0 d\u1ea5u v\u1ebft d\u00e2n bu\u00f4n mi\u1ec1n bi\u1ec3n, t\u1eeb \u0111\u00f3 Ch\u1ec9nh c\u00f3 t\u1ea7m m\u1eaft r\u1ed9ng r\u00e3i v\u1ec1 cu\u1ed9c s\u1ed1ng. \u201cThi\u00ean h\u1ea1 v\u1ea1n n\u01b0\u1edbc, lo g\u00ec kh\u00f4ng c\u00f3 ch\u1ed7 \u0111i,\u201d \u0111\u00f3 l\u00e0 l\u1eddi Ch\u1ec9nh khi ph\u1ea3i tr\u00e1nh v\u1ea1 qu\u00e2n Tam ph\u1ee7 l\u1eadt \u0111\u1ed5 Tr\u1ecbnh C\u00e1n, l\u1eadp Tr\u1ecbnh Kh\u1ea3i, gi\u1ebft Ho\u00e0ng \u0110\u00ecnh B\u1ea3o, ch\u1ee7 \u00f4ng (1782). D\u01b0\u1edbi m\u1eaft \u00f4ng, tr\u1eadt t\u1ef1 c\u0169 kh\u00f4ng c\u00f3 ch\u00fat gi\u00e1 tr\u1ecb g\u00ec nh\u01b0 khi \u00f4ng tha t\u1ed9i cho \u00f4ng ngh\u00e8 (ti\u1ebfn s\u0129 1775) Phan Huy \u00cdch, \u201cth\u1ea7y \u0111\u1ed3 n\u00f3i kho\u00e1c,\u201d t\u1eebng \u0111\u00f2i b\u1eaft \u00f4ng nh\u1ed1t v\u00e0o c\u00e1i tr\u1ed1ng l\u00e0m s\u1eb5n. V\u00ec th\u1ebf kh\u00f4ng l\u1ea5y l\u00e0m l\u1ea1 r\u1eb1ng khi r\u1eddi b\u1ecf x\u1ee9 B\u1eafc, Nguy\u1ec5n H\u1eefu Ch\u1ec9nh \u0111\u00e3 t\u00ecm v\u00e0o Quy Nh\u01a1n. Hai l\u1edbp ng\u01b0\u1eddi C\u00e1c l\u00e1i c\u1ee7a hai ph\u01b0\u01a1ng tr\u1eddi g\u1eb7p nhau, Ch\u1ec9nh m\u1edbi c\u00f3 \u0111\u00fang ch\u1ed7 \u0111\u1ec3 \u201cng\u00e0y \u0111\u00eam v\u00ec gi\u1eb7c b\u00e0y m\u01b0u thi\u1ebft k\u1ebf.\u201d     <\/p>\n<p>Nguy\u1ec5n Nh\u1ea1c v\u01b0\u1ee3t kh\u1ecfi s\u1ef1 ng\u1ea7n ng\u1ea1i quy\u1ebft \u0111\u00e1nh Ph\u00fa Xu\u00e2n nh\u1edd c\u00f3 Ch\u1ec9nh m\u00f3c n\u1ed1i, n\u1eafm \u0111\u00fang t\u00ecnh h\u00ecnh qu\u00e2n t\u01b0\u1edbng Tr\u1ecbnh \u0111\u1ec3 \u0111i \u0111\u1ebfn chi\u1ebfn th\u1eafng. Qu\u00e2n T\u00e2y S\u01a1n \u0111\u00e3 \u0111\u1eafp lu\u1ef9 Th\u1ea7y th\u00eam cao \u0111\u1ec3 ng\u0103n qu\u00e2n \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i, toan t\u00ednh l\u1eadp l\u1ea1i th\u1ebf ph\u00e2n tranh c\u0169 nh\u01b0ng cu\u1ed1i c\u00f9ng l\u1ea1i \u00e0o \u1ea1t tu\u00f4n tr\u00e0n ra ph\u00eda B\u1eafc c\u0169ng v\u00ec Nguy\u1ec5n H\u1eefu Ch\u1ec9nh cho r\u1eb1ng \u201cCh\u1ec9nh \u0111i (th\u00ec ngo\u00e0i \u0111\u00f3) l\u00e0 c\u00e1i n\u01b0\u1edbc tr\u1ed1ng kh\u00f4ng&#8230; t\u01b0\u1edbng tr\u1ec5 binh ki\u00eau, tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh kh\u00f4ng k\u1ec9 c\u01b0\u01a1ng.\u201d N\u00f3i v\u1ec1 b\u1ea3n th\u00e2n th\u00ec c\u00f3 hu\u00eanh hoang nh\u01b0ng n\u00f3i v\u1ec1 t\u00ecnh h\u00ecnh ch\u00ednh quy\u1ec1n Tr\u1ecbnh th\u00ec kh\u00f4ng g\u00ec \u0111\u00fang h\u01a1n. Ki\u00eau binh \u0111\u00e3 l\u00e0m tan n\u00e1t ch\u00ednh quy\u1ec1n trung \u01b0\u01a1ng v\u00ec t\u1eebng h\u00e3nh di\u1ec7n \u201c\u0111\u00e3 l\u1eadp ch\u00faa c\u00f2n l\u1eadp vua.\u201d V\u1eady m\u00e0 l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00f3 ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t nh\u00f3m h\u1ed7n lo\u1ea1n kh\u00f4ng c\u00f3 ai c\u1ea7m \u0111\u1ea7u. Qu\u00e2n th\u1ebf T\u00e2y S\u01a1n ti\u1ebfn ra \u00e0o \u1ea1t, n\u1ed7i t\u1ee9c gi\u1eadn k\u1ebb ph\u1ea3n b\u1ed9i v\u1eabn kh\u00f4ng l\u00e0m m\u1ea5t l\u00f2ng ng\u01b0\u1eddi ng\u01b0\u1ee1ng m\u1ed9 uy danh: \u201c\u00c2u c\u0169ng l\u00e0 vi\u1ec7c h\u01a1n \u0111\u1eddi!\u201d Th\u1ebf cho n\u00ean ni\u1ec1m trung trinh b\u1ea5p b\u00eanh t\u1eeb l\u00e2u ph\u1ea3i ng\u1eadp ng\u1eebng gi\u1eefa vua v\u00e0 ch\u00faa, khi b\u00f3 h\u1eb9p v\u00e0o ch\u00faa Tr\u1ecbnh c\u1ee7a \u00f4ng quan L\u00ed Tr\u1ea7n Qu\u00e1n, \u0111\u00e3 khi\u1ebfn anh tu\u1ea7n l\u00e0ng quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh n\u1ea1p ch\u00faa cho gi\u1eb7c, theo th\u1ef1c t\u1ebf s\u1ed1ng: \u201cQu\u00fd ch\u00faa kh\u00f4ng b\u1eb1ng qu\u00fd th\u00e2n.\u201d     <\/p>\n<p>M\u1ed1i lo c\u1ee7a Ho\u00e0ng Ng\u0169 Ph\u00fac v\u1ec1 qu\u00e2n T\u00e2y S\u01a1n \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh s\u1ef1 th\u1eadt. Quan d\u00e2n \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean nh\u1eadn ra: \u201cX\u01b0a nay ch\u01b0a t\u1eebng nghe to\u00e1n gi\u1eb7c n\u00e0o nh\u01b0 to\u00e1n gi\u1eb7c n\u00e0y.\u201d Vi\u00ean s\u1ee9 Tr\u1ea7n C\u00f4ng X\u00e1n bi\u1ebft ra \u0111i l\u00e0 ch\u1ebft, ch\u1ec9 m\u1edbi nh\u00ecn \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ee9c m\u1ea1nh \u00e0o \u1ea1t c\u1ee7a qu\u00e2n th\u00f9 nh\u01b0ng nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 m\u1ee9c \u0111\u1ed9 ti\u1ebfp x\u00fac g\u1ea7n g\u0169i, l\u00e2u d\u00e0i th\u00ec ngo\u00e0i s\u1ee3 h\u00e3i c\u00f2n c\u00f3 c\u1ea3 ng\u1ea1c nhi\u00ean xen l\u1eabn mi\u1ec7t th\u1ecb, v\u1ec1 m\u1ed9t lo\u1ea1i \u201cng\u01b0\u1eddi\u201d kh\u00e1c. \u0110\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t t\u1eadp h\u1ecdp h\u1ed7n \u0111\u1ed9n \u201cnh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi M\u01b0\u1eddng, Man di v\u00e0 c\u00e1c ng\u01b0\u1eddi m\u1ecdi kh\u00e1c nh\u01b0 Cao Mi\u00ean, Cambien (?) v\u00e0 Xi\u00eam&#8230;\u201d Qu\u00e2n t\u01b0\u1edbng chui r\u00fac \u1edf c\u00e1c ch\u00f9a, v\u1ee9t l\u0103n l\u00f3c c\u00e1c t\u01b0\u1ee3ng th\u1ea7n ph\u1eadt kh\u00f4ng ng\u1ea1i ng\u00f9ng g\u00ec h\u1ebft, b\u1edfi v\u00ec kh\u00f4ng ph\u1ea3i th\u1ea7n c\u1ee7a h\u1ecd! C\u00e1c gi\u00e1o s\u0129 th\u1ea5y h\u1ecd kh\u00f4ng l\u1ea5y g\u00ec c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng, \u0103n c\u01a1m kh\u00f4ng mu\u1ed1i, ng\u1ee7 ngo\u00e0i tr\u1eddi, kh\u00f4ng l\u00e0m phi\u1ec1n \u0111\u1ebfn d\u00e2n ch\u00fang. B\u00f9i D\u01b0\u01a1ng L\u1ecbch \u0111\u00e3 ng\u1ea1c nhi\u00ean th\u1ea5y h\u1ecd \u201cn\u00f3i n\u0103ng, \u0103n m\u1eb7c to\u00e0n kh\u00e1c l\u1ea1, coi th\u01b0\u1eddng tr\u1eddi \u0111\u1ea5t \u0111\u1ebfn n\u1ed7i g\u1ecdi nhau b\u1eb1ng \u2018cha\u2019.\u201d Kh\u00f4ng c\u00f3 b\u1eb1ng c\u1edb n\u00e0o t\u1ecf r\u00f5 h\u01a1n v\u1ec1 s\u1ef1 \u0111\u1ee5ng \u0111\u1ed9 c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi chung m\u1ed9t ti\u1ebfng n\u00f3i m\u00e0 kh\u00e1c sinh ho\u1ea1t v\u0103n ho\u00e1 \u0111\u1ebfn nh\u01b0 th\u1ebf. Cho n\u00ean c\u0169ng B\u00f9i D\u01b0\u01a1ng L\u1ecbch ng\u1eadm ng\u00f9i v\u1edbi c\u1ea3nh \u201cn\u01a1i \u00e1o m\u0169 ng\u00e0n x\u01b0a th\u00e0nh c\u1ecf r\u00e1c\u201d, c\u0169ng nh\u01b0 ch\u1eafc \u0111\u00e3 ch\u1ee9ng ki\u1ebfn c\u1ea3nh Tr\u1ea7n Quang Di\u1ec7u, tr\u1ea5n th\u1ee7 m\u1edbi n\u01a1i x\u1ee9 Ngh\u1ec7 c\u1ee7a \u00f4ng, b\u1ea3o \u0111em \u0111\u1ed3 c\u00fang \u0111\u1ed5 cho ch\u00f3 \u0103n v\u00ec \u201cch\u00f3 c\u00f3 \u00edch h\u01a1n th\u1ea7n X\u00e3 t\u1eafc!\u201d Chi\u1ebfn th\u1eafng \u0110\u1ed1ng \u0110a s\u1ea5m s\u00e9t ng\u00e0y sau kh\u00f4ng k\u1ecbp cho m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi th\u1ea5y s\u1ef1 kh\u00e1c bi\u1ec7t c\u1ee7a m\u1ed9t T\u00f4n S\u0129 Ngh\u1ecb \u0111\u1ee3i \u0103n T\u1ebft r\u1ed3i m\u1edbi xu\u1ea5t qu\u00e2n trong l\u00fac Quang Trung k\u00e9o qu\u00e2n \u0111i v\u00e0o c\u1ea3 \u0111\u00eam Tr\u1eeb t\u1ecbch.     <\/p>\n<p>Tr\u00ean c\u1ea5p b\u1ef1c cao, ta th\u1ea5y Nguy\u1ec5n H\u1eefu Ch\u1ec9nh \u0111\u01b0a Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 v\u00e0o y\u1ebft ki\u1ebfn Hi\u1ec3n T\u00f4ng, \u00f4ng vua gi\u00e0 qua g\u1ea7n 40 n\u0103m kh\u00f4ng ph\u1ea3i lo s\u1ee3 b\u1ecb gi\u1ebft n\u1eefa m\u00e0 b\u1eadn t\u00e2m h\u01a1n \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c m\u1ea5t \u00f4ng ch\u00faa lo chuy\u1ec7n n\u01b0\u1edbc non thay cho m\u00ecnh. V\u00e0 c\u00fa s\u1ed1c v\u0103n ho\u00e1 c\u0169ng hi\u1ec7n ra y h\u1ec7t \u1edf l\u1edbp ng\u01b0\u1eddi d\u01b0\u1edbi. Ch\u00fat danh ngh\u0129a Ph\u00f9 L\u00ea di\u1ec7t Tr\u1ecbnh ch\u1eafc kh\u00f4ng c\u00f3 bao nhi\u00eau trong \u0111\u1ea7u vi\u00ean t\u01b0\u1edbng chi\u1ebfn th\u1eafng h\u1eb3n c\u00f2n nh\u1edb chuy\u1ec7n Ho\u00e0ng t\u00f4n D\u01b0\u01a1ng m\u1edbi m\u01b0\u1eddi n\u0103m tr\u01b0\u1edbc. Ph\u00eda tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh c\u00f3 k\u1ec9 c\u01b0\u01a1ng l\u00e2u ng\u00e0y v\u1edbi c\u1ea5p b\u1ef1c ch\u1ee9c s\u1eafc h\u00e0o nho\u00e1ng th\u00ec t\u01b0\u1edfng ch\u1ee9c \u0110\u1ea1i nguy\u00ean su\u00fd \u0111em tuy\u00ean phong kia l\u00e0 \u0111\u1ee7 l\u00e0m tho\u1ea3 m\u00e3n ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1ch l\u1ea1 \u2013 m\u00e0 th\u1ef1c ra th\u00ec vua L\u00ea c\u0169ng ch\u1eb3ng c\u00f2n c\u00f3 g\u00ec kh\u00e1c h\u01a1n. Cho n\u00ean ta th\u1ea5y \u00f4ng t\u01b0\u1edbng n\u1ed5i gi\u1eadn b\u1edfi v\u00ec ch\u1ee9c t\u01b0\u1edbc, quy\u1ec1n l\u1ef1c l\u00e0 t\u1ef1 b\u1ea3n th\u00e2n \u00f4ng l\u00e0m ra, t\u1ea1o n\u00ean, c\u01b0\u1edbp l\u1ea5y, kh\u00f4ng ph\u1ea3i \u0111\u1ee3i ai ban xu\u1ed1ng. Nh\u1eefng ng\u00e0y sau, khi Th\u00e1i \u0110\u1ee9c ra \u0111\u1ebfn \u0110\u00f4ng Kinh, ng\u01b0\u1eddi ta ch\u1ee9ng ki\u1ebfn c\u1ea3nh \u00f4ng vua anh v\u00e0 \u00f4ng quan em, \u0103n n\u00f3i \u201cy nh\u01b0 anh em c\u00e1c nh\u00e0 th\u01b0\u1eddng d\u00e2n.\u201d Ng\u00e0y sau, khi \u0111\u00e3 \u0111\u00e1nh nhau g\u1ea7n ch\u1ebft th\u1ebf m\u00e0 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi qua \u0111\u1eddi, \u00f4ng anh c\u1ea3 v\u1eabn d\u1eaft em g\u00e1i \u0111i vi\u1ebfng tang em. V\u00ec th\u1ebf tuy kh\u00f4ng b\u1eb1ng l\u00f2ng v\u1edbi ch\u1ee9c quan c\u1ee7a vua L\u00ea nh\u01b0ng \u00f4ng t\u01b0\u1edbng l\u1ea1i ch\u1ecbu l\u00e0m r\u1ec3 \u00f4ng gi\u00e0 h\u1ecd L\u00ea, \u0111\u1ec3 xem th\u1eed g\u00e1i B\u1eafc ra sao. Chuy\u1ec7n ch\u0103m lo t\u1ed1ng t\u00e1ng \u00f4ng nh\u1ea1c, ch\u1ecbu l\u1eadp Chi\u00eau Th\u1ed1ng l\u00e0 theo t\u01b0\u01a1ng quan gia \u0111\u00ecnh m\u00e0 l\u1ea1i gi\u1ea3i quy\u1ebft \u00eam \u0111\u1eb9p v\u1ea5n \u0111\u1ec1 ch\u00ednh tr\u1ecb l\u1edbn, gi\u1ea3i quy\u1ebft m\u1ed1i giao ti\u1ebfp gi\u1eefa hai tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i, hai N\u01b0\u1edbc m\u00e0 chuy\u1ebfn h\u1ed9c t\u1ed1c ra B\u1eafc c\u1ee7a Nguy\u1ec5n Nh\u1ea1c \u0111\u00e3 t\u1ea1o d\u1ecbp d\u00e0n b\u00e0y v\u1edbi nghi l\u1ec5 c\u1ee5 th\u1ec3. Qu\u00e2n T\u00e2y S\u01a1n r\u00fat v\u1ec1 Nam \u0111\u00eam 31-8-1786, kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 v\u00ec s\u1ef1 h\u1ee5c h\u1eb7c ch\u01b0a th\u00e0nh h\u00ecnh c\u1ee7a hai anh em ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7m \u0111\u1ea7u m\u00e0 ch\u00ednh v\u00ec danh ph\u1eadn \u0111\u00e3 \u0111\u1ecbnh kia gi\u1eefa T\u00e2y S\u01a1n v\u00e0 L\u00ea. H\u1ecd b\u1ecf l\u1ea1i Nguy\u1ec5n H\u1eefu Ch\u1ec9nh ph\u00eda sau, nh\u01b0 c\u00e1ch gi\u1ea3i quy\u1ebft m\u1ed9t h\u1ec7 lu\u1ef5 \u0111\u00e3 l\u00f4i cu\u1ed1n anh em h\u1ecd v\u00e0o m\u1ed9t t\u00ecnh th\u1ebf ph\u1ee9c t\u1ea1p m\u1edbi nh\u01b0ng kh\u00f4ng ng\u1edd v\u1eabn ph\u1ea3i b\u1ecb l\u00f4i cu\u1ed1n v\u00e0o h\u01b0\u1edbng ti\u1ebfn v\u1ebd ra t\u1eeb con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ea7y tham v\u1ecdng kia, ngay c\u1ea3 khi ti\u00eau di\u1ec7t \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ebb g\u00e2y phi\u1ec1n b\u1ef1c \u1ea5y.     <\/p>\n<p>B\u1edfi v\u00ec chuy\u1ec7n b\u1ea5t ng\u1edd \u0111\u00e3 n\u1ed5 l\u1edbn, g\u00e2y ng\u1ea1c nhi\u00ean kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 v\u1edbi nh\u1eefng ch\u1ee9ng nh\u00e2n \u0111\u01b0\u01a1ng th\u1eddi m\u00e0 c\u00f2n t\u1ea1o ni\u1ec1m hi v\u1ecdng cho nh\u00f3m ng\u01b0\u1eddi t\u00f2ng vong theo \u00f4ng ch\u00faa tr\u1ebb \u0111ang r\u00ean r\u1ec9 than kh\u00f3c \u1edf x\u1ee9 ng\u01b0\u1eddi. Anh em T\u00e2y S\u01a1n \u0111\u00e1nh nhau t\u1eeb th\u00e1ng 2-1787, d\u1eef d\u1ed9i h\u01a1n ba th\u00e1ng, k\u00e9o d\u00e0i \u0111\u1ebfn c\u1ea3 n\u0103m v\u1edbi vi\u1ec7c gi\u1ebft Nguy\u1ec5n V\u0103n Du\u1ec7 t\u1eeb Ngh\u1ec7 An \u0111i v\u00f2ng v\u1ec1 tr\u1ea5n Qu\u1ea3ng Nam (3-1788). Ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u01a1ng th\u1eddi cho r\u1eb1ng chi\u1ebfn tranh x\u1ea3y ra v\u00ec vi\u1ec7c chia kh\u00f4ng \u0111\u1ec1u chi\u1ebfn l\u1ee3i ph\u1ea9m c\u1ee7a Tr\u1ecbnh L\u00ea nh\u01b0ng c\u00f3 th\u1ec3 xem nh\u01b0 l\u00e0 do m\u00e2u thu\u1eabn ph\u00e1t tri\u1ec3n \u1edf n\u01a1i hai con ng\u01b0\u1eddi \u0111ang n\u1eafm t\u00ecnh th\u1ebf. Vinh quang c\u1ee7a chi\u1ebfn th\u1eafng tr\u00ean m\u1ed9t x\u1ee9 ngh\u00e8o n\u00e0n ch\u01b0a \u0111\u01b0a \u0111\u1ebfn cu\u1ed9c s\u1ed1ng cao sang \u0111\u1ec3 k\u1ecbp \u0111\u1ed5i thay t\u00e2m t\u00ednh n\u00ean Nh\u1ea1c v\u1eabn c\u00f2n nh\u1edb ch\u1ee9c Bi\u1ec7n l\u1ea1i v\u1eeba qua, kh\u00f4ng n\u1ed5i c\u01a1n l\u00f4i \u0111\u00ecnh s\u1ea5m s\u00e9t khi d\u00e2n Ngh\u1ec7 An kh\u00f4ng kh\u1ea5u \u0111\u1ea7u l\u1ea1y t\u00e2u Ho\u00e0ng \u0111\u1ebf v\u1edbi \u00f4ng m\u00e0 ch\u1ec9 kh\u00fam n\u00fam t\u00f4n x\u01b0ng \u201cquan l\u1edbn\u201d th\u00f4i. Cho n\u00ean h\u1eb3n l\u00e0 \u0111\u00fang s\u1ef1 th\u1eadt v\u1ec1 vi\u1ec7c \u00f4ng sai ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00f2i chia v\u00e0ng b\u1ea1c c\u1ee7a Hu\u1ec7 l\u1ea5y t\u1eeb \u0110\u00f4ng Kinh. Nh\u01b0ng vi\u00ean t\u01b0\u1edbng tr\u1ebb 34 tu\u1ed5i v\u1eeba ch\u1ee9ng t\u1ecf kh\u1ea3 n\u0103ng \u0111i chi\u1ebfm m\u1ed9t n\u01b0\u1edbc c\u1ee7a m\u00ecnh, v\u1eeba \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00e2ng l\u00ean l\u00e0m r\u1ec3 m\u1ed9t d\u00f2ng h\u1ecd cao sang h\u01a1n 300 n\u0103m, \u00f4ng ta c\u00f2n nhi\u1ec1u tham v\u1ecdng, kh\u00f4ng th\u1ec3 chia x\u1ebb s\u1ef1 co r\u00fat c\u1ee7a \u00f4ng anh gi\u00e0 \u201cc\u1ea7u an, ham d\u1eadt l\u1ea1c,\u201d \u0111\u01b0\u1ee3c Chi\u00eau Th\u1ed1ng ng\u1ecf \u00fd nh\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea5t m\u00e0 kh\u00f4ng d\u00e1m nh\u1eadn. Tr\u01b0\u1edbc khi \u0111i \u0111\u1ebfn \u0111\u00e1nh nhau, \u0111\u00e3 c\u00f3 tranh ch\u1ea5p b\u1eb1ng l\u1eddi l\u1ebd gay g\u1eaft v\u00ec s\u1ef1 kh\u00e1c bi\u1ec7t quan \u0111i\u1ec3m \u1ea5y n\u00ean l\u1eddi h\u1ecbch m\u1eafng anh \u0111\u00e3 c\u00f3 ch\u1eef \u201ckhinh su\u1ea5t, can kh\u00f4ng nghe.\u201d R\u1ed3i cu\u1ed1i c\u00f9ng c\u00f3 s\u1ef1 chia c\u1eaft v\u00f9ng \u0111\u1ea5t chi\u1ebfm \u0111\u01b0\u1ee3c, nh\u01b0 anh em c\u00e1c nh\u00e0 b\u00ecnh d\u00e2n kh\u00e1c chia ph\u1ea7n ru\u1ed9ng t\u1ea1o m\u00e3i chung. Nh\u1ea1c \u1edf gi\u1eefa l\u00e0m Trung \u01af\u01a1ng Ho\u00e0ng \u0111\u1ebf, L\u1eef k\u00e9m t\u00e0i, cho sao hay v\u1eady, l\u00e3nh v\u00f9ng ph\u00eda nam \u0111\u1ea7y kh\u00f3 kh\u0103n, l\u00e0m \u0110\u00f4ng \u0110\u1ecbnh V\u01b0\u01a1ng, v\u00e0 Hu\u1ec7 l\u00e0m B\u1eafc B\u00ecnh V\u01b0\u01a1ng tr\u00ean kinh \u0111\u00f4 Ph\u00fa Xu\u00e2n.     <\/p>\n<p>S\u1ef1 ph\u00e2n chia r\u00f5 l\u00e0 theo t\u00ednh h\u00ecnh th\u1ef1c t\u1ebf c\u1ee7a c\u00e1c th\u1ebf l\u1ef1c nh\u01b0ng l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng T\u00e2y S\u01a1n y\u1ebfu nh\u1ea5t \u1edf Gia \u0110\u1ecbnh, l\u00e0 mi\u1ebfng m\u1ed3i ngon cho Nguy\u1ec5n \u00c1nh quay tr\u1edf v\u1ec1 l\u1eadp c\u0103n c\u1ee9 m\u00e0 kh\u00f4ng ph\u1ea3i lo \u0111\u1ed1i \u0111\u1ea7u tr\u1ef1c ti\u1ebfp v\u1edbi l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng m\u1ea1nh nh\u1ea5t xa t\u1eadn ph\u00eda b\u1eafc. Nguy\u1ec5n Nh\u1ea1c b\u1ecb em b\u1ee9c b\u00e1ch \u0111\u1ebfn ph\u1ea3i k\u00eau kh\u00f3c c\u1ea7u ho\u00e0 n\u00ean m\u1ea5t tinh th\u1ea7n, kh\u00f4ng c\u00f2n s\u1ee9c g\u01b0\u1ee3ng d\u1eady \u0111\u1ec3 \u0111i c\u1ee9u \u1ee9ng ph\u01b0\u01a1ng Nam, lo ch\u1ed1ng \u0111\u00e1nh khi Nguy\u1ec5n \u00c1nh c\u00f2n ch\u00f4ng ch\u00eanh \u1edf Gia \u0110\u1ecbnh. Nguy\u1ec5n H\u1eefu Ch\u1ec9nh l\u00fac \u0111ang loay hoay \u1edf x\u1ee9 Ngh\u1ec7, t\u00ecm c\u00e1ch tr\u00e1nh n\u00e9 c\u1ea3 nh\u1eefng t\u1eadp h\u1ecdp nh\u1ecf nh\u1ea5t t\u00ecm gi\u1ebft, h\u1eb3n kh\u00f4ng ng\u1edd r\u1eb1ng m\u00ecnh \u0111\u00e3 g\u00e2y n\u00ean s\u1ef1 \u0111i\u00ean \u0111\u1ea3o cho T\u00e2y S\u01a1n, \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng c\u1ea3 \u0111\u1ebfn h\u1ed3i t\u00e0n c\u1ee5c c\u1ee7a h\u1ecd.     <\/p>\n<p>C\u00e1i th\u1ebf \u1ee9ng bi\u1ebfn \u0111\u1ec3 v\u01b0\u1ee3t l\u00ean tr\u00ean t\u00ecnh th\u1ebf kh\u00f3 kh\u0103n c\u1ee7a Nguy\u1ec5n H\u1eefu Ch\u1ec9nh r\u00f5 l\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ec3 c\u00f3 n\u01a1i m\u1ed9t anh n\u00f4ng d\u00e2n \u00f4m ru\u1ed9ng, lo x\u00e2u, hay c\u1ee7a m\u1ed9t \u00f4ng quan kinh s\u1eed l\u00e0u th\u00f4ng b\u00e0n chuy\u1ec7n Nghi\u00eau Thu\u1ea5n. L\u00ea kh\u00f4ng n\u1eafm quy\u1ec1n c\u1ea3 h\u00e0ng tr\u0103m n\u0103m n\u00ean r\u1eddi Tr\u1ecbnh ra l\u00e0 th\u1ea5y c\u00e1i n\u01b0\u1edbc tr\u1ed1ng kh\u00f4ng, kh\u00f4ng quy\u1ec1n b\u00ednh, kh\u00f4ng ti\u1ec1n b\u1ea1c. Cho n\u00ean Tr\u1ecbnh tr\u1edf v\u1ec1, m\u00e0 l\u1ea1i l\u00e0 lo\u1ea1i b\u00e8o b\u1ecdt n\u00ean Ch\u1ec9nh ch\u1ec9 d\u00f9ng gia binh v\u00e0 m\u1ed9t danh ngh\u0129a t\u00f4n x\u01b0ng l\u00e0 chi\u1ebfm \u0111\u01b0\u1ee3c quy\u1ec1n h\u00e0nh. R\u1ee7i cho Ch\u1ec9nh, l\u00e0 v\u1eabn c\u00f2n c\u00f3 Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7. V\u0169 V\u0103n Nh\u1eadm \u0111\u01b0\u1ee3c Hu\u1ec7 ph\u00e1i \u0111i \u0111\u00e1nh, Ch\u1ec9nh thua ch\u1ea1y v\u1ec1 cung than kh\u00f3c: \u201cBl\u1eddi \u01a1i, nh\u00e0 L\u00ea \u0111\u00e3 m\u1ea5t r\u1ed3i,\u201d b\u1ecb b\u1eaft r\u1ed3i b\u1ecb gi\u1ebft, \u0111\u1ea9y L\u00ea Chi\u00eau Th\u1ed1ng l\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng l\u01b0u vong. T\u01b0\u01a1ng quan Thi\u00ean tri\u1ec1u \/ phi\u00ean thu\u1ed9c k\u00e9o d\u00e0i nhi\u1ec1u tr\u0103m n\u0103m \u0111em l\u1ea1i l\u00ed do nh\u1edd c\u1eady c\u1ee7a L\u00ea, v\u00e0 \u201cch\u00ednh ngh\u0129a\u201d can thi\u1ec7p c\u1ee7a C\u00e0n Long. Th\u1ebf l\u00e0 qu\u00e2n Thanh d\u01b0\u1edbi quy\u1ec1n T\u1ed5ng \u0111\u1ed1c T\u00f4n S\u0129 Ngh\u1ecb v\u1edbi s\u1ed1 qu\u00e2n th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c cho l\u00e0 kho\u1ea3ng hai m\u01b0\u01a1i v\u1ea1n ti\u1ebfn sang \u0110\u00f4ng Kinh, l\u1ea5y ng\u00f4i l\u1ea1i cho L\u00ea, \u0111\u1ea9y t\u1eadp h\u1ecdp T\u00e2y S\u01a1n l\u00f9i v\u1ec1 ch\u1eb7n \u1edf y\u1ebft h\u1ea7u Tam \u0110i\u1ec7p, ch\u1edd ti\u1ebfp vi\u1ec7n.     <\/p>\n<p>Ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e3 n\u00f3i nhi\u1ec1u, qu\u00e1 nhi\u1ec1u \u0111\u1ebfn tr\u1eadn chi\u1ebfn th\u1eafng th\u1ea7n t\u1ed1c n\u00e0y, \u0111\u00fang ra l\u00e0 c\u1ea3 m\u1ed9t chi\u1ebfn d\u1ecbch m\u00e0 danh x\u01b0ng gom l\u1ea1i mang t\u00ean \u0110\u1ed1ng \u0110a, ti\u1ebfc thay l\u1ea1i kh\u00f4ng x\u00e1c \u0111\u1ecbnh, ch\u1ec9 v\u00ec d\u00ednh d\u00e1ng t\u1edbi c\u00e1i g\u00f2 c\u00f9ng t\u00ean \u0111\u1ed9c nh\u1ea5t c\u00f2n l\u1ea1i, c\u00e1i g\u00f2 v\u00f9i l\u1ea5p x\u00e1c t\u1eed s\u0129 mu\u1ed9n m\u00e0ng v\u1ec1 sau. \u0110\u00e3 v\u01b0\u1edbng v\u00e0o s\u1ef1 tranh ch\u1ea5p c\u1ee7a c\u00e1c phe Tr\u1ecbnh L\u00ea th\u00ec Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 ph\u1ea3i lo gi\u1ea3i quy\u1ebft c\u00e1c v\u1ea5n \u0111\u1ec1 c\u1ee7a \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i, \u0111\u1ebfn m\u1ee9c \u0111\u1ed9 g\u00e2y xung \u0111\u1ed9t v\u1edbi n\u01b0\u1edbc l\u1edbn ph\u01b0\u01a1ng B\u1eafc m\u00e0 bi\u1ebfn \u0111\u1ed9ng l\u1ea1i c\u0169ng s\u1ebd di\u1ec5n ra y h\u1ec7t nh\u01b0 h\u00e0ng tr\u0103m n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, v\u1edbi m\u1ed9t th\u1ebf gi\u1edbi m\u00e0 T\u00e2y ph\u01b0\u01a1ng ch\u1ec9 m\u1edbi mon men chen v\u00e0o.     <\/p>\n<p>Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 x\u01b0ng \u0110\u1ebf, l\u1ea5y ni\u00ean hi\u1ec7u Quang Trung ti\u1ebfn qu\u00e2n ra B\u1eafc \u0111\u00e1nh tan qu\u00e2n Thanh v\u1edbi tr\u1eadn chi\u1ebfn \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh x\u1ea3y ra \u1edf Ng\u1ecdc H\u1ed3i ng\u00e0y 5 th\u00e1ng Gi\u00eang K\u1ec9 d\u1eadu (30-1-1789). T\u00f4n S\u0129 Ngh\u1ecb b\u1ecf c\u1ea3 \u1ea5n t\u00edn \u0111\u1ec3 \u0111\u00e0o tho\u00e1t, ti\u1ebfng \u0111\u1ed3n b\u1ea1i tr\u1eadn khi\u1ebfn d\u00e2n ch\u00fang b\u00ean kia \u0111\u01b0\u1eddng bi\u00ean gi\u1edbi b\u1ecf ch\u1ea1y, l\u00e0ng x\u00f3m v\u1eafng ng\u1eaft. Chi\u1ebfn th\u1eafng r\u00f5 r\u1ec7t v\u00e0 d\u1ee9t kho\u00e1t khi\u1ebfn cho ng\u01b0\u1eddi ta th\u01b0\u1eddng kh\u00f4ng t\u00ecm hi\u1ec3u xem chi ti\u1ebft bi\u1ebfn chuy\u1ec3n, t\u01b0\u01a1ng quan qu\u00e2n l\u1ef1c, k\u1ec3 c\u1ea3 s\u1ef1 t\u00ecnh h\u1eadu chi\u1ebfn nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o. Ch\u1ec9 c\u00f3 nh\u1eefng l\u1eddi t\u00e2ng b\u1ed1c th\u00e1n ph\u1ee5c, v\u1ebd v\u1eddi th\u00eam cho chi\u1ebfn th\u1eafng, ai chen v\u00e0o m\u1ed9t \u00edt kh\u00e1c l\u1ea1 th\u00ec d\u1ec5 b\u1ecb gh\u00e9p t\u1ed9i kh\u00f4ng y\u00eau n\u01b0\u1edbc ngay.     <\/p>\n<p>Trong t\u01b0\u01a1ng quan qu\u00e2n s\u1ed1, ng\u00e0y nay ng\u01b0\u1eddi ta c\u0169ng kh\u00f4ng b\u1eb1ng l\u00f2ng v\u1edbi s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng 20 v\u1ea1n c\u1ee7a s\u1eed quan \u0111\u01b0a ra m\u00e0 \u0111\u1ea9y l\u00ean \u0111\u1ebfn 29 v\u1ea1n, con s\u1ed1 c\u1ee7a tranh ch\u1ea5p phe ph\u00eda \u0111\u01b0\u01a1ng th\u1eddi, g\u1ea7n v\u1edbi s\u1ed1 30 v\u1ea1n c\u1ee7a gi\u00e1o s\u0129. Ph\u1ea3n \u1ee9ng ng\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ch\u1ed1ng \u0111\u1ed1i th\u00ec l\u1ea1i nh\u1eadn con s\u1ed1 qu\u00e1 \u00edt, m\u1ed9t s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng kh\u00e1 v\u00f4 l\u00ed khi ngh\u0129 \u0111\u1ebfn m\u1ed9t chi\u1ebfn d\u1ecbch b\u00ean ngo\u00e0i bi\u00ean gi\u1edbi. Th\u1eadt ra nh\u00ecn v\u00e0o th\u00e0nh ph\u1ea7n qu\u00e2n ch\u00ednh quy c\u1ee7a t\u01b0\u1edbng tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh, ph\u1ea7n d\u00e2n binh c\u00e1c \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng, thi\u1ec3u s\u1ed1 (S\u1ea7m Nghi \u0110\u1ed1ng), qu\u00e2n \u00f4 h\u1ee3p t\u1eeb c\u00e1c x\u01b0\u1edfng m\u1ecf bi\u00ean gi\u1edbi, nh\u00ecn c\u00e1ch th\u1ebf thu x\u1ebfp m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi phu cho m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi l\u00ednh&#8230; th\u00ec th\u1ea5y ra s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng kh\u00f4ng nh\u1ecf trong l\u00fac hi\u1ec7u qu\u1ea3 l\u1ea1i kh\u00f4ng th\u1ec3 l\u1edbn theo s\u1ed1 qu\u00e2n \u0111i. T\u00f4n S\u0129 Ngh\u1ecb lo \u0111\u1ec1 ph\u00f2ng hai \u01b0u th\u1ebf c\u1ee7a \u0111\u1ecbch l\u00e0 voi v\u00e0 ho\u1ea3 h\u1ed5 nh\u01b0ng l\u00e2m tr\u1eadn r\u00f5 r\u00e0ng c\u00e1c bi\u1ec7n ph\u00e1p \u1ea5y kh\u00f4ng c\u00f3 hi\u1ec7u qu\u1ea3. Qu\u00e2n t\u01b0\u1ee3ng d\u0169ng m\u00e3nh h\u01a1n Ngh\u1ecb t\u01b0\u1edfng. Ng\u01b0\u1eddi l\u00ednh T\u00e2y S\u01a1n tr\u00ean t\u1ea5m h\u00ecnh c\u00f2n l\u1ea1i \u0111\u00e3 mang s\u00fang tay, tuy kh\u00f4ng h\u1eb3n nh\u01b0 lo\u1ea1i ng\u00e0y nay nh\u01b0ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 l\u00e0 \u201c\u1ed1ng phun l\u1eeda l\u00e0m ch\u00e1y \u00e1o qu\u1ea7n.\u201d     <\/p>\n<p>V\u1ec1 ph\u00eda T\u00e2y S\u01a1n, ta c\u0169ng kh\u00f4ng th\u1ec3 h\u00ecnh dung n\u1ed5i t\u00ednh ch\u1ea5t ch\u1ecbu \u0111\u1ef1ng c\u1ee7a s\u1ee9c ng\u01b0\u1eddi ph\u1ea3i di chuy\u1ec3n tr\u00ean kho\u1ea3ng \u0111\u01b0\u1eddng r\u1ea5t d\u00e0i trong m\u1ed9t kho\u1ea3ng th\u1eddi gian ng\u1eafn, \u0111\u1ec3 theo k\u1ecbp v\u1edbi ch\u00e2n voi trong ti\u1ebfn tri\u1ec3n h\u00e0nh binh. Nh\u1eefng suy \u0111o\u00e1n v\u1ec1 c\u00e1ch di chuy\u1ec3n kh\u00e9o l\u00e9o c\u0169ng kh\u00f4ng qua \u0111\u01b0\u1ee3c vi\u1ec7c s\u1eed d\u1ee5ng s\u1ee9c ng\u01b0\u1eddi. Ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec3 hi\u1ec3u, l\u00e0 c\u1ea3 m\u1ed9t th\u1eddi gian d\u00e0i chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u tr\u00ean nhi\u1ec1u chi\u1ebfn tr\u01b0\u1eddng Nam B\u1eafc \u0111\u00e3 gi\u00fap qu\u00e2n l\u00ednh T\u00e2y S\u01a1n c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ee9c ch\u1ecbu \u0111\u1ef1ng d\u1ebbo dai \u0111\u1ec3 d\u1ed3n l\u1ea1i s\u1eed d\u1ee5ng trong tr\u1eadn chi\u1ebfn th\u1eafng qu\u00e2n Thanh n\u0103m \u0111\u00f3. Kh\u00f4ng ch\u1ec9 l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi l\u00ednh v\u00f4 danh m\u00e0 t\u01b0\u1edbng l\u00e3nh c\u0169ng g\u1ea7n nh\u01b0 v\u00f4 danh. V\u1eabn nh\u01b0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u1ee7a giai \u0111o\u1ea1n \u0111\u1ea7u. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111i\u1ec1u \u0111\u1ed9ng c\u1ea3 m\u1ed9t c\u00e1nh qu\u00e2n m\u00e0 ch\u1ec9 xu\u1ea5t hi\u1ec7n c\u00f3 m\u1ed9t l\u1ea7n nh\u01b0 (\u0110\u1ea1i) \u0110\u00f4 \u0111\u1ed1c B\u1ea3o c\u1ea7m qu\u00e2n th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ea1o, v\u1edbi m\u1ed9t c\u00e1i t\u00ean ghi nh\u1eadn kh\u00e1c nhau nh\u01b0 \u0110\u00f4 \u0111\u1ed1c Long (Ng\u00f4 gia v\u0103n ph\u00e1i) hay \u0110\u00f4 \u0111\u1ed1c M\u01b0u (s\u1eed quan Nguy\u1ec5n), hay c\u00f3 nh\u1eafc \u0111\u1ebfn nhi\u1ec1u l\u1ea7n th\u00ec c\u0169ng kh\u00f4ng h\u01a1n l\u00e0 m\u1ed9t danh hi\u1ec7u, nh\u01b0 \u0110\u00f4 \u0111\u1ed1c H\u00f4, H\u00f4 h\u1ed5 h\u1ea7u coi h\u1eadu qu\u00e2n&#8230; M\u1ed9t hai ng\u01b0\u1eddi ch\u1ec9 huy tr\u00ean c\u00e1c chi\u1ebfn tr\u01b0\u1eddng l\u1ebb t\u1ebb&#8230; \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1edb nh\u01b0 m\u1ed9t s\u1ef1 t\u00ecnh c\u1edd. Vi\u1ec7c trao tr\u1ea3 t\u00f9 binh v\u1edbi Thanh c\u0169ng \u0111\u01b0a ra c\u00e1c t\u00ean ng\u01b0\u1eddi, nh\u1edd \u0111\u00f3 m\u1edbi c\u00f2n ghi l\u1ea1i \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 trong m\u1ed9t v\u00e0i t\u1edd l\u1ec7nh. T\u1ea5t c\u1ea3 ch\u1ec9 v\u00ec \u0111\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng t\u01b0\u1edbng l\u00e3nh, qu\u00e2n nh\u00e2n xu\u1ea5t th\u00e2n t\u1eeb \u0110\u00e0ng Trong, t\u00e0n l\u1ee5i trong chi\u1ebfn tranh, c\u00f4ng th\u00ec c\u00f3 m\u00e0 danh th\u00ec kh\u00f4ng k\u1ecbp, kh\u00f4ng c\u00f3 c\u01a1 h\u1ed9i \u0111\u01b0\u1ee3c ghi nh\u1eadn. Nh\u1eefng nh\u00e2n v\u1eadt \u1ea5y, qua m\u1ed9t th\u1eddi gian d\u00e0i b\u1edbt ch\u1ecbu \u0111\u1ef1ng \u00e1p l\u1ef1c c\u1ee7a t\u00ecnh th\u1ebf th\u00ec c\u00f3 xu\u1ea5t hi\u1ec7n l\u1ea1i c\u0169ng ph\u1ea3i qua m\u1ed9t h\u00ecnh \u1ea3nh co r\u00fat, \u00edt \u0111\u1ee5ng ch\u1ea1m, tr\u00ecnh b\u00e0y theo l\u1ed1i \u201cdi\u1ec5n ngh\u0129a\u201d ho\u00e1, b\u00e0i ch\u00f2i ho\u00e1 trong nh\u1eefng ghi ch\u00e9p \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng mu\u1ed9n m\u00e0ng, kh\u00f4ng c\u00f3 m\u1ea5y gi\u00e1 tr\u1ecb ch\u1ee9ng c\u1ee9 l\u1ecbch s\u1eed. \u00c2u c\u0169ng l\u00e0 ch\u1ee9ng c\u1edb b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng c\u1ee7a m\u1ed9t s\u1ef1 b\u1ea5t c\u00f4ng d\u00e0nh cho \u0111\u1eddi s\u1ed1ng.     <\/p>\n<p>D\u00f9 sao th\u00ec chi\u1ebfn th\u1eafng \u0110\u1ed1ng \u0110a c\u0169ng \u0111em l\u1ea1i m\u1ed9t s\u1ef1 \u0111\u1ed5i d\u1eddi d\u1ee9t kho\u00e1t tr\u00ean danh v\u1ecb b\u1eadc cao c\u1ee7a n\u01b0\u1edbc An Nam \u0111\u1ed1i v\u1edbi nh\u00e0 Thanh, trong t\u01b0\u01a1ng quan ngo\u1ea1i giao c\u1ee7a hai n\u01b0\u1edbc l\u1edbn nh\u1ecf. To\u00e1n v\u0103n th\u1ea7n thu nh\u1eadn tr\u00ean \u0111\u1ea5t B\u1eafc \u0111\u00e3 c\u00f3 truy\u1ec1n th\u1ed1ng giao ti\u1ebfp v\u1edbi Trung Hoa n\u00ean gi\u00fap cho vi\u1ec7c c\u1ea7u phong c\u1ee7a Quang Trung su\u00f4n s\u1ebb h\u01a1n, qua giai \u0111o\u1ea1n v\u1ea5p v\u00e1p ng\u1eafn ng\u1ee7i ban \u0111\u1ea7u d\u01b0\u1edbi s\u1ef1 thu x\u1ebfp c\u1ee7a to\u00e1n v\u0103n th\u1ea7n \u0110\u00e0ng Trong ngh\u00eanh ngang h\u01a1n. Do th\u1ebf m\u00e0 ph\u00e1i T\u00e2y S\u01a1n Quang Trung ph\u1ea3i \u0111\u1ee9ng tr\u01b0\u1edbc m\u1ed9t m\u00e2u thu\u1eabn l\u1edbn: B\u1ea3n th\u00e2n qu\u00e2n l\u1ef1c th\u00ec v\u1eabn l\u00e0 c\u1ee7a \u0110\u00e0ng Trong m\u00e0 g\u00e1nh n\u1eb7ng t\u1ed5 ch\u1ee9c th\u00ec ph\u1ea3i nh\u1eafm v\u00e0o \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i, n\u1ed5i b\u1eadt v\u1edbi c\u00e1c v\u0103n th\u1ea7n \u1edf \u0111\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c Quang Trung \u201ct\u00e1i t\u1ea1o\u201d (Ng\u00f4 Th\u00ec Nh\u1eadm), \u201c\u0111em c\u01a1 duy\u00ean\u201d ph\u1ee5c v\u1ee5 \u0111\u1eddi m\u1edbi (Phan Huy \u00cdch), k\u1ebft th\u00e0nh t\u1eadp nh\u00f3m quen thu\u1ed9c n\u00e2ng \u0111\u1ee1 nhau (Ng\u00f4 Th\u00ec Nh\u1eadm, \u0110\u1eb7ng Ti\u1ebfn \u0110\u00f4ng.) M\u00e2u thu\u1eabn l\u1ed9 ra trong vi\u1ec7c c\u1ea3i c\u00e1ch thi c\u1eed, gi\u00e1o d\u1ee5c khi ph\u1ea3i k\u1ebft h\u1ee3p v\u00f5 t\u01b0\u1edbng \u00edt h\u1ecdc (Nho) v\u00e0 v\u0103n th\u1ea7n th\u00f4ng th\u1ea1o kinh s\u1eed H\u00e1n, trong \u0111\u00f3 ng\u1ea7m ch\u1ee9a m\u00e2u thu\u1eabn \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng g\u00e2y b\u1ea5t an th\u01b0\u1eddng tr\u1ef1c tr\u00ean \u0111\u1ea5t L\u00ea Tr\u1ecbnh c\u0169, r\u1ed3i s\u1ebd lu\u1ed3n v\u00e0o c\u01a1 c\u1ea5u ch\u00ednh quy\u1ec1n Ph\u00fa Xu\u00e2n trong vai tr\u00f2 n\u1ed5i tr\u1ed9i c\u1ee7a V\u0169 V\u0103n D\u0169ng v\u1ec1 sau. T\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u kh\u00f4ng gi\u00fap g\u00ec cho vi\u1ec7c t\u0103ng ti\u1ebfn l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng Ph\u00fa Xu\u00e2n \u0111\u1ec3 \u0111\u1ee7 s\u1ee9c \u0111\u1ed1i ph\u00f3 v\u1edbi Gia \u0110\u1ecbnh nh\u01b0 nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh c\u1ee7a ch\u00ednh Quang Trung tr\u01b0\u1edbc khi m\u1ea5t.<\/p>\n<p><strong>Ch\u00eanh m\u1ef1c k\u0129 thu\u1eadt, xung \u0111\u1ed9t v\u0103n ho\u00e1, v\u00e0 chi\u1ebfn th\u1eafng sau c\u00f9ng      <br \/><\/strong>    <br \/>S\u1eed quan Nguy\u1ec5n \u0111\u00e3 th\u1ea5y s\u1ef1 tranh chi\u1ebfn c\u1ee7a anh em T\u00e2y S\u01a1n l\u00e0 nguy\u00ean c\u1edb l\u1edbn gi\u00fap cho s\u1ef1 ph\u1ee5c h\u01b0ng c\u1ee7a ch\u00faa h\u1ecd. Ch\u00ednh c\u00e1c th\u1ee7 h\u1ea1 c\u1ee7a Nguy\u1ec5n \u00c1nh (T\u1ed1ng Ph\u00fac \u0110\u1ea1m&#8230;) l\u1ea9n l\u00fat trong n\u1ed9i \u0111\u1ecba \u0111\u00e3 nh\u1eadn ra t\u00ecnh h\u00ecnh thu\u1eadn ti\u1ec7n cho c\u00f4ng cu\u1ed9c kh\u00f4i ph\u1ee5c n\u00ean nh\u1eafn \u00c1nh tr\u1edf v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc, t\u1ea1o c\u01a1 s\u1edf chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u d\u1eabn \u0111\u1ebfn th\u00e0nh c\u00f4ng, tr\u01b0\u1edbc khi c\u00f3 vi\u1ec7n tr\u1ee3 t\u1eeb b\u00ean ngo\u00e0i. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p v\u1ec1 sau, hay nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ch\u1ed1ng \u0111\u1ed1i h\u1ecd Nguy\u1ec5n, \u0111\u00e3 g\u00e1n cho s\u1ef1 tr\u1ee3 gi\u00fap c\u1ee7a B\u00e1 \u0110a L\u1ed9c m\u1ed9t t\u1ea7m m\u1ee9c hi\u1ec7u qu\u1ea3 hay m\u1ed9t ch\u00ednh ngh\u0129a kh\u00f4ng \u0111\u00fang v\u1edbi th\u1ef1c t\u1ebf c\u1ee7a n\u00f3.     <\/p>\n<p>Kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 v\u00ec thi\u1ebfu ch\u1ee9ng c\u1edb ghi l\u1ea1i m\u00e0 ta kh\u00f4ng r\u00f5 v\u1ec1 s\u1ef1 ki\u1ebfn thi\u1ebft c\u1ee7a T\u00e2y S\u01a1n \u1edf Gia \u0110\u1ecbnh. T\u1ea5t nhi\u00ean l\u00e0 v\u00ec th\u1eddi gian l\u00e0m ch\u1ee7 qu\u00e1 ng\u1eafn nh\u01b0ng ch\u00ednh trong giai \u0111o\u1ea1n \u1ea5y c\u0169ng kh\u00f4ng th\u1ea5y c\u00f3 d\u1ea5u v\u1ebft ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng g\u00ec ngo\u00e0i s\u1ef1 hi\u1ec7n di\u1ec7n c\u1ee7a c\u00e1c to\u00e1n chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u. H\u1ecd v\u1eabn ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t \u0111o\u00e0n qu\u00e2n chi\u1ebfm \u0111\u00f3ng tr\u00ean nh\u1eefng trung t\u00e2m h\u00e0nh ch\u00ednh c\u0169 m\u00e0 c\u0103n b\u1ea3n nh\u00e2n s\u1ef1 l\u00e0 t\u1eeb Quy Nh\u01a1n \u0111em t\u1edbi, v\u1edbi m\u1ed9t s\u1ed1 nh\u1ecf h\u00e0ng qu\u00e2n Nguy\u1ec5n ch\u01b0a \u0111\u1ee7 tin t\u01b0\u1edfng \u0111\u1ec3 ph\u1ee5c v\u1ee5 ch\u1ee7 m\u1edbi, nh\u01b0 h\u1ed3i k\u00ed c\u1ee7a Nguy\u1ec5n \u0110\u1ee9c Xuy\u1ec7n l\u1ed9 ra m\u1ed9t \u00edt chi ti\u1ebft. Th\u1eadt c\u0169ng d\u1ec5 hi\u1ec3u v\u1ec1 ph\u00eda T\u00e2y S\u01a1n. Nh\u1ea1c Hu\u1ec7 c\u00f2n c\u00f3 v\u0103n th\u1ea7n Ph\u00fa Xu\u00e2n (Tr\u1ea7n V\u0103n Tr\u1ea1c, Tr\u1ea7n V\u0103n K\u1ec9&#8230;) c\u00f2n c\u00f3 nh\u1eefng v\u0103n th\u1ea7n Tr\u1ecbnh L\u00ea b\u1ecf r\u01a1i (Ng\u00f4 Th\u00ec Nh\u1eadm, Phan Huy \u00cdch) hay nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tuy b\u1ea5t \u0111\u1eafc d\u0129 nh\u01b0ng \u0111\u1ee9ng tr\u01b0\u1edbc th\u1ef1c t\u1ebf quy\u1ec1n b\u00ednh ph\u1ea3i \u0111em t\u00e2m s\u1ee9c ra ph\u1ee5c v\u1ee5 (Nguy\u1ec5n Thi\u1ebfp.) Ph\u00eda Gia \u0110\u1ecbnh v\u1eabn l\u00e0 m\u1ed9t chi\u1ebfn tr\u01b0\u1eddng ch\u01b0a c\u1ea7n \u0111\u1ebfn v\u0103n quan n\u00ean Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 b\u1eaft H\u1ed3 \u0110\u1ed3ng trong tr\u1eadn \u0110\u1ed3ng Tuy\u00ean (1783) \u0111\u00e3 \u0111em v\u1ec1 Quy Nh\u01a1n ph\u1ee5c v\u1ee5 cho m\u00ecnh, sai l\u00e0m h\u1ecbch ch\u1eedi anh m\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ea5y \u00f4ng h\u00e0ng th\u1ea7n thu\u1ed9c l\u00e0u kinh s\u00e1ch \u0111\u00e3 kh\u00f4ng theo k\u1ecbp t\u00ecnh th\u1ebf m\u1edbi, m\u1eafng k\u1ebb \u0111\u1ecbch nh\u01b0 m\u1eafng ch\u00ednh \u00f4ng ch\u1ee7: \u201cKh\u00f4ng c\u00f3 t\u1ed9i n\u00e0o l\u1edbn h\u01a1n l\u00e0 t\u1ed9i gi\u1ebft vua (Du\u1ec7 T\u00f4ng)!\u201d (C\u0169ng l\u00e0 m\u1ed9t lo\u1ea1i v\u01b0\u1edbng v\u00edu ch\u1eef ngh\u0129a, tuy ch\u01b0a \u0111\u1ebfn m\u1ee9c g\u1ea1t g\u1eabm ch\u1ee7 t\u01b0\u1edbng, nh\u01b0 sau n\u00e0y Ng\u00f4 Th\u00ec Nh\u1eadm ch\u00eca cho Quang Trung k\u00ed t\u1edd s\u1eafc phong cha m\u00ecnh l\u00e0m \u0110\u1ea1i v\u01b0\u01a1ng, m\u1ed9t t\u01b0\u1edbc v\u1ecb \u1edf c\u00f5i thi\u00eang c\u1ee7a l\u00e0ng x\u00f3m trong khi L\u00ea Tr\u1ecbnh ch\u1ec9 phong, v\u00ed d\u1ee5 cho \u0111\u1ea1i c\u00f4ng th\u1ea7n Ho\u00e0ng Ng\u0169 Ph\u00fac, \u0111\u1ebfn b\u1ef1c Th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1eb3ng th\u1ea7n m\u00e0 th\u00f4i!) Cho n\u00ean khi chia \u0111\u1ea5t th\u00ec d\u1ec5 hi\u1ec3u l\u00e0 Nguy\u1ec5n L\u1eef kh\u00f4ng c\u00f3 quan v\u0103n \u0111\u1ec3 l\u00e0m vi\u1ec7c t\u1ed5 ch\u1ee9c l\u00e3nh th\u1ed5. Nguy\u1ec5n \u0110\u1ee9c Xuy\u00ean d\u01b0\u1edbi tr\u01b0\u1edbng T\u00e2y S\u01a1n ch\u1ec9 th\u1ea5y chuy\u1ec7n l\u00f4i nhau ra \u0111\u1ea5u v\u00f5! \u1ede v\u00f9ng c\u1ee7a th\u01b0\u01a1ng thuy\u1ec1n nh\u1ed9n nh\u1ecbp c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi Hoa c\u00f2n nh\u1edb tr\u1eadn t\u00e0n s\u00e1t 1782 th\u00ec \u0110\u1eb7ng V\u0103n Ch\u00e2n \u0111\u00f3ng dinh tr\u1ea1i tr\u00ean \u0111\u1ea5t C\u1ea7u S\u01a1n cao r\u00e1o, y\u00ean \u1ed5n r\u1ed3i \u00e9p c\u00e1c nh\u00e0 bu\u00f4n theo l\u00ean \u0111\u1ea5y. H\u00e0nh \u0111\u1ed9ng \u201cduy \u00fd ch\u00ed\u201d \u0111\u00f3 t\u1ea5t nhi\u00ean l\u00e0 kh\u00f4ng mang l\u1ea1i hi\u1ec7u qu\u1ea3, nh\u1ea5t l\u00e0 khi quy\u1ec1n l\u1ef1c kh\u00f4ng b\u1ec1n v\u00ec ch\u1ec9 n\u0103m sau l\u00e0 Ch\u00e2n ph\u1ea3i \u0111em qu\u00e2n v\u1ec1 c\u1ee9u Nh\u1ea1c \u0111ang b\u1ecb \u00f4ng em v\u00e2y \u0111\u00e1nh. Kh\u00f4ng bi\u1ebft danh v\u1ecb \u0110\u1ea1i ph\u00e1p s\u01b0 to\u00e0n \u0110\u00e0ng Trong c\u00f3 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng g\u00ec trong kh\u1ea3 n\u0103ng \u0111i\u1ec1u h\u00e0nh vi\u1ec7c n\u01b0\u1edbc c\u1ee7a Nguy\u1ec5n L\u1eef kh\u00f4ng nh\u01b0ng d\u1ea5u hi\u1ec7u c\u1ee7a m\u1ed9t n\u01a1i \u0111\u00f3ng qu\u00e2n: G\u00f2 v\u00e3i L\u01b0\u1ee3ng, c\u00f3 v\u1ebb nh\u01b0 m\u1ed9t ch\u1ee9ng c\u1edb v\u1ec1 thi\u00ean h\u01b0\u1edbng th\u1ea7n b\u00ed c\u1ee7a \u00f4ng, kh\u00f4ng m\u1ea5y \u00edch l\u1ee3i trong t\u00ecnh h\u00ecnh th\u1ef1c t\u1ebf. (M\u1ed9t ch\u1eebng m\u1ef1c n\u00e0o \u0111\u00f3 gi\u1ed1ng nh\u01b0 vi\u1ec7c B\u00f9i \u0110\u1eafc Tuy\u00ean \u1edf Ph\u00fa Xu\u00e2n cai tr\u1ecb t\u1eeb ch\u00f9a Thuy\u1ec1n L\u00e2m.) M\u1ecdi s\u1ef1 \u0111i\u1ec1u h\u00e0nh qu\u00e2n qu\u1ea3n d\u1ed3n v\u00e0o tay ng\u01b0\u1eddi th\u00e2n thu\u1ed9c: Ph\u1ea1m V\u0103n S\u00e2m.     <\/p>\n<p>L\u00e9n b\u1ecf V\u1ecdng C\u00e1c k\u00e9o v\u00e0i tr\u0103m tay ch\u00e2n th\u00e2n t\u00edn \u201cC\u00f4ng th\u1ea7n V\u1ecdng C\u00e1c\u201d v\u1ec1 h\u00f2n Tre l\u00e0m \u0111\u00e0 b\u01b0\u1edbc l\u00ean \u0111\u1ea5t li\u1ec1n (th\u00e1ng 7\u00e2l. 1787), Nguy\u1ec5n \u00c1nh \u0111\u00e3 khai th\u00e1c \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t l\u1ee3i th\u1ebf c\u00f3 s\u1eb5n t\u1eeb s\u1ef1 xung \u0111\u1ed9t \u1edf Quy Nh\u01a1n. Nguy\u1ec5n \u0110\u0103ng V\u00e2n, con nu\u00f4i Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 b\u1ecf ch\u1ea1y t\u1eeb tr\u01b0\u1edbc, Nguy\u1ec5n V\u0103n Tr\u01b0\u01a1ng tr\u1ea5n th\u1ee7 Long Xuy\u00ean \u0111\u01b0a binh thuy\u1ec1n \u0111\u00f3n h\u00e0ng, l\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi nhi\u1ec7t th\u00e0nh l\u1eadp c\u00f4ng bu\u1ed5i \u0111\u1ea7u. C\u00e1c tay ch\u1ecdc tr\u1eddi khu\u1ea5y n\u01b0\u1edbc c\u1ee9 theo t\u00ecnh th\u1ebf m\u00e0 quy t\u1ee5 \u0111\u1ea7u ph\u1ee5c, c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi v\u1eabn gi\u1eef t\u00ednh \u01b0a ch\u00e9m gi\u1ebft khi theo phe m\u1edbi nh\u01b0 Nguy\u1ec5n V\u0103n Ngh\u0129a, c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi nh\u1eabn nh\u1ee5c ch\u00ecu l\u00f2n m\u00e0 l\u00e9n n\u00f3i n\u00ean l\u1eddi tr\u00e1ch m\u00f3c nh\u01b0 V\u00f5 V\u0103n L\u01b0\u1ee3ng, c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi may m\u1eafn \u0111\u01b0\u1ee3c gh\u00e9p theo d\u00f2ng ch\u00faa qua h\u00f4n nh\u00e2n n\u00ean ph\u1ee5c v\u1ee5 t\u1edbi ch\u1ebft nh\u01b0 V\u00f5 T\u00e1nh&#8230; V\u1edbi t\u00ecnh th\u1ebf \u0111\u00f3 th\u00ec t\u1ea5t nhi\u00ean Nguy\u1ec5n L\u1eef ph\u1ea3i b\u1ecf ch\u1ea1y v\u1ec1 Quy Nh\u01a1n. Ph\u1ea1m V\u0103n H\u01b0ng r\u00e1ng t\u1eeb Ph\u00fa Xu\u00e2n \u0111\u1ebfn \u1ee9ng c\u1ee9u, g\u1eb7p l\u00fac V\u00f5 T\u00e1nh t\u0103ng thanh th\u1ebf cho Nguy\u1ec5n \u00c1nh n\u00ean ph\u1ea3i lo tho\u00e1t th\u00e2n trong l\u00fac c\u00f2n m\u00f9a g\u00ed\u00f3 nam. Nguy\u1ec5n \u00c1nh chi\u1ebfm Gia \u0110\u1ecbnh ng\u00e0y 7-9-1788. Ph\u1ea1m V\u0103n S\u00e2m v\u1edbi \u1ea3o v\u1ecdng t\u1ef1 m\u00ecnh c\u00f2n c\u00f3 th\u1ec3 chi\u1ebfm l\u1ea1i dinh tr\u1ea5n c\u0169 n\u00ean kh\u00f4ng ra bi\u1ec3n ch\u1ea1y v\u1ec1 B\u1eafc m\u00e0 lu\u1ed3n xu\u1ed1ng Bassac n\u01b0\u01a1ng nh\u1edd d\u00e2n Mi\u00ean, cu\u1ed1i c\u00f9ng g\u0103p m\u00f9a gi\u00f3 ng\u01b0\u1ee3c kh\u00f4ng tr\u1ed1n tho\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u1ea3i \u0111\u1ea7u h\u00e0ng v\u00e0o \u0111\u1ea7u n\u0103m sau.     <\/p>\n<p>Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 v\u01b0\u1edbng g\u00e1nh n\u1eb7ng Nguy\u1ec5n H\u1eefu Ch\u1ec9nh ngay khi \u00f4ng ta \u0111\u00e3 ch\u1ebft n\u00ean b\u1eadn vi\u1ec7c gi\u1ea3i quy\u1ebft chuy\u1ec7n L\u00ea Thanh, \u0111\u1ec3 cho Nguy\u1ec5n \u00c1nh r\u1ea3nh tay t\u1ed5 ch\u1ee9c \u0111\u1ea5t Gia \u0110\u1ecbnh theo m\u1ed9t t\u00ecnh th\u1ebf kh\u00f4ng th\u1ec3 n\u00e0o \u0111\u1ea3o ng\u01b0\u1ee3c \u0111\u01b0\u1ee3c. V\u00e0 kh\u00e1c v\u1edbi T\u00e2y S\u01a1n Nguy\u1ec5n L\u1eef, \u00c1nh kh\u00f4ng nh\u1eefng c\u00f3 \u0111\u1ee7 nh\u00e2n l\u1ef1c thu\u1eadn ti\u1ec7n \u0111\u1ec3 x\u00e2y d\u1ef1ng m\u1ed9t x\u1ee9 s\u1edf tr\u00ean n\u1ec1n m\u00f3ng c\u1ee7a \u00f4ng cha \u0111\u1ec3 l\u1ea1i m\u00e0 c\u00f2n c\u00f3 c\u01a1 h\u1ed9i thu nh\u1eadn m\u1ed9t th\u00e0nh ph\u1ea7n nh\u00e2n l\u1ef1c m\u1edbi, qua trung gian \u0111\u00f4n \u0111\u1ed1c c\u1ee7a m\u1ed9t Gi\u00e1m m\u1ee5c mu\u1ed1n l\u00e0m m\u1ed9t Richelieu m\u1edbi, mu\u1ed1n \u0111i t\u00ecm m\u1ed9t c\u01a1 h\u1ed9i rao gi\u1ea3ng \u0111\u1ea1o Th\u00e1nh tr\u00ean v\u00f9ng \u0111\u1ea5t xa x\u00f4i n\u00e0y.     <\/p>\n<p>C\u00e1c t\u00f4n gi\u00e1o khi mu\u1ed1n d\u1ec5 d\u00e0ng cho vi\u1ec7c truy\u1ec1n b\u00e1 th\u01b0\u1eddng c\u1ed1 s\u1ee9c tr\u00e1nh chen v\u00e0o nh\u1eefng tranh ch\u1ea5p phe ph\u00e1i \u1edf n\u01a1i m\u00ecnh \u0111\u1ebfn nh\u01b0ng r\u00f5 r\u00e0ng l\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ec3 tr\u00e1nh \u0111\u01b0\u1ee3c, n\u00ean nh\u1eefng nh\u00e2n vi\u00ean t\u00f4ng \u0111\u1ed3 t\u00edch c\u1ef1c v\u1eabn t\u00ecm c\u00e1ch ch\u1ecdn l\u1ef1a m\u1ed9t phe, hi v\u1ecdng v\u1edbi s\u1ef1 th\u00e0nh c\u00f4ng c\u1ee7a n\u00f3 s\u1ebd gi\u00fap \u0111\u01b0a \u0111\u1ea9y t\u00f4n gi\u00e1o m\u00ecnh ph\u00e1t tri\u1ec3n thu\u1eadn l\u1ee3i h\u01a1n. Pierre Joseph Georges Pigneau (de) B\u00e9haine, Pierre\/Pedro n\u00f3i g\u1ecdn, Pe-to-(r)lo c\u1ee7a \u00e2m H\u00e1n chuy\u1ec3n qua \u00e2m Vi\u1ec7t: B\u00e1 \u0110a L\u1ed9c, l\u00e0 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi nh\u01b0 th\u1ebf.     <\/p>\n<p>T\u1eeb hai tr\u0103m n\u0103m qua, nh\u1eefng k\u1ebb tranh quy\u1ec1n tr\u00ean \u0111\u1ea5t Vi\u1ec7t \u0111\u1ec1u bi\u1ebft r\u1eb1ng ph\u1ea3i t\u00ecm c\u00e1ch l\u00f4i k\u00e9o nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi da tr\u1eafng t\u00f3c v\u00e0ng \u0111i tr\u00ean c\u00e1c th\u01b0\u01a1ng thuy\u1ec1n t\u1eeb n\u01a1i xa x\u00f4i kia \u0111\u1ec3 l\u1ea5y v\u0169 kh\u00ed m\u00e0 \u0111\u00e0n \u00e1p k\u1ebb \u0111\u1ecbch. Tuy nhi\u00ean s\u00fang \u1ed1ng, k\u0129 thu\u1eadt kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 l\u00e0 c\u1ee5c s\u1eaft, l\u00e0 nh\u1eefng v\u1eadt d\u1ee5ng v\u00f4 h\u1ed3n. Ngay c\u1ea3 khi chuy\u1ec3n ho\u00e1 v\u00e0o trong v\u00f2ng v\u0103n ho\u00e1 c\u1ee7a m\u00ecnh, vua quan Nguy\u1ec5n c\u0169ng th\u1ea5y s\u00fang c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng linh thi\u00eang c\u1ee7a m\u1ed9t \u00f4ng Th\u1ea7n \u0111\u00e1nh \u0111\u1ea5m: \u201cth\u1ea7n c\u00f4ng.\u201d T\u00ednh v\u0103n ho\u00e1 c\u1ee7a s\u00fang trong \u0111\u1eddi s\u1ed1ng th\u1ebf t\u1ee5c \u1edf th\u1eddi gian n\u00e0y c\u00f2n th\u1ec3 hi\u1ec7n n\u01a1i s\u1ef1 trao \u0111\u1ed5i gi\u1eefa hai l\u1edbp ng\u01b0\u1eddi, m\u00e0 cu\u1ed1i c\u00f9ng th\u1ebf n\u00e0o c\u0169ng ph\u1ea3i d\u1eabn \u0111\u1ebfn xung \u0111\u1ed9t d\u00f9 \u0111\u00e3 tr\u1ea3i qua b\u01b0\u1edbc \u0111\u1ed3ng \u00fd \u0111\u1ea7u ti\u00ean l\u00e0 thanh to\u00e1n xong b\u1eb1ng ti\u1ec1n b\u1ea1c, hay v\u1eadt d\u1ee5ng c\u00f3 gi\u00e1 tr\u1ecb t\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u01a1ng. S\u00fang \u1ed1ng ph\u1ea3i qua tay nh\u1eefng th\u01b0\u01a1ng nh\u00e2n da tr\u1eafng, th\u1ea5y c\u00f3 th\u00eam b\u1ed5n ph\u1eadn ph\u1ea3i chuy\u00ean ch\u1edf nh\u1eefng k\u1ebb \u0111i rao gi\u1ea3ng m\u1ed9t t\u00f4n gi\u00e1o m\u1edbi mang m\u1ed9t \u0111i\u1ec3m ch\u00ednh y\u1ebfu m\u00e0 kh\u00f3 c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7m quy\u1ec1n n\u00e0o ch\u1ea5p nh\u1eadn, \u0111\u00f3 l\u00e0 s\u1ef1 ph\u1ee5ng th\u1edd, g\u1ecdi l\u00e0 m\u1ed9t \u0111\u1ea5ng thi\u00eang li\u00eang nh\u01b0ng v\u1eabn th\u1ea5y l\u00e0 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi, m\u1ed9t t\u1eadp \u0111o\u00e0n m\u1edbi mu\u1ed1n \u0111\u1ee9ng cao h\u01a1n c\u00e1c t\u1eadp \u0111o\u00e0n b\u1ea3n x\u1ee9 h\u1ecd rao gi\u1ea3ng, chuy\u1ec3n ho\u00e1. Th\u1ebf l\u00e0 c\u00e1c ch\u00ednh quy\u1ec1n \u0111\u1ee9ng tr\u01b0\u1edbc m\u1ed9t s\u1ef1 ph\u00e2n v\u00e2n l\u1ef1a ch\u1ecdn, ph\u1ea3i tu\u1ef3 theo t\u00ecnh th\u1ebf m\u00e0 quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh l\u00e0m sao c\u00f3 l\u1ee3i cho m\u00ecnh. C\u00e1c ch\u00faa Tr\u1ecbnh Nguy\u1ec5n \u0111\u00e3 t\u1eebng ng\u00f3 l\u01a1 vi\u1ec7c rao gi\u1ea3ng \u0111\u1ea1o Thi\u00ean Ch\u00faa khi c\u1ea7n s\u00fang \u1ed1ng, \u0111\u1ed3ng h\u1ed3, \u1ed1ng d\u00f2m nh\u01b0ng c\u0169ng t\u1eebng ra l\u1ec7nh b\u1eaft linh m\u1ee5c, gi\u1ebft gi\u00e1o d\u00e2n kh\u00f4ng n\u01b0\u01a1ng tay khi th\u1ea5y nguy hi\u1ec3m cho \u0111\u1ecba v\u1ecb c\u1ee7a m\u00ecnh. \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 c\u0169ng kh\u00f4ng th\u1ec3 x\u1ea3y ra kh\u00e1c d\u01b0\u1edbi hai ch\u00ednh quy\u1ec1n T\u00e2y S\u01a1n, Nguy\u1ec5n. T\u00e2y S\u01a1n tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng th\u00e0nh c\u00f4ng c\u0169ng t\u1eebng c\u1ed1 c\u00f4ng ve v\u1ea3n gi\u00e1o s\u0129. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y \u0111\u00e3 t\u1eeb ch\u1ed1i, l\u1ea9n tr\u00e1nh, m\u1ed9t ph\u1ea7n v\u00ec kh\u00f4ng \u1edf v\u00e0o t\u00ecnh th\u1ebf c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e1p \u1ee9ng \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00f2i h\u1ecfi, ph\u1ea7n kh\u00e1c v\u00ec s\u1ef1 kh\u00f3 kh\u0103n g\u00e2y n\u00ean b\u1edfi s\u1ef1 ch\u1ecdn l\u1ef1a phe ph\u00e1i r\u00e0nh r\u1ebd c\u1ee7a \u00f4ng Gi\u00e1m m\u1ee5c kia.     <\/p>\n<p>B\u00e1 \u0110a L\u1ed9c t\u00edch c\u1ef1c trong vi\u1ec7c gi\u00fap Nguy\u1ec5n \u00c1nh, ngo\u00e0i t\u00ednh n\u0103ng \u0111\u1ed9ng c\u00e1 nh\u00e2n c\u00f2n v\u00ec l\u00e0 th\u00e0nh ph\u1ea7n c\u1ee7a Ph\u00e1i \u0111o\u00e0n Truy\u1ec1n gi\u00e1o Paris, m\u1ed9t t\u1ed5 ch\u1ee9c c\u1ee7a Ph\u00e1p mu\u1ed1n gi\u00e0nh quy\u1ec1n l\u00e0m Con c\u01b0ng c\u1ee7a Gi\u00e1o h\u1ed9i La M\u00e3, l\u1ea5n \u00e1t c\u00e1c t\u1eadp \u0111o\u00e0n B\u1ed3, T\u00e2y Ban Nha v\u1ec1 tr\u01b0\u1edbc. \u201cTh\u00e1ng b\u1ea3y (1783) nghe tin B\u00e1 \u0110a L\u1ed9c \u1edf Ch\u00e2n B\u00f4n (Chantaboun) vua cho ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ebfn m\u1eddi&#8230;\u201d Nh\u00e2n v\u1eadt trung gian l\u00e0 m\u1ed9t gi\u00e1o s\u0129 Vi\u1ec7t: H\u1ed3 V\u0103n Ngh\u1ecb, ng\u01b0\u1eddi t\u1eebng gi\u00fap \u00c1nh ch\u1ea1y tr\u1ed1n, ti\u1ebfp t\u1ebf c\u01a1m n\u01b0\u1edbc trong nh\u1eefng ng\u00e0y gian nan. S\u1ef1 th\u1eadt \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra s\u1edbm h\u01a1n l\u1eddi x\u00e1c nh\u1eadn kia. Khi \u0111\u00f3 B\u00e1 \u0110a L\u1ed9c \u0111\u00e3 n\u1eafm trong tay t\u1edd tuy\u00ean b\u1ed1 \u1ee7y quy\u1ec1n c\u1ee7a ch\u00ednh quy\u1ec1n Gia \u0110\u1ecbnh (18-8-1782) cho ph\u00e9p \u00f4ng \u0111\u1ea1i di\u1ec7n \u0111i c\u1ea7u vi\u1ec7n n\u01b0\u1edbc Ph\u00e1p v\u1edbi nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u kho\u1ea3n r\u00e0nh r\u1ebd. Kh\u00f4n ngoan h\u01a1n, \u00f4ng c\u00f2n nh\u1eadn l\u00e3nh c\u1eadu Ho\u00e0ng t\u1eed C\u1ea3nh m\u1edbi 2 tu\u1ed5i 4 th\u00e1ng l\u00e0m ch\u1ee9ng t\u00edch ch\u00ednh th\u1ed1ng khi\u1ebfn cho c\u00e1c l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng kh\u00e1c th\u00e8m mu\u1ed1n d\u00f2m ng\u00f3, mong \u01b0\u1edbc trao \u0111\u1ed5i. Tuy nhi\u00ean \u0111\u1ebfn hai n\u0103m r\u01b0\u1ee1i sau, ph\u00e1i \u0111o\u00e0n c\u1ea7u vi\u1ec7n m\u1edbi xu\u1ea5t ph\u00e1t v\u1ec1 ph\u00eda \u1ea4n \u0110\u1ed9 D\u01b0\u01a1ng. C\u00f3 m\u1ed9t tho\u1ea3 \u01b0\u1edbc Versailles \u0111\u01b0\u1ee3c k\u00ed k\u1ebft ng\u00e0y 18-11-1787 nh\u01b0ng ch\u00ednh quy\u1ec1n Ph\u00e1p \u0111ang v\u01b0\u1edbng v\u00e0o giai \u0111o\u1ea1n c\u00e1ch m\u1ea1ng n\u00ean kh\u00f4ng \u0111\u1ee7 s\u1ee9c tr\u1ee3 gi\u00fap. Ch\u1ee9c quy\u1ec1n thu\u1ed9c \u0111\u1ecba Ph\u00e1p \u1edf Pondich\u00e9ry (\u1ea4n \u0110\u1ed9) th\u00ec kh\u00f4ng c\u00f3 m\u1ea5y c\u1ea3m t\u00ecnh v\u1edbi \u00f4ng Gi\u00e1m m\u1ee5c n\u00ean r\u1ed1t l\u1ea1i, to\u00e1n ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7u vi\u1ec7n v\u1ec1 \u0111\u1ebfn V\u0169ng T\u00e0u ng\u00e0y 28-7-1789 ch\u1ec9 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00e0o t\u1eeb gi\u00e3 b\u1eb1ng 15 ph\u00e1t \u0111\u1ea1i b\u00e1c, v\u00e0 thuy\u1ec1n tr\u01b0\u1edfng th\u00ec t\u1eb7ng 2000 c\u00e2n thu\u1ed1c s\u00fang l\u00e0m qu\u00e0 cho c\u1eadu b\u00e9 ho\u00e0ng t\u1eed d\u1ec5 th\u01b0\u01a1ng c\u00f9ng \u00f4ng Gi\u00e1m m\u1ee5c t\u1ed9i nghi\u1ec7p.     <\/p>\n<p>Nh\u01b0ng nh\u01b0 \u0111\u00e3 th\u1ea5y, B\u00e1 \u0110a L\u1ed9c l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 \u00fd ch\u00ed m\u1ea1nh m\u1ebd. Kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00ednh quy\u1ec1n gi\u00fap th\u00ec \u00f4ng l\u1ea5y t\u00ednh c\u00e1ch quen thu\u1ed9c ngo\u1ea1i giao m\u00e0 m\u1eddi ng\u01b0\u1eddi. S\u1ef1 th\u1ec3 c\u0169ng c\u00f3 \u0111i\u1ec1u d\u1ec5 d\u00e0ng v\u00ec ti\u1ebfng t\u0103m c\u1ea7u vi\u1ec7n c\u1ee7a Nguy\u1ec5n \u00c1nh \u0111\u00e3 lan c\u00f9ng kh\u1eafp v\u00f9ng bi\u1ec3n ph\u00eda nam. T\u1eeb 1780, To\u00e0n quy\u1ec1n Macao \u0111\u00e3 b\u1eafn ti\u1ebfng cung c\u1ea5p v\u1eadt d\u1ee5ng c\u1ea7n thi\u1ebft cho \u00c1nh. C\u00f2n trong l\u00fac n\u1eb1m ch\u1edd \u1edf V\u1ecdng C\u00e1c, \u00c1nh \u0111\u01b0\u1ee3c thuy\u1ec1n tr\u01b0\u1edfng Antonio Vicenti Rossa \u0111\u1ebfn (23-10-1786) b\u00e1o \u0111\u00e3 c\u00f3 56 (?) \u201cchi\u1ebfn t\u00e0u\u201d \u1edf Goa \u0111ang ch\u1edd s\u1eb5n \u0111\u1ec3 l\u1ea5y l\u1ea1i ch\u00ednh quy\u1ec1n cho \u00c1nh.     <\/p>\n<p>X\u00e3 h\u1ed9i T\u00e2y Ph\u01b0\u01a1ng t\u1eeb nhi\u1ec1u th\u1ebf k\u1ec9 tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e3 t\u1ea1o ra m\u1ed9t t\u1ea7ng l\u1edbp ng\u01b0\u1eddi phi\u00eau l\u01b0u \u0111i t\u00ecm quy\u1ec1n b\u00ednh, ti\u1ec1n b\u1ea1c \u1edf n\u01b0\u1edbc ngo\u00e0i. M\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi th\u1ef1c hi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c, tuy c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi kh\u00f4ng tr\u00e1nh g\u1eb7p k\u1ebft c\u1ee5c th\u1ea3m th\u01b0\u01a1ng, nh\u01b0ng t\u0103m ti\u1ebfng v\u1ec1 kh\u1ea3 n\u0103ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi \u00c2u, v\u1ec1 k\u0129 thu\u1eadt cao c\u1ea5p c\u1ee7a h\u1ecd l\u00e0 \u0111i\u1ec1u kh\u00f4ng th\u1ec3 ph\u1ee7 nh\u1eadn. Cho n\u00ean khi B\u00e1 \u0110a L\u1ed9c m\u1edf l\u1eddi k\u00eau g\u1ecdi l\u00e0 c\u00f3 nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi s\u1eb5n s\u00e0ng \u0111\u00e1p \u1ee9ng. Ngay tr\u1eadn Ng\u00e3 B\u1ea3y 1783 \u0111\u00e3 c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi B\u00e1 \u0110a L\u1ed9c gi\u1edbi thi\u1ec7u, Emmanuel, ch\u1ed1ng gi\u1eef t\u00e0u cho \u0111\u1ebfn ch\u1ebft, \u0111\u01b0\u1ee3c ghi v\u00e0o s\u1eed s\u00e1ch nh\u00e0 Nguy\u1ec5n. V\u00ec th\u1ebf trong th\u1eddi gian ki\u1ebfn thi\u1ebft Gia \u0110\u1ecbnh, Nguy\u1ec5n \u00c1nh \u0111\u00e3 thu nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00e0ng lo\u1ea1t ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ee7 m\u1ecdi l\u00e3nh v\u1ef1c: chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u, t\u1ed5 ch\u1ee9c ph\u00f2ng th\u1ee7, th\u1ea7y thu\u1ed1c, v\u1eeba \u0111\u00e1nh nhau v\u1eeba \u0111i bu\u00f4n ki\u1ebfm th\u00eam, l\u00f4i k\u00e9o c\u1ea3 c\u00e1c \u00f4ng quan c\u1ee7a Nguy\u1ec5n \u00c1nh tham gia v\u00e0o v\u00f2ng trao \u0111\u1ed5i khu v\u1ef1c. T\u00ednh t\u1ed5ng c\u1ed9ng nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ebfn r\u1ed3i \u0111i th\u00ec Gia \u0110\u1ecbnh t\u1eebng dung ch\u1ee9a kho\u1ea3ng 140 s\u0129 quan v\u00e0 80 l\u00ednh Ph\u00e1p. Trong s\u1ed1 ph\u1ee5c v\u1ee5 c\u00f2n c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi Anh, Irlandais. Ng\u01b0\u1eddi l\u1eb1ng nh\u1eb1ng ghi ch\u00e9p d\u00e0i d\u00f2ng nh\u1ea5t l\u00e0 Ba-la-di \/ L. Barizy. \u00d4ng T\u00edn \/ \u00d4-li-vi \/ Alexis Olivier de Puynamel, binh nh\u00ec tr\u00ean t\u00e0u La Dyade 1788 khi tr\u1ed1n \u0111\u1ea7u Nguy\u1ec5n \u00c1nh \u1edf C\u00f4n L\u00f4n, \u0111\u00e3 x\u00e2y th\u00e0nh Gia \u0110\u1ecbnh n\u0103m 1790 m\u00e0 c\u00f4ng tr\u00ecnh h\u1eb3n l\u00e0 c\u00f3 s\u1ef1 tham gia c\u1ee7a Le Brun. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi th\u00e2n c\u1eadn v\u1ec1 sau \u0111\u01b0\u1ee3c mang h\u1ecd ch\u00faa. H\u1ecd thay phi\u00ean nhau \u0111i\u1ec1u khi\u1ec3n c\u00e1c t\u00e0u chi\u1ebfn \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t, th\u00e2n b\u1ecdc v\u1ecf \u0111\u1ed3ng. Th\u1ea7y thu\u1ed1c c\u1ee7a Nguy\u1ec5n \u00c1nh l\u00e0 \u0110a-\u0111\u1ed9t \/ Jean Marie Dayot, nguy\u00ean ch\u1ee7 t\u00e0u Ad\u00e9laid 1786, qua tr\u00f4ng coi t\u00e0u \u0110\u1ed3ng Nai (1792). L\u00ea (ch\u1eafc l\u00e0 Nguy\u1ec5n) V\u0103n L\u0103ng \/ De Forcan coi t\u00e0u B\u1eb1ng Phi (1801). Ba-n\u00ea-\u00f4 Nguy\u1ec5n V\u0103n Th\u1eafng \/ Jean Baptiste Chaigneau c\u00f3 m\u1eb7t \u1edf Vi\u1ec7t Nam sau r\u1ed1t, thay Dayot tr\u00f4ng coi t\u00e0u Long Phi (1801). Nguy\u1ec5n V\u0103n Ch\u1ea5n \/ Philippe Vannier coi chi\u1ebfc Ph\u1ee5ng Phi (1801) c\u00f9ng l\u00e0m quan d\u01b0\u1edbi tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n v\u1edbi Chaigneau.     <\/p>\n<p>C\u0169ng kh\u00f4ng n\u00ean qu\u00ean c\u00e1c ngo\u1ea1i nh\u00e2n khu v\u1ef1c kh\u00e1c chen ch\u00e2n v\u00e0o v\u00f2ng tranh ch\u1ea5p. C\u0169ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t nh\u01b0ng kh\u00e1c phe, l\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi v\u0103n h\u1ecdc t\u1eeb \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i v\u00e0o \u0111\u1ea7u qu\u00e2n Gia \u0110\u1ecbnh nh\u01b0 \u0110\u1eb7ng Tr\u1ea7n Th\u01b0\u1eddng, Nguy\u1ec5n B\u00e1 Xuy\u1ebfn&#8230; kh\u00f4ng ch\u1eeba c\u1ea3 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi v\u1ed1n l\u00e0 ph\u1ea3n th\u1ea7n \u1edf \u0111\u00f3 (1778): Nguy\u1ec5n Kim Ph\u1ea9m, Tr\u1ea7n Xu\u00e2n Tr\u1ea1ch r\u1ed3i s\u1ebd \u0111i v\u00e0o mi\u1ebfu C\u00f4ng th\u1ea7n c\u1ee7a Nguy\u1ec5n. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi Mi\u00ean tr\u00ean v\u00f9ng Gia \u0110\u1ecbnh, ho\u1eb7c \u0111i h\u1eb3n v\u00e0o qu\u00e2n l\u1ef1c Nguy\u1ec5n \u00c1nh nh\u01b0 Nguy\u1ec5n V\u0103n T\u1ed3n, Di\u1ec7p M\u1eadu (c\u00f3 d\u00e1ng lai Hoa) coi \u201cXi\u00eam binh,\u201d ph\u1ee5c v\u1ee5 cho t\u1edbi h\u1ed3i t\u00e0n cu\u1ed9c, \u0111\u01b0\u1ee3c ghi trong Li\u1ec7t truy\u1ec7n c\u1ee7a Nguy\u1ec5n, ho\u1eb7c l\u00e0 c\u00e1c l\u00e3nh t\u1ee5 \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh Mi\u00ean g\u00f3p ph\u1ea7n \u201c\u0111\u00e1nh m\u01b0\u1edbn\u201d trong m\u1ed9t chi\u1ebfn d\u1ecbch, nh\u01b0 Cao La H\u00e2m S\u00e2m trong l\u1ea7n t\u1ea5n c\u00f4ng cu\u1ed1i c\u00f9ng (1800-1802). Ta th\u1ea5y ng\u01b0\u1eddi M\u00e3 Lai Vinh Li Ma \u0111\u01b0\u1ee3c ghi v\u00e0o nh\u00f3m C\u00f4ng th\u1ea7n V\u1ecdng C\u00e1c d\u00f9 ch\u1eb3ng \u1edf Bangkok ng\u00e0y n\u00e0o. C\u00e1c nh\u00f3m Thi\u00ean \u0110\u1ecba H\u1ed9i l\u01b0u vong tr\u00ean v\u00f9ng bi\u1ec3n ph\u00eda nam c\u0169ng g\u00f3p ph\u1ea7n, n\u1ebfu r\u1ee7i ro th\u00ec l\u1ecdt ra ngo\u00e0i th\u00e0nh c\u01b0\u1edbp, may m\u1eafn chen v\u00e0o v\u00f2ng quy\u1ec1n b\u00ednh c\u1ee7a Gia \u0110\u1ecbnh th\u00ec th\u00e0nh quan. V\u1ec1 m\u1eb7t ki\u1ebfn thi\u1ebft, x\u00e2y d\u1ef1ng m\u1ed9t t\u1ed5 ch\u1ee9c x\u00e3 h\u1ed9i ph\u01b0\u01a1ng \u0110\u00f4ng th\u00ec c\u00e1c nh\u00f3m Minh H\u01b0\u01a1ng c\u00f3 m\u1eb7t t\u1eeb tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e3 \u0111\u00f3ng vai tr\u00f2 \u0111\u00e1ng k\u1ec3 nh\u01b0 nh\u00f3m Gia \u0110\u1ecbnh Tam gia m\u00e0 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng c\u00f2n d\u00e0i m\u00e3i v\u1ec1 sau, th\u1eddi th\u1ed1ng nh\u1ea5t, qua s\u1ef1 xung \u0111\u1ed9t v\u1edbi c\u00e1c v\u00f5 t\u01b0\u1edbng L\u00ea V\u0103n Duy\u1ec7t, L\u00ea Ch\u1ea5t. Ta c\u00f3 th\u1ec3 ngh\u0129 th\u00eam \u0111\u1ebfn c\u00e1c t\u01b0\u1edbng, quan T\u00e2y S\u01a1n \u0111\u1ea7u h\u00e0ng hay b\u1ecb b\u1eaft r\u1ed3i \u0111\u01b0\u1ee3c thu d\u1ee5ng \u0111\u1ec3 th\u1ea5y t\u00ednh ch\u1ea5t ph\u1ee9c t\u1ea1p c\u1ee7a quan t\u01b0\u1edbng Nguy\u1ec5n \u00c1nh.     <\/p>\n<p>T\u1ea5t nhi\u00ean trong t\u00ecnh h\u00ecnh nh\u01b0 th\u1ebf th\u00ec kh\u00f4ng tr\u00e1nh kh\u1ecfi m\u00e2u thu\u1eabn x\u1ea3y ra. L\u00ednh \u00c2u hung h\u0103ng, d\u1eef t\u1ee3n, r\u01b0\u1ee3u ch\u00e8 be b\u00e9t ngay tr\u00ean chi\u1ebfn tr\u01b0\u1eddng. Quan l\u1ea1i c\u0169ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 g\u01b0\u01a1ng m\u1eabu. Cai c\u01a1, cai \u0111\u1ed9i \u0111i \u0103n c\u01b0\u1edbp. M\u1edbi v\u1eeba y\u00ean v\u1ecb l\u00e0 c\u00e1c quan lo vui ch\u01a1i \u0111\u00e1nh b\u1ea1c, r\u01b0\u1ee3u ch\u00e8 h\u00e1t x\u01b0\u1edbng. Nguy\u1ec5n \u0110\u1ee9c Xuy\u00ean b\u1ecb k\u1ebb d\u01b0\u1edbi quy\u1ec1n ch\u00ea: \u201cTh\u1eb1ng h\u00e1t b\u1ed9i, l\u00e0m t\u01b0\u1edbng sao n\u00ean.\u201d T\u01b0\u1edbng c\u0169ng ch\u1eb3ng gan d\u1ea1 g\u00ec. T\u1ed1ng Ph\u00fac \u0110\u1ea1m t\u1ed5 ch\u1ee9c d\u00e0n tr\u1eadn r\u1ed3i ng\u1ed3i d\u01b0\u1edbi h\u1ea7m n\u00fap, ch\u1edd \u0111\u00e1nh xong m\u1edbi l\u00ean. L\u00ea V\u0103n Duy\u1ec7t ch\u00ea Nguy\u1ec5n V\u0103n Th\u00e0nh nh\u00e1t m\u00e0 d\u1ea5u v\u1ebft xung \u0111\u1ed9t c\u00f2n \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng \u0111\u1ebfn c\u00e1i ch\u1ebft c\u1ee7a \u00f4ng T\u1ed5ng tr\u1ea5n B\u1eafc Th\u00e0nh v\u1ec1 sau. Ngay \u0111\u1ebfn \u00fd \u0111\u1ecbnh t\u1ea5n c\u00f4ng T\u00e2y S\u01a1n c\u0169ng g\u00e2y ra nh\u1eefng l\u1eddi b\u00e0n lui: \u201cB\u00ecnh Thu\u1eadn \u0111\u00e1nh d\u1ec5, gi\u1eef kh\u00f3,\u201d \u0111\u00f3 l\u00e0 l\u1eddi Nguy\u1ec5n V\u0103n Th\u00e0nh, d\u00f9 Nguy\u1ec5n \u00c1nh th\u1ea5y ra c\u00e1i l\u1ee3i chi\u1ebfm \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t v\u00f9ng c\u00e1 mu\u1ed1i \u0111\u1ec3 cung c\u1ea5p l\u01b0\u01a1ng qu\u00e2n. Cu\u1ed9c t\u1ea5n c\u00f4ng xu\u00e2n h\u00e8 1790 chi\u1ebfm B\u00ecnh Thu\u1eadn, ch\u1ec9 m\u1edbi g\u1eb7p T\u00e2y S\u01a1n c\u1ee7a \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng Di\u00ean Kh\u00e1nh m\u00e0 t\u01b0\u1edbng binh Nguy\u1ec5n \u0111\u00e3 r\u00fat ch\u1ea1y, kh\u00f4ng c\u1ee9u \u1ee9ng nhau d\u1eabn \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c t\u01b0\u1edbng Ti\u1ec1n qu\u00e2n, \u0111\u1ea1i c\u00f4ng th\u1ea7n L\u00ea V\u0103n Qu\u00e2n t\u1ef1 s\u00e1t (1791).     <\/p>\n<p>Ph\u00e1i ch\u1ee7 chi\u1ebfn l\u00fac n\u00e0y l\u00e0 nh\u00f3m phi\u00eau l\u01b0u T\u00e2y Ph\u01b0\u01a1ng mu\u1ed1n c\u00f3 chi\u1ebfn tranh \u0111\u1ec3 ki\u1ebfm ti\u1ec1n. Nh\u01b0ng thuy\u1ebft ph\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ee7 t\u01b0\u1edbng l\u1ea1i l\u00e0 \u00f4ng qu\u00e2n s\u01b0 b\u00ean c\u1ea1nh vua. B\u00e1 \u0110a L\u1ed9c mu\u1ed1n \u0111i v\u00e0o v\u00f9ng ph\u00eda B\u1eafc \u0111\u1ec3 vi\u1ebfng th\u0103m c\u00e1c h\u1ecd \u0111\u1ea1o n\u01a1i \u1ea5y. C\u00e1c gi\u00e1o s\u0129 c\u0169ng th\u1ea5y cu\u1ed9c ti\u1ebfn qu\u00e2n s\u1ebd \u0111em l\u1ea1i c\u01a1 h\u1ed9i rao gi\u1ea3ng thu\u1eadn l\u1ee3i h\u01a1n. B\u00e1 \u0110a L\u1ed9c \u0111\u00e3 mang v\u1ec1 Gia \u0110\u1ecbnh m\u1ed9t c\u00e2u b\u00e9 ho\u00e0ng t\u1eed thu\u1ea7n ph\u1ee5c khi\u1ebfn c\u00e1c gi\u00e1o s\u0129 m\u1eebng r\u1ee1 t\u01b0\u1edfng s\u1ebd c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t \u00f4ng vua theo \u0111\u1ea1o Ch\u00faa. \u0110\u1ea1i c\u00f4ng th\u1ea7n T\u1ed1ng Ph\u00fac \u0110\u1ea1m gi\u1eef th\u00e0nh Di\u00ean Kh\u00e1nh v\u1edbi Ho\u00e0ng t\u1eed, tr\u1edf th\u00e0nh k\u1ebb m\u1ed9 \u0111\u1ea1o \u0111\u00fang m\u1ef1c t\u00e2n t\u00f2ng qua th\u1eddi gian 8, 9 th\u00e1ng c\u00f9ng \u1edf v\u1edbi \u00f4ng Gi\u00e1m m\u1ee5c. Th\u1ebf l\u00e0 b\u00ean c\u1ea1nh cu\u1ed9c tranh chi\u1ebfn b\u1eb1ng v\u0169 kh\u00ed v\u1edbi \u0111\u1ed1i ph\u01b0\u01a1ng l\u1ea1i c\u00f3 cu\u1ed9c tranh ch\u1ea5p t\u00f4n gi\u00e1o gi\u1eefa ng\u01b0\u1eddi c\u00f9ng phe, kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 kh\u00f4ng \u0111e d\u1ecda d\u1eabn \u0111\u1ebfn c\u00e1i ch\u1ebft. Xung \u0111\u1ed9t n\u1ed5i b\u1eadt nh\u1ea5t l\u00e0 trong v\u1ea5n \u0111\u1ec1 \u201cL\u1ea1y x\u00e1c,\u201d l\u1ea1y \u00f4ng b\u00e0 m\u00e0 Gi\u00e1o h\u1ed9i La M\u00e3 c\u1ea5m v\u00ec cho \u0111\u00f3 l\u00e0 t\u1ee5c th\u1edd Ma qu\u1ef7. T\u1ee9c gi\u1eadn, c\u00f3 k\u1ebb (Tr\u1ea7n \u0110\u1ea1i Lu\u1eadt) mu\u1ed1n \u201cm\u01b0\u1ee3n g\u01b0\u01a1m vua, ch\u00e9m \u0111\u1ea7u treo c\u1ed5 \u1edf c\u1eeda ch\u1ee3,\u201d \u0111\u00f2i gi\u1ebft B\u00e1 \u0110a L\u1ed9c th\u00ec Nguy\u1ec5n \u00c1nh gi\u1ea5u t\u1edd t\u00e2u, vi\u1ec7n l\u1ebd \u201chi\u1ec7n nay \u0111ang c\u1ea7n ng\u01b0\u1eddi&#8230; kh\u00f4ng n\u00ean h\u1eb9p h\u00f2i&#8230; k\u1ebb d\u1ed1i tr\u00e1 v\u00e0 ngu c\u0169ng n\u00ean d\u00f9ng&#8230;\u201d Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ch\u1ed1ng \u0111\u1ed1i c\u0169ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u00c1nh \u0111ang c\u1ea7n nh\u1ea5t: Nguy\u1ec5n \u0110\u1ee9c Xuy\u00ean, Nguy\u1ec5n V\u0103n Th\u00e0nh, Ng\u00f4 T\u00f2ng Chu&#8230; Nh\u1eefng t\u00ecnh th\u1ebf ph\u1ee9c t\u1ea1p n\u00e0y \u0111\u00e3 khi\u1ebfn \u00c1nh t\u00ecm c\u00e1ch thu x\u1ebfp theo m\u1ed9t cung c\u00e1ch c\u00f3 l\u1ee3i cho b\u1ea3n th\u00e2n nh\u1ea5t, gi\u00fap \u00c1nh \u201cl\u1edbn l\u00ean\u201d \u0111\u1ec3 g\u00e2y d\u1ef1ng s\u1ef1 nghi\u1ec7p d\u1eabn \u0111\u1ebfn th\u00e0nh c\u00f4ng.     <\/p>\n<p>\u201c\u0110ang c\u1ea7n ng\u01b0\u1eddi&#8230;\u201d n\u00ean B\u00e1 \u0110a L\u1ed9c do\u1ea1 b\u1ecf \u0111i n\u1ebfu \u00c1nh kh\u00f4ng ti\u1ebfn qu\u00e2n, th\u00ec qu\u00e2n Gia \u0110\u1ecbnh xu\u1ea5t ph\u00e1t, \u0111\u00e1nh th\u1eafng tr\u1eadn Thi N\u1ea1i \u0111\u1ea7u ti\u00ean (1792). D\u00f9 qu\u00e2n chi\u1ebfm \u0111\u00f3ng ch\u1ec9 ngh\u1ec9 \u1edf \u0111\u00e2y c\u00f3 hai ng\u00e0y th\u00ec c\u0169ng l\u00e0 m\u1ed9t th\u1eddi \u0111i\u1ec3m \u0111\u1ec3 ta d\u1eebng l\u1ea1i l\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ecbnh t\u00ecnh t\u00ecnh chung v\u00ec \u0111\u1ecba \u0111i\u1ec3m Thi N\u1ea1i l\u00e0 n\u01a1i th\u1eed s\u1ee9c \u0111\u1ea7u ti\u00ean c\u1ee7a qu\u00e2n Gia \u0110\u1ecbnh \u1edf ngay trung t\u00e2m c\u1ee7a k\u1ebb th\u00f9.     <\/p>\n<p>Kh\u00f4ng th\u1ec3 bi\u1ebft nhi\u1ec1u v\u1ec1 ph\u00eda T\u00e2y S\u01a1n Nguy\u1ec5n Nh\u1ea1c trong th\u1eddi gian n\u00e0y. C\u00e1c vi\u00ean t\u01b0\u1edbng n\u1ed5i b\u1eadt tr\u00ean chi\u1ebfn tr\u01b0\u1eddng t\u1eeb tr\u01b0\u1edbc \u0111\u1ec1u \u1edf c\u1ea3 Ph\u00fa Xu\u00e2n. Ch\u1ec9 c\u00f2n l\u1ea1i d\u1ea5u v\u1ebft ng\u00e0y nay l\u00e0 c\u00e1c b\u1eb1ng c\u1ea5p k\u00ed ni\u00ean hi\u1ec7u Th\u00e1i \u0110\u1ee9c (1789, 1790) c\u1ea5p cho ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m xe n\u01b0\u1edbc \u1edf Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i. T\u00e0u ng\u01b0\u1eddi \u00c2u \u0111i ngang qua Quy Nh\u01a1n t\u01b0\u1edfng \u0111\u00e2y l\u00e0 v\u00f9ng sung t\u00fac nh\u01b0ng nh\u00ecn k\u0129 b\u1eb1ng \u1ed1ng d\u00f2m th\u00ec ch\u1ec9 th\u1ea5y c\u00f3 n\u00fai \u0111\u1ed3i, b\u00e3i c\u00e1t x\u01a1 x\u00e1c. H\u1ecd gh\u00e9 v\u00e0o \u0110\u00e0 N\u1eb5ng m\u00e0 kh\u00f4ng d\u1eebng l\u1ea1i Quy Nh\u01a1n v\u00ec c\u1eeda N\u01b0\u1edbc M\u1eb7n ch\u1ec9 c\u00f2n l\u00e0 m\u1ed9t con l\u1ea1ch nh\u1ecf. C\u1eeda ch\u00ednh l\u00e0 Thi N\u1ea1i \u1edf v\u1ec1 ph\u00eda nam, n\u01a1i chi\u1ebfn tr\u1eadn x\u1ea3y ra m\u00e0 tin Gia \u0110\u1ecbnh nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ee7a t\u00f9 binh l\u1ea1i l\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 ph\u00f2ng b\u1ecb g\u00ec nhi\u1ec1u. Th\u1ebf l\u00e0 qu\u00e2n Nguy\u1ec5n ti\u1ebfn ra trong th\u1ebf v\u01b0\u1ee3t tr\u1ed9i m\u00e0 c\u00f3 l\u1ebd Nguy\u1ec5n \u00c1nh c\u0169ng ch\u01b0a l\u01b0\u1eddng h\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c.     <\/p>\n<p>C\u01a1 s\u1edf kinh t\u1ebf Gia \u0110\u1ecbnh ngay v\u1ec1 n\u00f4ng nghi\u1ec7p truy\u1ec1n th\u1ed1ng \u0111\u00e3 ph\u00e1t tri\u1ec3n theo m\u1ed9t h\u01b0\u1edbng m\u1edbi. Ng\u01b0\u1eddi \u00c2u ch\u00ea \u1edf \u0111\u1ea5y ch\u1ec9 s\u1ea3n xu\u1ea5t l\u00faa g\u1ea1o nh\u01b0ng ta th\u1ea5y l\u00e0 c\u00e1c t\u1ed5 ch\u1ee9c \u0111\u1ed3n \u0111i\u1ec1n c\u1ee7a nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc \u2013 kh\u00f4ng k\u1ec3 s\u1ea3n xu\u1ea5t t\u01b0 nh\u00e2n, \u0111\u00e3 d\u01b0 th\u1eeba \u0111\u1ec3 cung c\u1ea5p cho c\u00e1c n\u01b0\u1edbc kh\u00e1c tr\u00ean \u0111\u1ea5t, ngo\u00e0i bi\u1ec3n, d\u00f9ng \u0111\u1ed5i l\u1ea5y binh kh\u00ed theo ki\u1ec3u ngo\u1ea1i giao truy\u1ec1n th\u1ed1ng g\u1ecdi l\u00e0 \u201cc\u1ed1ng s\u1ee9.\u201d \u0110\u1ed3n \u0111i\u1ec1n \u1edf c\u00e1c v\u00f9ng ngo\u00e0i l\u00e0 n\u01a1i t\u1ea1o ra l\u01b0\u01a1ng th\u1ef1c \u0111\u1ec3 t\u1ed3n t\u1ea1i, c\u00f2n \u0111\u1ed3n \u0111i\u1ec1n \u1ee1 Gia \u0110\u1ecbnh r\u00f5 r\u00e0ng \u0111\u00e3 mang t\u00ednh ch\u1ea5t s\u1ea3n xu\u1ea5t h\u00e0ng ho\u00e1. S\u1ef1 khai th\u00e1c s\u1ea3n v\u1eadt c\u00f3 t\u00ednh c\u00e1ch t\u1ed5 ch\u1ee9c, c\u00f3 ch\u1ee7 tr\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a t\u01b0 nh\u00e2n th\u1eddi m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u01b0a l\u00ean t\u1ea7m m\u1ee9c nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc, nh\u01b0 cho d\u00e2n vay l\u00e0m m\u00f9a trong s\u1ea3n ph\u1ea9m \u0111\u01b0\u1eddng m\u00eda, \u0111\u00e3 l\u00e0m cho ch\u00ednh quy\u1ec1n n\u1eafm \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng l\u1edbn, ch\u1eafc ch\u1eafn cho xu\u1ea5t kh\u1ea9u, kh\u00e1c h\u1eb3n l\u1ed1i tom g\u00f3p l\u1ebb t\u1ebb x\u01b0a kia. V\u00e0 \u0111i\u1ec1u n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 v\u1eabn c\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c thi h\u00e0nh \u1edf v\u00f9ng T\u00e2y S\u01a1n. Gia \u0110\u1ecbnh m\u1edf r\u1ed9ng c\u1eeda bu\u00f4n b\u00e1n, kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 ri\u00eang \u1edf v\u00f9ng qu\u1ea3n l\u00ed c\u1ee7a Nguy\u1ec5n m\u00e0 c\u00f2n s\u00e2u trong l\u00e3nh th\u1ed5 c\u1ee7a Cao Mi\u00ean v\u1edbi c\u00e1c lo\u1ea1i h\u01b0\u01a1ng li\u1ec7u l\u1ea5y t\u1eeb c\u00e1c d\u00e3y n\u00fai b\u00ean trong.     <\/p>\n<p>Ch\u1ee9ng nh\u00e2n \u0111\u01b0\u01a1ng th\u1eddi \u0111\u00e3 th\u1ea5y v\u00e0 th\u00e1n ph\u1ee5c khu v\u1ef1c ch\u1ebf t\u1ea1o s\u00fang \u0111\u1ea1n c\u1ee7a Gia \u0110\u1ecbnh. Thu\u1ed1c \u0111\u1ea1n ch\u00e2u \u00c2u tinh nh\u1ea1y h\u01a1n c\u00e1c th\u1ee9 c\u00f9ng lo\u1ea1i s\u1ea3n xu\u1ea5t b\u1eb1ng di\u00eam ti\u00eau, l\u01b0u hu\u1ef3nh c\u0169 k\u0129. S\u00fang l\u1edbn \u0111\u01b0\u1ee3c di chuy\u1ec3n b\u1eb1ng s\u1ee9c ng\u01b0\u1eddi hay b\u1eb1ng xe tr\u00e2u b\u00f2. Thuy\u1ec1n chi\u1ebfn kh\u00f4ng h\u1eb3n l\u00e0 ch\u1ea1y b\u1eb1ng m\u00e1y nh\u01b0ng b\u1ecdc v\u1ecf \u0111\u1ed3ng, t\u1ecf ra c\u00f3 s\u1ee9c ch\u1ecbu \u0111\u1ef1ng s\u00f3ng gi\u00f3 tr\u00ean bi\u1ec3n h\u01a1n l\u00e0 c\u00e1c thuy\u1ec1n nan, g\u1ed7. V\u00ec th\u1ebf Nguy\u1ec5n \u00c1nh m\u1edbi t\u1ef1 ph\u1ee5: \u201cThu\u1ef7 chi\u1ebfn l\u00e0 s\u1edf tr\u01b0\u1eddng c\u1ee7a ta.\u201d Ki\u1ebfn th\u1ee9c khoa h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ecbch ra cho Nguy\u1ec5n \u00c1nh \u0111\u1ecdc. Kh\u00f4ng ph\u1ea3i s\u00e1ch v\u1edf v\u1ec1 th\u00e0nh lu\u1ef9 ki\u1ec3u Vauban ch\u1ec9 \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ecbch ra \u0111\u1ec3 suy ng\u1eabm m\u00e0 \u00c1nh c\u00f2n cho th\u1ef1c hi\u1ec7n m\u1ed9t c\u00f4ng tr\u00ecnh ki\u1ec3u \u0111\u00f3, ph\u1ed1i h\u1ee3p v\u1edbi m\u1ed9t s\u1ed1 \u00fd ni\u1ec7m phong thu\u1ef7 ph\u01b0\u01a1ng \u0110\u00f4ng. Tr\u1ea7n V\u0103n H\u1ecdc x\u00e2y c\u00e1c th\u00e0nh c\u00f9ng lo\u1ea1i sau khi th\u1ed1ng nh\u1ea5t h\u1eb3n l\u00e0 t\u1eeb nh\u1eefng h\u1ecdc h\u1ecfi n\u00e0y.     <br \/>B\u00e1 \u0110a L\u1ed9c v\u00e0 nh\u00f3m phi\u00eau l\u01b0u ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p \u0111\u00e3 gi\u00fap Nguy\u1ec5n \u00c1nh v\u01b0\u1ee3t qua nh\u1eefng \u00e1m \u1ea3nh c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u00e0y gian nan c\u0169. Th\u1ebf l\u00e0 n\u1ea3y sinh m\u1ed9t chi\u1ebfn l\u01b0\u1ee3c h\u00e0nh qu\u00e2n mang t\u00ednh t\u1ea5n c\u00f4ng theo th\u1ef1c t\u1ebf c\u1ee7a khu v\u1ef1c, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi l\u00e0 hu\u1ea5n luy\u1ec7n qu\u00e2n \u0111\u1ed9i qua th\u1ef1c t\u1eadp chi\u1ebfn tr\u01b0\u1eddng. \u0110\u00f3 l\u00e0 kh\u1edfi \u0111\u1ea7u c\u1ee7a nh\u1eefng tr\u1eadn \u201cgi\u1eb7c m\u00f9a\u201d \u0111\u00e1nh ra theo lu\u1ed3ng gi\u00f3 nam v\u00e0 r\u00fat v\u1ec1 khi m\u00f9a gi\u00f3 b\u1ea5c n\u1ed5i, ngh\u1ec9 binh ch\u1edd sang n\u0103m \u0111\u00e1nh ti\u1ebfp. To\u00e1n ng\u01b0\u1eddi \u00c2u v\u00e0 s\u1ee9c m\u1ea1nh k\u0129 thu\u1eadt m\u1edbi \u0111em l\u1ea1i th\u00e0nh c\u00f4ng cho Gia \u0110\u1ecbnh, r\u00f5 r\u1ec7t khi Dayot tr\u00ean chi\u1ebfc t\u00e0u \u0111\u1ed3ng khai ho\u1ea3 cho tr\u1eadn chi\u1ebfn Thi N\u1ea1i. Chi\u1ebfn tranh nh\u01b0 th\u1ebf c\u1ee9 ti\u1ebfp t\u1ee5c mang l\u1ea1i kinh nghi\u1ec7m v\u00e0 t\u1ef1 t\u00edn cho qu\u00e2n Nguy\u1ec5n, d\u1eabn \u0111\u1ebfn th\u00e0nh c\u00f4ng cu\u1ed1i c\u00f9ng. Qu\u00e2n Gia \u0110\u1ecbnh nh\u01b0 m\u1ed9t c\u1ed7 m\u00e1y \u1ea7m \u00ec l\u0103n t\u1edbi tr\u01b0\u1edbc s\u1ee9c d\u0169ng m\u00e3nh th\u00e2n x\u00e1c c\u1ee7a T\u00e2y S\u01a1n.     <\/p>\n<p>S\u1ef1 \u0111e do\u1ea1 c\u1ee7a Gia \u0110\u1ecbnh \u0111\u00e3 \u0111\u00e1nh \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ebfn Ph\u00fa Xu\u00e2n l\u00e0m x\u1ea3y ra m\u1ed9t toan t\u00ednh quy\u1ebft li\u1ec7t c\u1ee7a Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7. Nguy\u1ec5n Nh\u1ea1c h\u1ed1t ho\u1ea3ng c\u1ea7u vi\u1ec7n Ph\u00fa Xu\u00e2n khi\u1ebfn cho vi\u1ec7c ng\u0103n c\u00e1ch hai th\u1ebf l\u1ef1c m\u1ea1nh nh\u1ea5t trong v\u00f9ng c\u00f3 c\u01a1 r\u00fat ng\u1eafn l\u1ea1i. Th\u1eadt ra th\u00ec \u0111\u00e3 c\u00f3 nh\u1eefng toan t\u00ednh c\u1ee7a hai b\u00ean \u0111\u00e1nh nhau qua c\u00e1c th\u1ebf l\u1ef1c trung gian, nh\u01b0 l\u00fac Tr\u1ea7n Quang Di\u1ec7u th\u1eafng \u1edf V\u1ea1n T\u01b0\u1ee3ng m\u00e0 ti\u1ebfng \u0111\u1ed3n l\u00e0 T\u00e2y S\u01a1n s\u1ebd nh\u00e2n d\u1ecbp \u0111i v\u00f2ng tr\u00ean v\u00f9ng th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ea1o, t\u1ea5n c\u00f4ng Gia \u0110\u1ecbnh t\u1eeb ph\u00eda sau, d\u1ed3ng th\u1eddi v\u1edbi thu\u1ef7 binh \u0111\u00e1nh \u1eadp m\u1eb7t tr\u01b0\u1edbc bi\u1ec3n. Toan t\u00ednh \u0111\u00f3 kh\u00f4ng th\u1ef1c t\u1ebf b\u1eb1ng nh\u1eefng d\u1ef1 \u0111\u1ecbnh trong t\u1edd h\u1ecbch \u0111\u1ec1 ni\u00ean hi\u1ec7u Quang Trung th\u1ee9 5 ng\u00e0y 10 th\u00e1ng 7 (27-8-1792) theo \u0111\u00f3 Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 k\u00eau g\u1ecdi d\u00e2n hai ph\u1ee7 \u201cthang m\u1ed9c\u201d Quy Nh\u01a1n, Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i chu\u1ea9n b\u1ecb \u0111\u1eafp \u0111\u01b0\u1eddng, s\u1eeda c\u1ea7u gi\u00fap \u00f4ng k\u00e9o qu\u00e2n th\u1eb3ng v\u00e0o \u0111\u1eadp n\u00e1t h\u1ecd Nguy\u1ec5n nh\u01b0 \u0111\u1eadp \u201cg\u1ed7 m\u1ee5c,\u201d bi\u1ebfn Gia \u0110\u1ecbnh th\u00e0nh \u201cm\u1ed3 ch\u00f4n\u201d k\u1ebb \u0111\u1ecbch r\u1ed3i \u0111\u00e1nh th\u1eb3ng l\u00ean Cao Mi\u00ean, kh\u00f4ng ch\u1eeba cho h\u1ecd m\u1ed9t n\u01a1i tr\u1ed1n ch\u1ea1y n\u00e0o n\u1eefa. Toan t\u00ednh kh\u00f4ng th\u00e0nh v\u00ec Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 m\u1ea5t (\u0111\u00eam 16-9-1792).     <\/p>\n<p>L\u1ecbch s\u1eed T\u00e2y S\u01a1n l\u00fac n\u00e0y v\u1eabn c\u00f2n \u0111ang tr\u00ean \u0111\u00e0 c\u1ee7a nh\u1eefng tr\u1eadn chi\u1ebfn th\u00ec vi\u1ec7c m\u1ea5t ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7m \u0111\u1ea7u, nh\u1ea5t l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7m \u0111\u1ea7u xu\u1ea5t s\u1eafc, t\u1ea5t l\u00e0 kh\u00f4ng tr\u00e1nh kh\u1ecfi \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng n\u1eb7ng n\u1ec1 \u0111\u1ebfn v\u1eadn m\u1ec7nh chung. L\u1eddi \u0111\u1ed3n v\u1ec1 vi\u1ec7c Hu\u1ec7 b\u1ecb th\u1ea7n (ti\u00ean t\u1ed5) h\u1ecd Nguy\u1ec5n v\u1eadt ch\u1ebft ch\u1ee9ng t\u1ecf th\u00eam v\u1ec1 s\u1ef1 ki\u1ec7n quan tr\u1ecdng n\u00e0y \u0111\u00e3 g\u00f3p ph\u1ea7n th\u00fac \u0111\u1ea9y cho s\u1ef1 th\u00e0nh c\u00f4ng l\u00f3 d\u1ea1ng c\u1ee7a phe Gia \u0110\u1ecbnh. Th\u1eadt ra c\u00e1i ch\u1ebft c\u1ee7a Hu\u1ec7 c\u0169ng l\u00e0 b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng trong t\u00ecnh th\u1ebf v\u00e0 x\u00e3 h\u1ed9i l\u00fac b\u1ea5y gi\u1edd. Ch. Borri \u0111\u00e3 ch\u1ee9ng ki\u1ebfn \u00f4ng tr\u1ea5n th\u1ee7 Quy Nh\u01a1n ch\u1ec9 v\u00ec qu\u00e1 ham m\u00ea s\u0103n b\u1eafn, b\u1ecb c\u1ea3m n\u1eafng m\u00e0 ch\u1ebft th\u1eadt nhanh ch\u00f3ng. C\u00f2n Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 \u201cb\u1ed1n l\u1ea7n v\u00e0o Gia \u0110\u1ecbnh \u0111\u1ec1u \u0111i tr\u01b0\u1edbc,\u201d suy nh\u01b0\u1ee3c \u0111au y\u1ebfu v\u00ec tr\u1eadn \u0110\u1ed1ng \u0110a khi\u1ebfn cho vi\u1ec7c nh\u1eadn phong An Nam Qu\u1ed1c V\u01b0\u01a1ng t\u01b0\u1edfng l\u00e0 ph\u1ea3i g\u1eb7p tr\u1edf ng\u1ea1i, v\u00e0 trong n\u0103m 1792 \u0111ang tr\u00f4ng coi kho\u1ea3ng 30 000 l\u00ednh Ph\u00fa Xu\u00e2n t\u1eadp luy\u1ec7n h\u00e0ng ng\u00e0y, cu\u1ed9c s\u1ed1ng c\u0103ng th\u1eb3ng nh\u01b0 th\u1ebf th\u00ec ch\u1ebft tr\u1ebb kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 \u0111i\u1ec1u l\u1ea1. Tuy nhi\u00ean Quang Trung \u0111\u00e3 kh\u00f4ng ch\u1ebft b\u1ea5t ng\u1edd, \u00f4ng c\u00f2n g\u1ecdi \u0111\u01b0\u1ee3c Tr\u1ea7n Quang Di\u1ec7u t\u1eeb Ngh\u1ec7 An v\u1ec1, tr\u0103n tr\u1ed1i toan t\u00ednh lo cho c\u01a1 nghi\u1ec7p sau khi m\u00ecnh ch\u1ebft \u0111i. C\u00f3 \u0111i\u1ec1u s\u1ee9c m\u1ea1nh \u00f4ng vun b\u1ed3i ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec3 gi\u00fap nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi k\u1ebf nghi\u1ec7p k\u00e9o d\u00e0i cu\u1ed9c s\u1ed1ng m\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ec3 c\u1ee9u v\u00e3n t\u00ecnh h\u00ecnh b\u1edfi v\u00ec s\u1ef1 suy s\u1ee5p n\u1eb1m ngay trung t\u00e2m quy\u1ec1n l\u1ef1c, \u1edf c\u01a1 c\u1ea5u gia \u0111\u00ecnh Nguy\u1ec5n T\u00e2y S\u01a1n.     <\/p>\n<p>T\u00ednh ch\u00f4ng ch\u00eanh c\u1ee7a nh\u00f3m T\u00e2y S\u01a1n Quang Trung th\u1ea5y \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u1edf n\u01a1i v\u1ecb tr\u00ed tr\u00fa \u0111\u00f3ng. N\u00f2ng c\u1ed1t c\u1ee7a qu\u00e2n l\u1ef1c th\u00ec l\u1ea5y t\u1eeb \u0111\u1ea5t Quy Nh\u01a1n bu\u00f4n b\u00e1n m\u00e0 l\u1ea1i \u0111\u1ee9ng ch\u00e2n tr\u00ean kinh \u0111\u00f4 c\u1ee7a h\u1ecd Nguy\u1ec5n v\u1eeba m\u1edbi x\u01b0ng v\u01b0\u01a1ng. Ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7m \u0111\u1ea7u c\u0169ng th\u1ea5y \u0111i\u1ec1u \u1ea5y n\u00ean l\u0103m le tr\u1edf v\u1ec1 Ngh\u1ec7 An, qu\u00ea c\u1ee7a t\u1ed5 t\u00f4ng theo gia ph\u1ea3, \u0111\u1ec3 t\u00ecm s\u1ef1 li\u00ean k\u1ebft c\u1ed1 c\u1ef1u. Tuy nhi\u00ean th\u1ef1c t\u1ebf \u0111\u1ea5t \u1ea5y l\u1ea1i kh\u00f4ng c\u00f2n l\u00e0 c\u1ee7a h\u1ecd n\u1eefa v\u00ec nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n \u0111ang ph\u1ea3i ch\u1ecbu tai \u00e1ch c\u1ee7a chi\u1ebfn tranh h\u01a1n c\u1ea3 l\u00fac tr\u01b0\u1edbc, nh\u01b0 l\u1eddi Nguy\u1ec5n Thi\u1ebfp tr\u00ecnh b\u00e0y, th\u00ec kh\u00f4ng c\u00f3 l\u00f2ng d\u1ea1 n\u00e0o nh\u1eadn b\u00e0 con v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi \u00e1p b\u1ee9c h\u1ecd \u0111\u01b0\u1ee3c. Quang To\u1ea3n sau \u0111\u00f3 v\u1eabn \u1edf Ph\u00fa Xu\u00e2n l\u00e0 minh ch\u1ee9ng.     <\/p>\n<p>\u00dd \u0111\u1ecbnh v\u1ec1 Ph\u01b0\u1ee3ng Ho\u00e0ng Trung \u0111\u00f4 l\u1ea1i c\u00f3 v\u1ebb c\u0169ng l\u00e0 m\u1ed9t toan t\u00ednh v\u01b0\u1ee3t tho\u00e1t, kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 mong ra kh\u1ecfi \u0111\u1ea5t l\u1ea1 Ph\u00fa Xu\u00e2n m\u00e0 c\u00f2n mu\u1ed1n tho\u00e1t c\u1ea3 s\u1ef1 r\u00e0ng bu\u1ed9c c\u1ee7a \u0111\u1ea1i gia \u0111\u00ecnh T\u00e2y S\u01a1n n\u1eefa. Ta \u0111\u00e3 th\u1ea5y h\u1ecd Ph\u1ea1m c\u00f3 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m v\u1ee3 ch\u00ednh th\u1ee9c c\u1ee7a Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7, c\u00f3 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi n\u1ed5i b\u1eadt ngay su\u1ed1t tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i \u1edf c\u1ea3 nhi\u1ec1u phe ph\u00eda: Ph\u1ea1m Ng\u1ea1n, Ph\u1ea1m V\u0103n S\u00e2m, Ph\u1ea1m V\u0103n H\u01b0ng, Ph\u1ea1m C\u00f4ng Tr\u1ecb&#8230; Trong l\u00fac \u0111\u00f3 gia \u0111\u00ecnh anh em Nh\u1ea1c, ph\u00eda n\u1ed9i kh\u00f4ng c\u00f3 ai xu\u1ea5t s\u1eafc, hay c\u00f3 th\u1ec3 kh\u00f4ng \u0111\u1ee7 \u0111\u00f4ng \u0111\u1ec3 qu\u00e2n b\u00ecnh v\u1edbi ph\u00eda th\u00f4ng gia. Th\u1ebf m\u00e0 quan \u0111i\u1ec3m v\u1ec1 t\u00ednh li\u00ean k\u1ebft b\u00e0 con l\u1ea1i c\u00f3 d\u1ea5u hi\u1ec7u \u0111\u1eadm n\u00e9t ph\u00eda n\u1eef khi\u1ebfn cho vai tr\u00f2 nh\u00e0 v\u1ee3 c\u1ee7a h\u1ecd l\u1ea1i t\u0103ng ti\u1ebfn th\u00eam. Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 ch\u1ebft, ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7m quy\u1ec1n Ph\u1ee5 ch\u00ednh l\u00e0 \u00f4ng gi\u00e0 t\u00e1m m\u01b0\u01a1i B\u00f9i \u0110\u1eafc Tuy\u00ean, ch\u1ec9 li\u00ean h\u1ec7 v\u1edbi b\u00e0 Ph\u1ea1m Ho\u00e0ng h\u1eadu v\u00ec m\u1eb9 b\u00e0 n\u00e0y c\u00f3 ch\u1ed3ng tr\u01b0\u1edbc mang h\u1ecd B\u00f9i! \u00d4ng ch\u1ed3ng b\u00e0 B\u00f9i Th\u1ecb Xu\u00e2n, Tr\u1ea7n Quang Di\u1ec7u, ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c Quang Trung g\u1ecdi v\u1ec1 tr\u1ed1i tr\u0103n, th\u1eadt ra kh\u00f4ng c\u00f3 b\u00e0 con g\u00ec v\u1edbi anh em T\u00e2y S\u01a1n c\u1ea3. V\u1eady m\u00e0 c\u00e1c gi\u00e1o s\u0129 \u0111\u01b0\u01a1ng th\u1eddi chuy\u1ec3n l\u1eddi x\u01b0ng h\u00f4 c\u1ee7a d\u00e2n ch\u00fang \u0111\u00e3 ghi \u00f4ng l\u00e0 \u201concle maternel du roi,\u201d theo ngh\u0129a th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng, l\u00e0 \u00f4ng d\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a C\u1ea3nh Th\u1ecbnh. Th\u1ebf l\u00e0 c\u00f3 xung \u0111\u1ed9t gi\u00e0nh quy\u1ec1n ng\u1ea5m ng\u1ea7m gi\u1eefa h\u1ecd Ph\u1ea1m v\u00e0 h\u1ecd B\u00f9i. T\u00ednh c\u00e1ch gia \u0111\u00ecnh \u201cnh\u00e0 qu\u00ea\u201d \u0111\u00f3 l\u1ea1i g\u00e2y xung \u0111\u1ed9t v\u1edbi l\u1edbp nho s\u0129 Ph\u00fa Xu\u00e2n c\u0169 \u0111\u1ec3 Tr\u1ea7n V\u0103n K\u1ec9 \u0111\u00e0o kho\u00e9t th\u00eam m\u1ed1i m\u00e2u thu\u1eabn \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng kh\u00e1c, x\u00fai gi\u1ee5c Chi\u00eau Vi\u1ec5n H\u1ea7u (ng\u01b0\u1eddi H\u1ea3i D\u01b0\u01a1ng) V\u0169 V\u0103n D\u0169ng g\u00e2y ch\u00ednh bi\u1ebfn gi\u1ebft B\u00f9i \u0110\u1eafc Tuy\u00ean v\u00e0 con c\u00e1i khi\u1ebfn Tr\u1ea7n Quang Di\u1ec7u \u0111ang \u0111\u00e1nh ph\u01b0\u01a1ng nam ph\u1ea3i b\u1ecf m\u1eb7t tr\u1eadn quay v\u1ec1. \u0110\u1ed5 v\u1ee1 \u0111\u00e3 th\u00e0nh th\u00ec h\u00e0n g\u1eafn c\u0169ng kh\u00f4ng th\u1ec3 nh\u01b0 c\u0169 \u0111\u01b0\u1ee3c. T\u00e2y S\u01a1n tr\u01b0\u1ee3t d\u00e0i tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng b\u1ea1i vong trong l\u00fac Gia \u0110\u1ecbnh c\u00e0ng t\u0103ng ni\u1ec1m t\u1ef1 t\u00edn.     <\/p>\n<p>Ch\u1ec9 m\u1ed9t n\u0103m sau khi Quang Trung ch\u1ebft, \u1edf Gia \u0110\u1ecbnh ng\u01b0\u1eddi ta vui m\u1eebng: \u201c&#8230; k\u1ebb th\u00f9 v\u1eabn c\u00f2n nh\u01b0ng l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng y\u1ebfu k\u00e9m th\u1ea5y r\u00f5.\u201d Nguy\u1ec5n \u00c1nh nghe quan t\u01b0\u1edbng Ph\u00fa Xu\u00e2n \u0111\u00e0o ng\u0169 b\u00e1o c\u00e1o v\u1ec1 tin t\u1ee9c l\u1ee7ng c\u1ee7ng c\u1ee7a T\u00e2y S\u01a1n, li\u1ec1n ra l\u1ec7nh xu\u1ea5t qu\u00e2n. Qu\u00e2n thu\u1ef7 \u0111i tr\u01b0\u1edbc s\u00e2u v\u00e0o trong \u0111\u1ea5t \u0111\u1ecbch, gi\u1eef vi\u1ec7c ti\u1ebfp t\u1ebf, li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi b\u1ed9 binh ti\u1ebfn theo sau. H\u1ecd ch\u1ec9 g\u1eb7p s\u1ee9c ch\u1ed1ng c\u1ef1 m\u1ea1nh khi v\u00e0o \u0111\u1ea5t Quy Nh\u01a1n. Qu\u00e2n Gia \u0110\u1ecbnh v\u00e2y th\u00e0nh Ho\u00e0ng \u0110\u1ebf trong ba th\u00e1ng, l\u1ea5n ra \u0111\u1ebfn t\u1eadn Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i nh\u01b0ng r\u1ed1t c\u1ee5c ph\u1ea3i r\u00fat lui v\u00ec qu\u00e2n Ph\u00fa Xu\u00e2n \u0111\u00e3 v\u00e0o ti\u1ebfp vi\u1ec7n Nguy\u1ec5n Nh\u1ea1c. Tr\u1eadn chi\u1ebfn gi\u00f3 m\u00f9a t\u00e2y nam 1793 r\u1ed1t l\u1ea1i \u0111em v\u1ec1 cho Nguy\u1ec5n \u00c1nh m\u1ed9t v\u00f9ng \u0111\u1ea5t r\u1ed9ng \u0111\u1ec3 \u00c1nh x\u00e2y th\u00e0nh Di\u00ean Kh\u00e1nh, c\u0169ng c\u1ee7a Olivier v\u1ebd ra, tuy l\u00e0 th\u00e0nh \u0111\u1ea5t nh\u01b0ng r\u1ed3i s\u1ebd ch\u1ee9ng t\u1ecf s\u1ef1 v\u1eefng v\u00e0ng c\u1ee7a n\u00f3 tr\u01b0\u1edbc \u0111\u1ed9i qu\u00e2n h\u00f9ng m\u1ea1nh c\u1ee7a T\u00e2y S\u01a1n kh\u00f4ng c\u00f3 v\u0169 kh\u00ed c\u00f4ng ph\u00e1 t\u01b0\u01a1ng x\u1ee9ng.     <\/p>\n<p>Qu\u00e2n b\u1ed9 v\u00e0o c\u1ee9u th\u00e0nh Ho\u00e0ng \u0110\u1ebf c\u00f3 \u0111\u1ebfn 17000 ng\u01b0\u1eddi, 80 th\u1edbt voi d\u01b0\u1edbi quy\u1ec1n Th\u00e1i u\u00fd Ph\u1ea1m V\u0103n H\u01b0ng v\u00e0 c\u00e1c danh t\u01b0\u1edbng t\u1eebng c\u00f3 m\u1eb7t \u1edf \u0110\u1ed1ng \u0110a n\u0103m x\u01b0a. \u0110\u1ea5t B\u1eafc c\u00f3 v\u1ebb kh\u00f4ng gi\u00fap g\u00ec nhi\u1ec1u cho T\u00e2y S\u01a1n v\u00ec qu\u00e2n \u0111\u00f3ng \u1edf \u0111\u00f3 nh\u01b0 \u1edf tr\u00ean \u0111\u1ea5t \u0111\u1ecbch. L\u1ec7nh \u0111eo t\u00edn b\u00e0i \u0111\u1ec3 ki\u1ec3m tra ng\u01b0\u1eddi, b\u1eaft l\u00ednh x\u1ea3y ra d\u1ed3n d\u1eadp nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi ngo\u1ea1i qu\u1ed1c \u0111\u00e3 d\u00f9ng c\u1ea3 ti\u1ebfng Vi\u1ec7t \u0111\u1ec3 di\u1ec5n \u00fd: \u201cNh\u00e0 n\u00e0o c\u00f3 m\u1ea5y ng\u01b0\u1eddi th\u00ec b\u1eaft \u0111i l\u00ednh c\u1ea3, nh\u00e0 c\u00f3 5 ng\u01b0\u1eddi th\u00ec \u0111i c\u1ea3 5 (kh\u00f4ng k\u00ec gi\u00e0 nua tr\u1ebb y\u1ebfu.)\u201d Nh\u01b0 th\u1ebf th\u00ec t\u00ednh h\u00ecnh h\u1eb3n l\u00e0 kh\u00f4ng d\u1ec5 ch\u1ecbu \u0111\u1ed1i v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n mi\u1ec1n B\u1eafc \u0111\u1ec3 h\u1ecd ch\u00e2n th\u00e0nh ph\u1ee5c v\u1ee5. Khi Quang Trung m\u1ea5t, l\u1eb9nh \u0111eo t\u00edn b\u00e0i d\u00f9 \u0111\u01b0\u1ee3c b\u00e3i b\u1ecf, v\u1eabn c\u00f3 lo\u1ea1n: \u201cx\u1ee9 x\u1ee9 t\u1ecbnh kh\u1edfi,\u201d nh\u01b0 l\u1eddi s\u1eed quan Nguy\u1ec5n ghi. Tuy nhi\u00ean qu\u00e2n l\u1ef1c \u0111\u01b0\u1ee3c Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 t\u00f4i luy\u1ec7n h\u1eb3n ch\u01b0a suy suy\u1ec3n m\u1ea5y khi ti\u1ebfn v\u00e0o Quy Nh\u01a1n trong n\u0103m sau. H\u1ecd kh\u00f4ng \u0111u\u1ed5i theo qu\u00e2n Nguy\u1ec5n v\u00ec ph\u1ea3i lo thanh to\u00e1n ch\u00ednh quy\u1ec1n \u1edf \u0111\u00e2y \u0111\u1ec3 \u0111\u1ee7 to\u00e0n quy\u1ec1n h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng c\u1ee9u v\u00e3n sinh m\u1ec7nh t\u1eadp th\u1ec3 m\u00e0 ch\u1eafc h\u1ecd \u0111\u00e3 th\u1ea5y b\u1ecb \u0111e do\u1ea1 r\u00f5 r\u1ec7t. Nh\u1ea1c u\u1ea5t \u1ee9c th\u1ed5 huy\u1ebft ch\u1ebft (13-12-1793), con Nh\u1ea1c, Nguy\u1ec5n B\u1ea3o ch\u1ec9 \u0111\u01b0\u1ee3c h\u01b0\u1edfng l\u1ed9c m\u1ed9t huy\u1ec7n Ph\u00f9 Li (c\u00f3 l\u1ebd tr\u1ecdng t\u00e2m n\u1eb1m tr\u00ean v\u00f9ng kh\u1edfi nghi\u1ec7p \u201cKi\u00ean Th\u00e0nh\u201d) g\u1ecdi l\u00e0 Ti\u1ec3u tri\u1ec1u. V\u00e0 qu\u00e2n Ph\u00fa Xu\u00e2n t\u1ea5n c\u00f4ng theo m\u00f9a gi\u00f3 b\u1ea5c n\u0103m sau (1794) ch\u1ec9 d\u1eebng l\u1ea1i khi kh\u00f4ng qua \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u00f4i th\u00e0nh Di\u00ean Kh\u00e1nh n\u0103m n\u00e0y, c\u0169ng nh\u01b0 n\u0103m sau.     <br \/>\u01afu th\u1ebf thu\u1ef7 qu\u00e2n Gia \u0110\u1ecbnh l\u1ea1i ch\u1ee9ng t\u1ecf n\u0103ng l\u1ef1c c\u1ee7a n\u00f3 tr\u01b0\u1edbc thu\u1ef7 binh T\u00e2y S\u01a1n tuy c\u0169ng c\u00f3 s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng nhi\u1ec1u nh\u01b0ng r\u00f5 r\u00e0ng \u0111\u00f3 ch\u1ec9 l\u00e0 nh\u1eefng chi\u1ebfc ghe l\u1edbn. N\u0103m 1790 khi ra \u0110\u00f4ng Kinh nh\u1eadn l\u1ec5 phong, Quang Trung \u0111\u00e3 ho\u1ea3ng h\u1ed1t th\u1ea5y h\u00e0ng tr\u0103m thuy\u1ec1n chi\u1ebfn Trung Hoa c\u01b0\u1edbp ph\u00e1 d\u1ecdc bi\u1ec3n, ph\u1ea3i v\u1ed9i v\u00e3 lo toan ch\u1ed1ng c\u1ef1. C\u00f3 v\u1ebb \u00f4ng kh\u00f4ng tr\u1ecb \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00e1m c\u01b0\u1edbp bi\u1ec3n \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 T\u1ec1 ng\u00f4i H\u1ea3i ph\u1ec9 n\u00e0y n\u00ean li\u00ean ti\u1ebfp ra ch\u1ec9 d\u1ee5 chi\u00eau h\u1ed3i h\u1ecd, d\u00e0nh c\u1eeda B\u1ea1ng cho h\u1ecd tr\u00fa \u0111\u00f3ng, phong v\u01b0\u01a1ng cho ch\u1ee7 t\u01b0\u1edbng, d\u00f9ng h\u1ecd c\u01b0\u1edbp ph\u00e1 ven bi\u1ec3n Trung Hoa l\u00e0m \u00e1p l\u1ef1c v\u1edbi nh\u00e0 Thanh, v\u00e0 c\u0169ng l\u00e0m m\u1ed9t y\u1ebfu t\u1ed1 tr\u1ea5n \u00e1p qu\u00e2n Gia \u0110\u1ecbnh \u0111\u1ec3 b\u00f9 l\u1ea1i y\u1ebfu k\u00e9m c\u1ee7a phe m\u00ecnh. Nh\u01b0ng tr\u1eadn chi\u1ebfn th\u1eafng Thi N\u1ea1i 1-3-1801 l\u00e0 d\u1ea5u hi\u1ec7u r\u00f5 r\u1ec7t nh\u1ea5t v\u1ec1 \u01b0u th\u1ebf thu\u1ef7 qu\u00e2n Gia \u0110\u1ecbnh. H\u1ecd \u0111\u00e3 tha h\u1ed3 l\u00e0m ch\u1ee7 m\u0103t bi\u1ec3n, t\u1ea5n c\u00f4ng s\u00e2u v\u00e0o h\u1eadu ph\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ecbch, b\u1ecf qua nh\u1eefng c\u1ea3n tr\u1edf m\u00e0 b\u1ed9 binh kh\u00f4ng khu\u1ea5t ph\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c.     <\/p>\n<p>Th\u1ebf l\u00e0 nh\u1eefng r\u1ed1i lo\u1ea1n n\u1ed9i b\u1ed9 c\u1ee7a T\u00e2y S\u01a1n c\u1ee9 theo nhau k\u00e9o \u0111\u1ebfn. V\u1ee5 \u0111\u1ea3o ch\u00ednh gi\u1ebft B\u00f9i \u0110\u1eafc Tuy\u00ean khi\u1ebfn Tr\u1ea7n Quang Di\u1ec7u \u0111ang v\u00e2y Di\u00ean Kh\u00e1nh ph\u1ea3i b\u1ecf v\u1ec1 gi\u1ea3i quy\u1ebft chuy\u1ec7n Ph\u00fa Xu\u00e2n (gi\u1eefa 1795). T\u01b0\u1edbng s\u0129 tan r\u00e3, ch\u00e1n n\u1ea3n, c\u00f3 \u00fd \u0111\u1ea7u h\u00e0ng Gia \u0110\u1ecbnh (1797) nh\u01b0 L\u00ea Ch\u1ea5t, khi qu\u00e2n Gia \u0110\u1ecbnh ti\u1ebfn ra, l\u1ea7n \u0111\u1ea7u \u0111e do\u1ea1 Ph\u00fa Xu\u00e2n, th\u1ebf m\u00e0 L\u00ea Trung c\u0169ng kh\u00f4ng t\u00ecm c\u00e1ch ng\u0103n c\u1ea3n. Ti\u1ec3u tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n B\u1ea3o g\u00e2y lo\u1ea1n cu\u1ed1i n\u0103m 1798 k\u00e9o qu\u00e2n Nguy\u1ec5n ra chi\u1ebfm th\u00e0nh Ho\u00e0ng \u0110\u1ebf (gi\u1eefa n\u0103m 1799), g\u00e2y th\u00eam l\u1ee5c \u0111\u1ee5c n\u1ed9i b\u1ed9 T\u00e2y S\u01a1n. Tr\u00ean chi\u1ebfn tr\u01b0\u1eddng b\u00e2y gi\u1edd ch\u1ec9 c\u00f3 hai con ng\u01b0\u1eddi n\u1ed5i b\u1eadt, Tr\u1ea7n Quang Di\u1ec7u v\u00e0 V\u0169 V\u0103n D\u0169ng, nh\u01b0ng h\u1ecd k\u1ebft h\u1ee3p v\u00ec ch\u00ednh s\u1ef1 an to\u00e0n c\u1ee7a b\u1ea3n th\u00e2n h\u01a1n l\u00e0 v\u00ec t\u00e2m \u00fd ph\u1ee5c v\u1ee5 tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh tr\u00ean cao.     <\/p>\n<p>H\u1ecd \u0111em qu\u00e2n v\u00e0o Quy Nh\u01a1n toan t\u00ednh l\u1ea5y l\u1ea1i n\u01a1i c\u0103n b\u1ea3n. H\u1ecd v\u00e2y th\u00e0nh, b\u00e2y gi\u1edd \u0111\u00e3 \u0111\u1ed5i ra t\u00ean B\u00ecnh \u0110\u1ecbnh, c\u00f3 V\u00f5 T\u00e1nh ch\u1ed1ng gi\u1eef. Ch\u1ec9 c\u00f3 v\u00e2y, v\u00ec th\u00e0nh \u0111\u1ea5t Di\u00ean Kh\u00e1nh c\u00f2n kh\u00f4ng h\u1ea1 \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00ec th\u00e0nh \u0111\u00e1 B\u00ecnh \u0110\u1ecbnh l\u00e0m sao thanh to\u00e1n cho xong? Qu\u00e2n thu\u1ef7 c\u1ee7a V\u0169 V\u0103n D\u0169ng tr\u1ea5n c\u1eeda Thi N\u1ea1i, kh\u00f4ng \u0111\u1ee7 s\u1ee9c gi\u1eef \u0111\u1ec3 Nguy\u1ec5n \u00c1nh d\u00f9ng t\u00e0u t\u00e2y t\u1eadn l\u1ef1c t\u1ea5n c\u00f4ng \u0111\u01b0a \u0111\u1ebfn tr\u1eadn th\u1eafng vang d\u1ed9i t\u1eadn v\u00f9ng bi\u1ec3n Xi\u00eam La. Nh\u01b0ng tr\u00ean b\u1ed9 qu\u00e2n \u00c1nh kh\u00f4ng ti\u1ebfn l\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00ec kh\u00f4ng qua kh\u1ecfi qu\u00e2n T\u00e2y S\u01a1n. T\u1eeb l\u00e2u Nguy\u1ec5n \u00c1nh c\u0169ng bi\u1ebft \u0111\u1ebfn hi\u1ec7u qu\u1ea3 c\u1ee7a t\u01b0\u1ee3ng binh n\u00ean c\u1ed1 s\u1ee9c t\u1ed5 ch\u1ee9c binh ch\u1ee7ng n\u00e0y, giao cho t\u01b0\u1edbng th\u00e2n c\u1eadn ho\u00e0ng ph\u00e1i l\u00e0 Nguy\u1ec5n \u0110\u1ee9c Xuy\u00ean \u0111i\u1ec1u khi\u1ec3n. Tuy Xuy\u00ean c\u00f3 l\u1ee3i th\u1ebf s\u1eed d\u1ee5ng \u1ed1ng d\u00f2m, t\u1eebng nh\u1edd \u0111\u00f3 tr\u00e1nh \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ed5n th\u1ea5t nh\u01b0ng v\u1eabn ch\u01b0a \u0111\u1ee7 s\u1ee9c \u0111\u01b0\u01a1ng c\u1ef1 v\u1edbi qu\u00e2n t\u01b0\u1ee3ng T\u00e2y S\u01a1n. Th\u1ebf l\u00e0 th\u00e0nh B\u00ecnh \u0110\u1ecbnh v\u1eabn kh\u00f4ng gi\u1ea3i to\u1ea3 \u0111\u01b0\u1ee3c. V\u00e0 thu\u1ef7 qu\u00e2n l\u1ea1i th\u00eam d\u1ecbp ch\u1ee9ng t\u1ecf kh\u1ea3 n\u0103ng. Qu\u00e2n Nguy\u1ec5n theo l\u1eddi V\u00f5 T\u00e1nh ch\u1ecbu hi sinh, \u0111\u1ec3 Nguy\u1ec5n \u00c1nh chuy\u1ec3n \u0111i l\u1ea5y Ph\u00fa Xu\u00e2n (15-6-1801) \u0111u\u1ed5i Quang To\u1ea3n ch\u1ea1y ra B\u1eafc.     <\/p>\n<p>C\u00e1c s\u1ef1 ki\u1ec7n v\u1ec1 sau ch\u1ec9 c\u00f3 t\u00ednh c\u00e1ch n\u1ed1i ti\u1ebfp tr\u00ean \u0111\u00e0 suy s\u1ee5p c\u1ee7a T\u00e2y S\u01a1n: Quang To\u1ea3n \u1edf \u0110\u00f4ng Kinh \u0111\u1ed5i ni\u00ean hi\u1ec7u l\u00e0 B\u1ea3o H\u01b0ng, mang qu\u00e2n \u0111\u00e1nh tr\u1eadn cu\u1ed1i tr\u00ean lu\u1ef9 Tr\u1ea5n Ninh \u0111\u1ea7u n\u0103m Nh\u00e2m tu\u1ea5t (1802) \u0111\u1ec3 cho l\u1ecbch s\u1eed ghi th\u00eam t\u00ean B\u00f9i Th\u1ecb Xu\u00e2n, danh t\u01b0\u1edbng ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 b\u00e0 ch\u1ee7 thu l\u00faa ru\u1ed9ng. To\u00e0n b\u1ed9 vua quan Quang To\u1ea3n \u0111\u1ea7u h\u00e0ng, t\u1ef1 t\u1eed, b\u1ecb b\u1eaft \u0111\u1ec3 Nguy\u1ec5n \u00c1nh ti\u1ebfn v\u00e0o \u0110\u00f4ng Kinh (20-7-1802). T\u00e0n qu\u00e2n T\u00e2y S\u01a1n \u1edf Quy Nh\u01a1n v\u00e2y ch\u1ebft V\u00f5 T\u00e1nh nh\u01b0ng thi\u1ebfu l\u01b0\u01a1ng, ph\u1ea3i b\u1ecf th\u00e0nh, \u0111i v\u00f2ng \u0111\u01b0\u1eddng th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ea1o ra B\u1eafc c\u0169ng kh\u00f4ng c\u1ee9u v\u00e3n \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecnh h\u00ecnh. Qu\u00e2n t\u01b0\u1edbng tan r\u00e3, Tr\u1ea7n Quang Di\u1ec7u, V\u0169 V\u0103n D\u0169ng ch\u1ec9 c\u00f2n c\u00f3 th\u1ec3 t\u1ecf kh\u00ed kh\u00e1i c\u1ee7a con nh\u00e0 t\u01b0\u1edbng khi n\u1eb1ng n\u1eb7c \u0111\u00f2i \u0111\u01b0\u1ee3c di\u1ec7n ki\u1ebfn Nguy\u1ec5n \u0110\u1ee9c Xuy\u00ean, vi\u00ean t\u01b0\u1edbng ch\u1ec9 huy t\u01b0\u1ee3ng qu\u00e2n \u0111\u00e3 c\u00f9ng h\u1ecd tranh chi\u1ebfn su\u1ed1t ba n\u0103m tr\u01b0\u1eddng m\u00e0 ch\u01b0a th\u1ea5y m\u1eb7t.     <\/p>\n<p>Tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh c\u1ee7a t\u1eadp \u0111o\u00e0n c\u00e1c l\u00e1i Quy Nh\u01a1n v\u1eeba b\u1ecb x\u00f4 \u0111\u1ed5. M\u1ed9t tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i kh\u00e1c l\u00ean thay th\u1ebf, mang d\u1ea1ng v\u1eeba c\u0169 v\u1eeba m\u1edbi. C\u0169 v\u00ec l\u00e0 ti\u1ebfp t\u1ee5c d\u00f2ng d\u00f5i c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ng\u1ef1 tr\u1ecb tr\u00ean v\u00f9ng \u0111\u1ea5t h\u1ecd \u0111\u00e3 c\u00f3 m\u1eb7t tr\u00ean hai tr\u0103m n\u0103m. M\u1edbi l\u00e0 v\u00ec c\u01b0\u01a1ng v\u1ef1c l\u00e3nh th\u1ed5 thu\u1ed9c quy\u1ec1n \u0111\u00e3 l\u1edbn r\u1ed9ng h\u01a1n tr\u01b0\u1edbc cho n\u00ean ch\u1ee9c ph\u1eadn kh\u00f4ng nh\u1eefng \u0111\u00e3 cao h\u01a1n m\u00e0 l\u1ea1i kh\u00f4ng c\u00f2n ai tranh c\u00e3i v\u1ec1 m\u1eb7t ch\u00ednh th\u1ed1ng n\u1eefa, \u0111\u1ec3 c\u00f3 th\u1ec3 xo\u00e1 t\u00ean n\u01b0\u1edbc c\u0169 t\u1eebng hi\u1ec7n di\u1ec7n c\u1ea3 ng\u00e0n n\u0103m v\u00e0 \u0111\u1eb7t t\u00ean m\u1edbi cho th\u1ea7n d\u00e2n c\u1ee7a m\u00ecnh.. Th\u1ebf nh\u01b0ng ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7m m\u1ed9t c\u00e1nh qu\u00e2n ra B\u1eafc v\u1edbi danh hi\u1ec7u B\u00ecnh T\u00e2y T\u01b0\u1edbng qu\u00e2n l\u1ea1i l\u00e0 m\u1ed9t t\u01b0\u1edbng Ngu\u1ef5 T\u00e2y. Phu qu\u00e9t ch\u1ee3, l\u00ednh \u0111\u1ea9y xe, con ch\u00e1u c\u00e1c l\u00e1i Quy Nh\u01a1n v\u00e0 \u0111\u1ed3ng d\u1ea1ng, v\u00e0o l\u00e0m quan trong tri\u1ec1u m\u1edbi khi\u1ebfn \u201ctri\u1ec1u s\u0129\u201d Nguy\u1ec5n Vi\u00ean B\u1eafc H\u00e0 l\u00ean ti\u1ebfng ch\u1ed1ng \u0111\u1ed1i, kh\u00f4ng ngh\u0129 r\u1eb1ng m\u00ecnh c\u0169ng ch\u1ec9 l\u00e0 k\u1ebb \u0111\u1ee9ng ngo\u00e0i, m\u1edbi v\u1eeba nh\u1eadp b\u1ecdn. V\u00e0 c\u0169ng kh\u00f4ng ngh\u0129 ra r\u1eb1ng \u00f4ng ch\u00ednh l\u00e0 \u0111\u1ea1i di\u1ec7n cho m\u1ed9t khu\u00f4n th\u1ee9c t\u1ed5 ch\u1ee9c m\u00e0 tri\u1ec1u m\u1edbi s\u1eafp \u0111i v\u00e0o cho s\u00edt sao h\u01a1n, \u0111\u00fang v\u1edbi t\u00ecnh h\u00ecnh chung c\u1ee7a khu v\u1ef1c \u00c1 \u0110\u00f4ng l\u1edbn r\u1ed9ng. B\u00e1 \u0110a L\u1ed9c \u0111\u00e3 ch\u1ebft, Ho\u00e0ng t\u1eed C\u1ea3nh c\u0169ng \u0111\u00e3 ch\u1ebft, c\u00e1c \u00f4ng Chaigneau, Vannier&#8230; \u0111\u00e3 c\u00f3 h\u1ecd Nguy\u1ec5n, mang t\u00ean Th\u1eafng, t\u00ean Ch\u1ea5n m\u1eb7c v\u00f5 ph\u1ee5c v\u00e0o ch\u1ea7u vua, mua \u0111\u1ea5t c\u1ea5t nh\u00e0 \u1edf Kinh \u0111\u00f4&#8230; cu\u1ed1i c\u00f9ng n\u1ebfu kh\u00f4ng b\u1ecb \u0111\u1ea9y ra ngo\u00e0i th\u00ec c\u0169ng s\u1ebd tan bi\u1ebfn trong x\u1ee9 s\u1edf h\u1ecd ph\u1ee5c v\u1ee5. S\u1ef1 hi\u1ec7n di\u1ec7n c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi nh\u01b0 h\u1ecd tr\u00ean v\u00f9ng \u0111\u1ea5t n\u00e0y l\u00e0 nguy\u00ean nh\u00e2n c\u1ee7a nh\u1eefng \u0111\u1ea3o l\u1ed9n d\u1eef d\u1ed9i trong h\u01a1n ba m\u01b0\u01a1i n\u0103m qua, c\u00f2n k\u1ebft th\u00fac c\u1ee7a h\u1ecd l\u1ea1i nh\u01b0 l\u00e0 minh ch\u1ee9ng cho s\u1ef1 th\u1ea5t b\u1ea1i c\u1ee7a l\u1edbp ng\u01b0\u1eddi h\u1ecd \u0111\u00e3 g\u00f3p ph\u1ea7n \u0111\u00e1nh \u0111\u1ed5. Nh\u01b0ng cu\u1ed1i c\u00f9ng m\u1ea7m m\u1ed1ng h\u1ecd \u0111\u00e3 gieo v\u1eabn c\u00f2n \u0111\u00f3 trong \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc ph\u1ee9c t\u1ea1p c\u1ee7a Gia Long, nh\u01b0 m\u1ed9t s\u1ef1 nh\u1ee9c nh\u1ed1i ch\u1edd \u0111\u1ee3i nh\u1eefng \u0111\u1ed5 v\u1ee1 l\u1edbn lao h\u01a1n.<\/p>\n<p>T\u1ea1 Ch\u00ed \u0110\u1ea1i Tr\u01b0\u1eddng    <br \/><em>th\u00e1ng 10-2008<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>S\u1ef1 hi\u1ec7n di\u1ec7n c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi nh\u01b0 h\u1ecd tr\u00ean v\u00f9ng \u0111\u1ea5t n\u00e0y l\u00e0 nguy\u00ean nh\u00e2n c\u1ee7a nh\u1eefng \u0111\u1ea3o l\u1ed9n d\u1eef d\u1ed9i trong h\u01a1n ba m\u01b0\u01a1i n\u0103m qua, c\u00f2n k\u1ebft th\u00fac c\u1ee7a h\u1ecd l\u1ea1i nh\u01b0 l\u00e0 minh ch\u1ee9ng cho s\u1ef1 th\u1ea5t b\u1ea1i c\u1ee7a l\u1edbp ng\u01b0\u1eddi h\u1ecd \u0111\u00e3 g\u00f3p ph\u1ea7n \u0111\u00e1nh \u0111\u1ed5. Nh\u01b0ng cu\u1ed1i c\u00f9ng m\u1ea7m m\u1ed1ng h\u1ecd \u0111\u00e3 gieo v\u1eabn c\u00f2n \u0111\u00f3 trong \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc ph\u1ee9c t\u1ea1p c\u1ee7a Gia Long, nh\u01b0 m\u1ed9t s\u1ef1 nh\u1ee9c nh\u1ed1i ch\u1edd \u0111\u1ee3i nh\u1eefng \u0111\u1ed5 v\u1ee1 l\u1edbn lao h\u01a1n.<\/p>\n","protected":false},"author":1207,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"h5ap_radio_sources":[],"footnotes":""},"categories":[5,152,153,9],"tags":[396],"class_list":["post-1946","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bien-khao","category-hoc-thuat","category-lich-su","category-nghien-cuu","tag-ta-chi-dai-truong"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1946","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1207"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1946"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1946\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":71678,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1946\/revisions\/71678"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1946"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1946"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1946"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}