{"id":104885,"date":"2026-01-30T09:46:13","date_gmt":"2026-01-30T09:46:13","guid":{"rendered":"https:\/\/damau.org\/?p=104885"},"modified":"2026-02-05T01:42:00","modified_gmt":"2026-02-05T01:42:00","slug":"nguyen-anh-va-su-kien-tao-dan-toc-viet-nam-mot-doi-thoai-tu-ly-luan-cua-stalin-ky-1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/damau.org\/en\/104885\/nguyen-anh-va-su-kien-tao-dan-toc-viet-nam-mot-doi-thoai-tu-ly-luan-cua-stalin-ky-1","title":{"rendered":"Nguy\u1ec5n \u00c1nh v\u00e0 s\u1ef1 ki\u1ebfn t\u1ea1o d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam &#8211; m\u1ed9t \u0111\u1ed1i tho\u1ea1i t\u1eeb l\u00fd lu\u1eadn c\u1ee7a Stalin (k\u1ef3 1)"},"content":{"rendered":"<p><strong>Nguy\u1ec5n \u00c1nh v\u00e0 s\u1ef1 ki\u1ebfn t\u1ea1o d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam &#8211; m\u1ed9t \u0111\u1ed1i tho\u1ea1i t\u1eeb l\u00fd lu\u1eadn c\u1ee7a Stalin<\/strong><\/p>\n<blockquote>\n<p><em>&#8220;Nguy\u1ec5n \u00c1nh &#8212; \u201ck\u1ebb ph\u1ea3n b\u1ed9i\u201d trong huy\u1ec1n tho\u1ea1i c\u00e1ch m\u1ea1ng &#8212; nh\u01b0ng d\u01b0\u1edbi \u00e1nh s\u00e1ng l\u00fd thuy\u1ebft d\u00e2n t\u1ed9c c\u1ee7a Stalin, \u00f4ng g\u00f3p ph\u1ea7n l\u00e0m n\u00ean d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam. \u00d4ng l\u00e0 \u201ccon c\u1ee7a c\u00f5i tr\u1eddi\u201d, \u201cvua c\u1ee7a c\u00f5i ng\u01b0\u1eddi\u201d<\/em><strong><sup>1<\/sup><\/strong><em>, m\u1ed9t bi\u1ec3u t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ea7y ngh\u1ecbch l\u00fd \u2013 trong x\u00e3 h\u1ed9i Vi\u1ec7t Nam \u0111\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ea1i.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n<p><strong>T\u00f3m t\u1eaft<\/strong><\/p>\n<p>Khoa h\u1ecdc l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam \u0111\u00e3 n\u1ed7 l\u1ef1c v\u01b0\u1ee3t kh\u1ecfi \u0111\u1ecbnh ki\u1ebfn, ch\u1ee7 ngh\u0129a gi\u00e1o \u0111i\u1ec1u \u0111\u1ec3 c\u1eaft ngh\u0129a r\u00e0nh r\u1ecdt h\u01a1n v\u1ec1 Gia Long v\u00e0 v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n. \u00d4ng t\u1eeb k\u1ebb ph\u1ea3n b\u1ed9i, \u0111\u1ebfn m\u1ed9t v\u1ecb vua khai qu\u1ed1c, m\u1ed9t ho\u00e0ng \u0111\u1ebf \u0111\u00e3: <em>\u201ct\u1ea1o d\u1ef1ng \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u ho\u00e0n to\u00e0n \u0111\u1ed9c l\u1eadp, kh\u00f4ng ch\u1ea5p nh\u1eadn l\u1ec7 thu\u1ed9c ngo\u1ea1i bang, th\u1eadm ch\u00ed quay l\u01b0ng v\u1edbi \u0111\u1ed3ng minh c\u0169 m\u1ed9t c\u00e1ch quy\u1ebft li\u1ec7t \u2026\u201d<\/em><strong><sup>2<\/sup><\/strong><em>.<\/em><\/p>\n<p>Nh\u01b0ng trong x\u00e3 h\u1ed9i Vi\u1ec7t Nam \u0111\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ea1i, h\u00ecnh t\u01b0\u1ee3ng Nguy\u1ec5n \u00c1nh (vua Gia Long) b\u1ecb bao ph\u1ee7 b\u1edfi nh\u1eefng tranh c\u00e3i \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c \u2013 ch\u00ednh tr\u1ecb: Ng\u01b0\u1eddi xem \u00f4ng l\u00e0 k\u1ebb \u201cph\u1ea3n b\u1ed9i d\u00e2n t\u1ed9c\u201d, ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c coi \u00f4ng l\u00e0 \u201cng\u01b0\u1eddi th\u1ed1ng nh\u1ea5t giang s\u01a1n\u201d. Thay v\u00ec ti\u1ebfp t\u1ee5c l\u1eb7p l\u1ea1i hai c\u1ef1c \u1ea5y, nghi\u00ean c\u1ee9u n\u00e0y \u0111\u1eb7t l\u1ea1i c\u00e2u h\u1ecfi t\u1eeb m\u1ed9t g\u00f3c nh\u00ecn: Li\u1ec7u c\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i Nguy\u1ec5n \u00c1nh \u201cph\u1ea3n b\u1ed9i d\u00e2n t\u1ed9c\u201d, khi kh\u00e1i ni\u1ec7m d\u00e2n t\u1ed9c \u2013 theo ngh\u0129a Marxism \u2013 ch\u01b0a t\u1ed3n t\u1ea1i t\u1ea1i Vi\u1ec7t Nam v\u00e0o cu\u1ed1i TK XVIII? C\u01a1 s\u1edf \u0111\u1ed1i tho\u1ea1i trong b\u00e0i vi\u1ebft n\u00e0y l\u00e0 l\u00fd lu\u1eadn \u201cD\u00e2n t\u1ed9c\u201d c\u1ee7a Joseph Stalin (1913) \u0111\u01b0\u1ee3c xu\u1ea5t b\u1ea3n trong t\u00e1c ph\u1ea9m Marxism and the National Question.<\/p>\n<p>\u0110\u1ec3 h\u1ed7 tr\u1ee3 cho l\u00fd lu\u1eadn c\u1ee7a J. Stalin, ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u1ed1i s\u00e1nh v\u1edbi l\u00fd lu\u1eadn D\u00e2n t\u1ed9c Kinh \u0111i\u1ec3n c\u1ee7a Ernest Renan, Benedict Anderson, m\u00f4 h\u00ecnh x\u00e3 h\u1ed9i n\u00f4ng nghi\u1ec7p c\u1ee7a Ernest Gellner, l\u00fd thuy\u1ebft t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi c\u1ee7a Anthony D. Smith v\u00e0 \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 ti\u1ec3u lu\u1eadn L\u00e0ng \u2013 Li\u00ean L\u00e0ng \u2013 Si\u00eau L\u00e0ng c\u1ee7a Gs H\u00e0 V\u0103n T\u1ea5n.<\/p>\n<p>B\u1eb1ng c\u00e1ch \u0111\u1ed1i chi\u1ebfu l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 XVIII\u2013\u0111\u1ea7u XIX v\u1edbi \u0111\u1ecbnh ngh\u0129a d\u00e2n t\u1ed9c c\u1ee7a Joseph Stalin (1913), c\u00f9ng c\u00e1c l\u00fd lu\u1eadn kinh \u0111i\u1ec3n v\u1ec1 D\u00e2n t\u1ed9c, ch\u00fang t\u00f4i l\u1eadp lu\u1eadn r\u1eb1ng: (1) Vi\u1ec7t Nam tr\u01b0\u1edbc 1802 m\u1edbi \u1edf giai \u0111o\u1ea1n <em>S\u1eafc t\u1ed9c qu\u00fd t\u1ed9c b\u1ec1 ngang<\/em>. (2) kh\u00f4ng t\u1ed3n t\u1ea1i <em>\u201cchi\u1ebfn tranh gi\u1ea3i ph\u00f3ng d\u00e2n t\u1ed9c<\/em>\u201d trong l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam trung \u0111\u1ea1i. (3) c\u1ea3 phong tr\u00e0o T\u00e2y S\u01a1n v\u00e0 h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a Nguy\u1ec5n \u00c1nh kh\u00f4ng h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng d\u1ef1a tr\u00ean kh\u00e1i ni\u1ec7m \u201cd\u00e2n t\u1ed9c\u201d m\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t cu\u1ed9c tranh \u0111o\u1ea1t thi\u00ean m\u1ec7nh \u2013 thi\u00ean h\u1ea1. (4) c\u00f4ng cu\u1ed9c th\u1ed1ng nh\u1ea5t n\u0103m 1802 m\u1edbi t\u1ea1o c\u00e1c \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n v\u1eadt ch\u1ea5t \u0111\u1ec3 h\u00ecnh th\u00e0nh d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam theo ti\u00eau ch\u00ed c\u1ee7a Stalin.<\/p>\n<p><strong>D\u1eabn lu\u1eadn<\/strong><\/p>\n<p>H\u00ecnh t\u01b0\u1ee3ng vua Gia Long (Nguy\u1ec5n \u00c1nh) l\u00e0 trung t\u00e2m c\u1ee7a cu\u1ed9c tranh c\u00e3i l\u1ecbch s\u1eed dai d\u1eb3ng v\u00e0 ph\u00e2n c\u1ef1c. C\u00e1c di\u1ec5n ng\u00f4n c\u00e1ch m\u1ea1ng truy\u1ec1n th\u1ed1ng k\u1ebft \u00e1n \u00f4ng l\u00e0 k\u1ebb &#8220;ph\u1ea3n b\u1ed9i d\u00e2n t\u1ed9c&#8221; (r\u01b0\u1edbc ngo\u1ea1i bang can thi\u1ec7p n\u1ed9i b\u1ed9), l\u00e0 bi\u1ec3u t\u01b0\u1ee3ng cho vi\u1ec7c <em>&#8220;ti\u00eau c\u1ef1c th\u1eafng t\u00edch c\u1ef1c&#8221;<\/em>. M\u1eb7t kh\u00e1c, c\u00e1c nghi\u00ean c\u1ee9u l\u1ecbch s\u1eed t\u1eeb sau n\u0103m 1986 n\u1ed7 l\u1ef1c t\u00e1i \u0111\u1ecbnh v\u1ecb \u00f4ng nh\u01b0 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi d\u1eabu c\u00f3 nhi\u1ec1u h\u1ea1n ch\u1ebf nh\u01b0ng l\u00e0 &#8220;v\u1ecb vua khai qu\u1ed1c&#8221;, ng\u01b0\u1eddi th\u1ed1ng nh\u1ea5t giang s\u01a1n v\u00e0 t\u00e1i c\u1ea5u tr\u00fac l\u00e3nh th\u1ed5. Tuy gi\u1edbi h\u00e0n l\u00e2m \u0111\u00e3 c\u1edfi m\u1edf, nh\u01b0ng d\u01b0 lu\u1eadn x\u00e3 h\u1ed9i v\u1eabn ch\u01b0a tho\u00e1t kh\u1ecfi c\u00e1i b\u00f3ng c\u1ee7a c\u00e1o bu\u1ed9c \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c: <em>Nguy\u1ec5n \u00c1nh \u0111\u00e3 ph\u1ea3n b\u1ed9i d\u00e2n t\u1ed9c. <\/em><\/p>\n<p>Nghi\u00ean c\u1ee9u n\u00e0y kh\u00f4ng l\u1eb7p l\u1ea1i hai c\u1ef1c \u0111\u1ed1i l\u1eadp tr\u00ean, thay v\u00e0o \u0111\u00f3, ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u1eb7t l\u1ea1i c\u00e2u h\u1ecfi t\u1eeb m\u1ed9t g\u00f3c nh\u00ecn c\u0103n b\u1ea3n, mang t\u00ednh ti\u00ean quy\u1ebft v\u1ec1 m\u1eb7t l\u00fd lu\u1eadn: <em>Li\u1ec7u c\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i \u0111\u1ebfn h\u00e0nh vi &#8220;ph\u1ea3n b\u1ed9i d\u00e2n t\u1ed9c&#8221; khi kh\u00e1i ni\u1ec7m D\u00e2n t\u1ed9c (Nation) \u2013 hi\u1ec3u theo ngh\u0129a hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i \u2013 ch\u01b0a t\u1ed3n t\u1ea1i v\u00e0o th\u1eddi \u0111i\u1ec3m l\u1ecbch s\u1eed \u0111\u00f3 (cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 XVIII, \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 XIX)?<\/em><\/p>\n<p><strong>Ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p lu\u1eadn v\u00e0 m\u1ee5c ti\u00eau<\/strong><\/p>\n<p>Ch\u00fang t\u00f4i ch\u1ecdn l\u00fd lu\u1eadn D\u00e2n t\u1ed9c c\u1ee7a Joseph Stalin kh\u00f4ng ph\u1ea3i v\u00ec \u0111\u00f3 l\u00e0 ch\u00e2n l\u00fd t\u1ed1i th\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a khoa h\u1ecdc ch\u00ednh tr\u1ecb, m\u00e0 v\u00ec \u0111\u00f3 l\u00e0 th\u01b0\u1edbc \u0111o ti\u00eau chu\u1ea9n, c\u00f4ng c\u1ee5 l\u00fd lu\u1eadn m\u00e0 s\u1eed h\u1ecdc Vi\u1ec7t Nam s\u1eed d\u1ee5ng \u0111\u1ec3 t\u00ecm th\u1eddi \u0111i\u1ec3m ra \u0111\u1eddi c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam. Do \u0111\u00f3, vi\u1ec7c v\u1eadn d\u1ee5ng l\u00fd lu\u1eadn c\u1ee7a Stalin kh\u00f4ng nh\u1eb1m t\u00ecm ki\u1ebfm ch\u00e2n l\u00fd cu\u1ed1i c\u00f9ng, m\u00e0 nh\u1eb1m \u0111\u1eb7t c\u00e1c hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng l\u1ecbch s\u1eed kh\u00e1c nhau v\u00e0o c\u00f9ng m\u1ed9t h\u1ec7 quy chi\u1ebfu \u0111\u1ec3 c\u00f3 th\u1ec3 so s\u00e1nh v\u00e0 ph\u00e2n t\u00edch m\u1ed9t c\u00e1ch nh\u1ea5t qu\u00e1n.<\/p>\n<p>L\u00fd lu\u1eadn v\u1ec1 D\u00e2n t\u1ed9c c\u1ee7a Joseph Stalin (1913) \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u00ecnh b\u00e0y trong <em>Marxism and the National Question<\/em>. Vi\u1ec7c s\u1eed d\u1ee5ng h\u1ec7 quy chi\u1ebfu n\u00e0y cho ph\u00e9p chuy\u1ec3n cu\u1ed9c tranh lu\u1eadn t\u1eeb ph\u00e1n x\u00e9t \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c sang ph\u00e2n t\u00edch khoa h\u1ecdc d\u1ef1a tr\u00ean c\u00e1c ti\u00eau ch\u00ed r\u00f5 r\u00e0ng nh\u01b0: kinh t\u1ebf, l\u00e3nh th\u1ed5, ng\u00f4n ng\u1eef v\u00e0 v\u0103n h\u00f3a.<\/p>\n<p>Ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ee7ng c\u1ed1 b\u1eb1ng vi\u1ec7c \u0111\u1ed1i chi\u1ebfu v\u1edbi c\u00e1c h\u1ecdc thuy\u1ebft v\u1ec1 d\u00e2n t\u1ed9c, s\u1eafc t\u1ed9c c\u1ee7a Ernest Renan, Benedict Anderson, Ernest Gellner, hay Anthony D. Smith c\u00f9ng ti\u1ec3u lu\u1eadn kinh \u0111i\u1ec3n \u201cL\u00e0ng \u2013 Li\u00ean L\u00e0ng \u2013 Si\u00eau L\u00e0ng\u201d c\u1ee7a Gs H\u00e0 V\u0103n T\u1ea5n. Kh\u1ea3o s\u00e1t th\u1ef1c ch\u1ee9ng c\u00e1c ngu\u1ed3n s\u1eed li\u1ec7u th\u1eddi Trung \u0111\u1ea1i (nh\u01b0 <em>Lam S\u01a1n Th\u1ef1c L\u1ee5c<\/em>, <em>Kh\u00e2m \u0110\u1ecbnh Vi\u1ec7t S\u1eed<\/em>, <em>L\u1ecbch tri\u1ec1u t\u1ea1p k\u1ef7, \u0110\u1ea1i Nam th\u1ef1c l\u1ee5c, <\/em>H\u00e0nh tr\u00ecnh c\u1ee7a Pierre Poivre t\u1ea1i \u0110\u00e0ng Trong<em>\u2026<\/em>). Th\u00f4ng qua \u0111\u00f3, ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u1ec1 xu\u1ea5t ph\u00e2n k\u1ef3 l\u1ecbch s\u1eed h\u00ecnh th\u00e0nh d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam theo c\u00e1c b\u01b0\u1edbc: Qu\u00fd t\u1ed9c s\u1eafc t\u1ed9c b\u1ec1 ngang, Pre-Nation v\u00e0 Nation.<\/p>\n<p>Nghi\u00ean c\u1ee9u n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ee3i m\u1edf t\u1eeb nh\u1eefng tr\u0103n tr\u1edf\/\u0111\u1ed5i m\u1edbi t\u01b0 duy c\u1ee7a c\u00e1c nh\u00e0 s\u1eed h\u1ecdc ti\u1ec1n b\u1ed1i, ti\u00eau bi\u1ec3u l\u00e0 Gs. Phan Huy L\u00ea. Gs t\u1eebng nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh: khoa h\u1ecdc l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam t\u1eebng <em>&#8220;v\u1eadn d\u1ee5ng ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p lu\u1eadn c\u1ee7a ch\u1ee7 ngh\u0129a duy v\u1eadt bi\u1ec7n ch\u1ee9ng v\u00e0 ch\u1ee7 ngh\u0129a duy v\u1eadt l\u1ecbch s\u1eed ph\u1ea1m nh\u1eefng sai l\u1ea7m c\u1ee7a ch\u1ee7 ngh\u0129a gi\u00e1o \u0111i\u1ec1u, c\u00f4ng th\u1ee9c, m\u00e1y m\u00f3c&#8221;<\/em>.<\/p>\n<p><strong>Lu\u1eadn \u0111\u1ec1 v\u00e0 c\u1ea5u tr\u00fac<\/strong><\/p>\n<p>Nghi\u00ean c\u1ee9u t\u1eadp trung gi\u1ea3i quy\u1ebft 5 lu\u1eadn \u0111i\u1ec3m ch\u00ednh:<\/p>\n<ol>\n<li>L\u1ecbch s\u1eed kh\u00e1i ni\u1ec7m d\u00e2n t\u1ed9c: Ch\u00fang t\u00f4i kh\u1ea3o c\u1ee9u ngu\u1ed3n g\u1ed1c c\u1ee7a kh\u00e1i ni\u1ec7m d\u00e2n t\u1ed9c: t\u1eeb c\u00e1ch d\u00f9ng trong v\u0103n hi\u1ebfn H\u00e1n, t\u1eeb nguy\u00ean Latinh, H\u00e1n &#8211; Nh\u1eadt, c\u0169ng nh\u01b0 s\u01a1 l\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t s\u1ed1 l\u00fd thuy\u1ebft d\u00e2n t\u1ed9c ti\u00eau bi\u1ec3u \u0111\u1ed1i s\u00e1nh v\u00e0o tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p Vi\u1ec7t Nam.<\/li>\n<li>Cu\u1ed9c th\u1ea3o lu\u1eadn D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam ra \u0111\u1eddi khi n\u00e0o c\u1ee7a gi\u1edbi s\u1eed h\u1ecdc Marxism<\/li>\n<li>Kh\u1edfi ngu\u1ed3n c\u1ee7a c\u00e1o gi\u00e1c Nguy\u1ec5n \u00c1nh ph\u1ea3n b\u1ed9i d\u00e2n t\u1ed9c v\u00e0 ph\u1ea3n t\u01b0 c\u1ee7a Khoa h\u1ecdc l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam.<\/li>\n<li>Th\u1ef1c tr\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i: \u0110\u1ed1i chi\u1ebfu x\u00e3 h\u1ed9i Vi\u1ec7t Nam cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 18 v\u1edbi b\u1ed1n ti\u00eau ch\u00ed c\u1ee7a Stalin \u0111\u1ec3 k\u1ebft lu\u1eadn r\u1eb1ng, \u1edf v\u00e0o th\u1eddi \u0111i\u1ec3m n\u00e0y d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam ch\u01b0a ph\u1ea3i l\u00e0 m\u1ed9t th\u1ef1c th\u1ec3 \u0111\u00e3 h\u00ecnh th\u00e0nh.<\/li>\n<li>\u0110\u1ed9ng c\u01a1 Xung \u0111\u1ed9t: Qua c\u00e1c ngu\u1ed3n s\u1eed li\u1ec7u s\u01a1 c\u1ea5p, ch\u00fang t\u00f4i ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng c\u00e1c cu\u1ed9c chi\u1ebfn th\u1eddi Trung \u0111\u1ea1i (Lam S\u01a1n, T\u00e2y S\u01a1n) \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00fac \u0111\u1ea9y b\u1edfi xung \u0111\u1ed9t v\u1eadt ch\u1ea5t\u2014kinh t\u1ebf (g\u00e1nh n\u1eb7ng t\u00f4 thu\u1ebf, m\u00e2u thu\u1eabn quy\u1ec1n l\u1ee3i) ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00fd t\u01b0\u1edfng &#8220;gi\u1ea3i ph\u00f3ng d\u00e2n t\u1ed9c&#8221; tr\u1eebu t\u01b0\u1ee3ng.<\/li>\n<li>Gi\u1ea3i m\u00e3 nh\u1eefng ng\u1ed9 nh\u1eadn v\u1ec1 tinh th\u1ea7n d\u00e2n t\u1ed9c, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t gi\u1ea3i huy\u1ec1n tho\u1ea1i&#8221; \u0111\u01b0\u1ee3c ki\u1ebfn t\u1ea1o h\u1eadu k\u1ef3, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 vi\u1ec7c ch\u1ee9ng minh b\u00e0i &#8220;H\u1ecbch \u0111\u00e1nh Thanh&#8221; (v\u1edbi c\u00e1c c\u00e2u th\u01a1 <em>\u0110\u00e1nh cho \u0111\u1ec3 d\u00e0i t\u00f3c\/\u0111\u00e1nh cho \u0111\u1ec3 \u0111en r\u0103ng<\/em>) th\u1ef1c ch\u1ea5t ch\u1ec9 l\u00e0 s\u00e1ng t\u00e1c c\u1ee7a Nho s\u0129 n\u0103m 1922, ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00f4ng c\u00f3 gi\u00e1 tr\u1ecb s\u1eed li\u1ec7u th\u1eddi T\u00e2y S\u01a1n<\/li>\n<\/ol>\n<p>T\u1eeb nghi\u00ean c\u1ee9u n\u00e0y, ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u01b0a ra k\u1ebft lu\u1eadn: Vua Gia Long, th\u00f4ng qua vi\u1ec7c th\u1ed1ng nh\u1ea5t l\u00e3nh th\u1ed5, t\u00e1i c\u1ea5u tr\u00fac h\u00e0nh ch\u00ednh, thi\u1ebft l\u1eadp \u0111\u1eddi s\u1ed1ng kinh t\u1ebf chung n\u0103m 1802, \u0111\u00e3 t\u1ea1o ra c\u00e1c \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n v\u1eadt ch\u1ea5t cho s\u1ef1 ra \u0111\u1eddi c\u1ee7a D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> L\u01b0\u1ee3c s\u1eed v\u1ec1 kh\u00e1i ni\u1ec7m d\u00e2n t\u1ed9c, s\u1eafc t\u1ed9c &#8211; nh\u1eefng soi chi\u1ebfu v\u00e0o Vi\u1ec7t Nam trung \u0111\u1ea1i<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><strong>1.1 T\u1eeb nguy\u00ean D\u00e2n t\u1ed9c, s\u1eafc t\u1ed9c v\u00e0 c\u00e1ch hi\u1ec3u t\u1eeb ph\u00eda ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t<\/strong><\/p>\n<p>Tr\u00e1i v\u1edbi t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng r\u1eb1ng D\u00e2n t\u1ed9c l\u00e0 m\u1ed9t ph\u1ea1m tr\u00f9 \u2013 kh\u00e1i ni\u1ec7m c\u00f3 s\u1eb5n, b\u1ea5t bi\u1ebfn trong l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam, th\u00ec \u0111\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t s\u00e1ng t\u1ea1o c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Nh\u1eadt B\u1ea3n. V\u00e0o k\u1ef7 nguy\u00ean Minh Tr\u1ecb, ng\u01b0\u1eddi Nh\u1eadt \u0111\u00e3 d\u00f9ng t\u1eeb d\u00e2n (\u6c11) v\u00e0 t\u1eeb t\u1ed9c (\u65cf) \u0111\u1ec3 chuy\u1ec3n ng\u1eef Nation. Kh\u00e1i ni\u1ec7m D\u00e2n t\u1ed9c (Nation) truy\u1ec1n sang Trung Hoa, r\u1ed3i t\u1eeb Trung Hoa theo T\u00e2n th\u01b0 v\u00e0o Vi\u1ec7t Nam. \u0110\u1ebfn l\u00fac n\u00e0y ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t m\u1edbi b\u1ea5t \u0111\u1ed3 nh\u1eadn ra \u00fd ni\u1ec7m v\u1ec1 m\u1ed9t d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam (ho\u1eb7c An Nam). Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ea7u ti\u00ean n\u1eafm l\u1ea5y l\u00fd thuy\u1ebft n\u00e0y \u0111\u1ec3 ti\u1ebfn h\u00e0nh c\u00e1ch m\u1ea1ng. \u0110\u00f3 g\u1ecdi l\u00e0 c\u00e1ch m\u1ea1ng gi\u1ea3i ph\u00f3ng d\u00e2n t\u1ed9c.<\/p>\n<p>V\u1ec1 m\u1eb7t t\u1eeb nguy\u00ean. T\u1ea1i ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y, thu\u1eadt ng\u1eef Nation \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1eaft ngu\u1ed3n t\u1eeb ti\u1ebfng Latinh l\u00e0 natio. C\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 m\u1ed9t c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng ng\u01b0\u1eddi chung ngu\u1ed3n g\u1ed1c, m\u1ed9t t\u1eadp h\u1ee3p d\u00e2n ch\u00fang chung xu\u1ea5t x\u1ee9. Ch\u1eb3ng h\u1ea1n danh t\u01b0\u1edbng \u2013 ch\u00ednh kh\u00e1ch La M\u00e3 l\u00e0 Julius Caesar khi th\u1ea3o lu\u1eadn v\u1ec1 c\u00e1c nghi l\u1ec5 t\u00f4n gi\u00e1o c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Gaul \u0111\u00e3 vi\u1ebft nh\u01b0 sau: <em>\u201cTo\u00e0n b\u1ed9 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi Gauls \u0111\u1ec1u h\u1ebft s\u1ee9c m\u00ecnh v\u1edbi nh\u1eefng nghi l\u1ec5 t\u00edn ng\u01b0\u1ee1ng \u2026<\/em>\u201d<strong><sup>3<\/sup><\/strong>.<\/p>\n<p>Trong v\u0103n hi\u1ebfn c\u1ed5 Trung Hoa, kh\u00e1i ni\u1ec7m d\u00e2n t\u1ed9c (\u6c11\u65cf) c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed d\u1ee5ng theo ngh\u0129a nh\u01b0 v\u1eady. Trong b\u00e0i \u201cDi H\u1ea1 Lu\u1eadn\u201d (\u0111\u01b0\u1ee3c Ti\u00eau T\u1eed Hi\u1ec3n ch\u00e9p l\u1ea1i trong Nam T\u1ec1 Th\u01b0), C\u1ed1 Hoan \u0111\u00e3 n\u00f3i: <em>\u201cKim ch\u01b0 hoa s\u0129 n\u1eef d\u00e2n t\u1ed9c ph\u1ea5t c\u00e1ch nhi l\u1ed9 th\u1ee7 thi\u00ean c\u1ee9\u201d<\/em><strong><sup>4<\/sup><\/strong> ngh\u0129a l\u00e0: \u201cNay c\u00e1c nam n\u1eef qu\u00fd t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi Hoa, d\u00e2n t\u1ed9c ch\u1eb3ng \u0111\u1ed5i m\u00e0 \u0111\u1ec3 \u0111\u1ea7u tr\u1ea7n ng\u1ed3i nghi\u00eang l\u1ec7ch\u201d. \u00dd c\u1ee7a Ti\u00eau T\u1eed Hi\u1ec3n ch\u00ea k\u1ebb c\u00f3 h\u1ecdc th\u1ee9c ng\u01b0\u1eddi Hoa gi\u1edd l\u1ea1i theo phong t\u1ee5c c\u1ee7a H\u1ed3 \u0111\u1ec3 \u0111\u1ea7u tr\u1ea7n, ng\u1ed3i nghi\u00eang ng\u1ea3 x\u00f4 l\u1ec7ch. Trong Th\u00e1i B\u1ea1ch \u00c2m Kinh c\u1ee7a L\u00fd To\u00e0n, c\u00f3 c\u00e2u: \u201c<em>K\u1ebb ngu si m\u00e0 c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00f3, s\u1ebd l\u00e0m nghi\u00eang \u0111\u1ed5 t\u00f4ng mi\u1ebfu x\u00e3 t\u1eafc, di\u1ec7t d\u00e2n t\u1ed9c\u201d<strong><sup>5<\/sup><\/strong><\/em><strong>. <\/strong><\/p>\n<p>Nh\u01b0 v\u1eady ngh\u0129a c\u1ee7a D\u00e2n t\u1ed9c (\u6c11\u65cf &#8211; Nation) trong c\u00e1c kh\u00e1i ni\u1ec7m c\u1ed5 x\u01b0a c\u1ea3 \u0110\u00f4ng v\u00e0 T\u00e2y \u0111\u1ec1u \u0111\u01b0\u1ee3c hi\u1ec3u l\u00e0 \u0111\u00e1m \u0111\u00f4ng, d\u00e2n ch\u00fang chung m\u1ed9t xu\u1ea5t x\u1ee9 (people ho\u1eb7c group of people), ch\u1ee9 ch\u01b0a mang \u00fd ni\u1ec7m D\u00e2n t\u1ed9c \u2013 Qu\u1ed1c gia c\u00f3 ch\u1ee7 quy\u1ec1n nh\u01b0 th\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i (Nation \u2013 State).<\/p>\n<p>\u0110\u1ec3 ph\u00e2n bi\u1ec7t r\u00f5 v\u1edbi D\u00e2n t\u1ed9c, khoa h\u1ecdc ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y d\u00f9ng kh\u00e1i ni\u1ec7m S\u1eafc t\u1ed9c (Ethnie). Ethnie l\u00e0 m\u1ed9t thu\u1eadt ng\u1eef ti\u1ebfng Ph\u00e1p \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1eaft ngu\u1ed3n t\u1eeb ti\u1ebfng Hy L\u1ea1p l\u00e0 Ethnos. Ethnos ngh\u0129a l\u00e0 m\u1ed9t nh\u00f3m \u0111\u1ed3ng \u0111\u1ed9i, m\u1ed9t nh\u00f3m ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ed3ng ch\u1ee7ng, d\u1ea7n d\u1ea7n kh\u00e1i ni\u1ec7m n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1edf r\u1ed9ng ra. Anthony D. Smith cho bi\u1ebft trong c\u00e1ch s\u1eed d\u1ee5ng ethnos c\u00f3 <em>\u201cm\u1eabu s\u1ed1 chung d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 \u00fd th\u1ee9c v\u1ec1 m\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi ho\u1eb7c \u0111\u1ed9ng v\u1eadt s\u1ed1ng c\u00f9ng nhau v\u00e0 h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng c\u00f9ng nhau m\u1eb7c d\u00f9 kh\u00f4ng nh\u1ea5t thi\u1ebft ph\u1ea3i thu\u1ed9c c\u00f9ng m\u1ed9t th\u1ecb t\u1ed9c ho\u1eb7c b\u1ed9 l\u1ea1c\u201d<\/em><strong><sup>6<\/sup><\/strong><\/p>\n<p>Theo Anthony D. Smith, c\u00e1c c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 (nh\u01b0ng kh\u00f4ng nh\u1ea5t thi\u1ebft \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7) 6 c\u1ea5u ph\u1ea7n, g\u1ed3m: danh x\u01b0ng t\u1eadp th\u1ec3, huy\u1ec1n tho\u1ea1i ph\u1ed5 qu\u00e1t v\u1ec1 ngu\u1ed3n g\u1ed1c, m\u1ed9t l\u1ecbch s\u1eed chung, n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a chung \u0111\u1eb7c th\u00f9, li\u00ean k\u1ebft v\u1edbi m\u1ed9t l\u00e3nh th\u1ed5 c\u1ee5 th\u1ec3, \u00fd th\u1ee9c v\u1ec1 tinh th\u1ea7n \u0111o\u00e0n k\u1ebft. Ch\u00ednh nh\u1edd 6 c\u1ea5u ph\u1ea7n n\u00e0y m\u00e0 t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 th\u1ec3 ph\u00e1t tri\u1ec3n th\u00e0nh d\u00e2n t\u1ed9c. Anthony D. Smith cho r\u1eb1ng <em>\u201cc\u00e1c c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi kh\u00f4ng l\u00e0 g\u00ec c\u1ea3 n\u1ebfu kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 nh\u1eefng c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng l\u1ecbch s\u1eed \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y d\u1ef1ng tr\u00ean nh\u1eefng k\u00fd \u1ee9c \u0111\u01b0\u1ee3c chia s\u1ebb (t\u1ee9c l\u00e0 nh\u1eefng k\u00fd \u1ee9c chung). \u00dd th\u1ee9c v\u1ec1 m\u1ed9t l\u1ecbch s\u1eed chung g\u1eafn k\u1ebft c\u00e1c th\u1ebf h\u1ec7 k\u1ebf ti\u1ebfp nhau <\/em>\u2026\u201d <strong><sup>7<\/sup><\/strong>.<\/p>\n<p>Tuy nhi\u00ean r\u1eafc r\u1ed1i n\u1ea3y sinh khi kh\u00e1i ni\u1ec7m &#8220;D\u00e2n t\u1ed9c&#8221; trong ti\u1ebfng Vi\u1ec7t ng\u00e0y nay ph\u1ea3i g\u00e1nh hai ngh\u0129a ch\u1ed3ng ch\u00e9o.<\/p>\n<p>+ Ngh\u0129a Nation-State: D\u00e2n (\u6c11) ng\u01b0\u1eddi trong m\u1ed9t qu\u1ed1c gia. T\u1ed9c (\u65cf) chung m\u1ed9t c\u1ed9i ngu\u1ed3n huy\u1ebft th\u1ed1ng, chung m\u1ed9t v\u0103n h\u00f3a. Nh\u01b0 v\u1eady, D\u00e2n t\u1ed9c c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi trong m\u1ed9t n\u01b0\u1edbc, chung m\u1ed9t kh\u00f4ng gian v\u0103n h\u00f3a, chung m\u1ed9t c\u1ed9i ngu\u1ed3n. Ng\u01b0\u1eddi Trung Qu\u1ed1c ng\u00e0y nay d\u1ecbch Nation th\u00e0nh Qu\u1ed1c t\u1ed9c (\u570b\u65cf).<\/p>\n<p>+ Ngh\u0129a t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi: Ethnic group, ho\u1eb7c Ethnicity (s\u1eafc t\u1ed9c). C\u00e1ch hi\u1ec3u n\u00e0y \u0111\u01b0a \u0111\u1ebfn s\u1ef1 h\u00ecnh th\u00e0nh c\u00e1c kh\u00e1i ni\u1ec7m: d\u00e2n t\u1ed9c H\u00e1n, d\u00e2n t\u1ed9c Mi\u00eau\u2026 \u1edf Trung Qu\u1ed1c. \u1ede Vi\u1ec7t Nam l\u00e0 d\u00e2n t\u1ed9c Kinh, d\u00e2n t\u1ed9c M\u01b0\u1eddng, d\u00e2n t\u1ed9c Th\u00e1i, d\u00e2n t\u1ed9c M\u1ea1 \u2026 <em>&nbsp;<\/em><\/p>\n<p>Ch\u00ednh s\u1ef1 nh\u1eadp nh\u1eb1ng n\u00e0y \u0111\u00e3 t\u1ea1o ra b\u1eaby t\u01b0 duy, khi\u1ebfn nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi d\u1ec5 d\u00e0ng \u0111\u00e1nh \u0111\u1ed3ng s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i l\u00e2u \u0111\u1eddi c\u1ee7a S\u1eafc t\u1ed9c Kinh v\u1edbi s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam (theo ngh\u0129a Nation). \u0110\u1ec3 tr\u00e1nh s\u1ef1 ng\u1ed9 nh\u1eadn n\u00e0y, ch\u00fang ta s\u1ebd tham chi\u1ebfu v\u1edbi s\u1ef1 h\u00ecnh th\u00e0nh c\u1ee7a l\u00fd thuy\u1ebft D\u00e2n t\u1ed9c \u2013 qu\u1ed1c gia hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i.<\/p>\n<p><strong>1.2. N\u0103m 1882, Ernest Renan: d\u00e2n t\u1ed9c v\u00e0 &#8220;Nguy\u00ean l\u00fd tinh th\u1ea7n&#8221;<\/strong><\/p>\n<p>Ng\u00e0y 11 th\u00e1ng 3 n\u0103m 1882, t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Sorbonne, trong ti\u1ec3u lu\u1eadn \u201cQu\u2019est-ce qu\u2019une nation?\u201d, Ernest Renan \u0111\u01b0a ra \u0111\u1ecbnh ngh\u0129a v\u1ec1 \u201cd\u00e2n t\u1ed9c\u201d: <em>\u201cD\u00e2n t\u1ed9c l\u00e0 m\u1ed9t t\u00e2m h\u1ed3n, m\u1ed9t nguy\u00ean l\u00fd tinh th\u1ea7n. C\u00f3 hai y\u1ebfu t\u1ed1, th\u1ef1c ra ch\u1ec9 nh\u01b0 m\u1ed9t, t\u1ea1o n\u00ean t\u00e2m h\u1ed3n ho\u1eb7c nguy\u00ean l\u00fd tinh th\u1ea7n n\u00e0y. M\u1ed9t n\u1eb1m trong qu\u00e1 kh\u1ee9, m\u1ed9t trong hi\u1ec7n t\u1ea1i. C\u00e1i n\u00e0y l\u00e0 s\u1ef1 \u0111\u1ed3ng s\u1edf \u0111\u1eafc di s\u1ea3n k\u00fd \u1ee9c phong ph\u00fa; c\u00e1i kia l\u00e0 s\u1ef1 th\u1ecfa thu\u1eadn trong hi\u1ec7n t\u1ea1i, l\u00e0 l\u00f2ng mong mu\u1ed1n \u0111\u01b0\u1ee3c chung s\u1ed1ng, l\u00e0 \u00fd ch\u00ed bi\u1ebfn gi\u00e1 tr\u1ecb k\u1ebf th\u1eeba, gi\u00e1 tr\u1ecb m\u00e0 m\u1ed7i ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 ti\u1ebfp nh\u1eadn d\u01b0\u1edbi h\u00ecnh th\u1ee9c tr\u1ecdn v\u1eb9n, tr\u1edf n\u00ean b\u1ea5t di\u1ec7t\u201d<\/em><strong><sup>8<\/sup><\/strong><em>. <\/em>B\u1ea3n ch\u1ea5t c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c theo Ernest Renan l\u00e0 ki\u1ebfn t\u1ea1o n\u00ean gi\u00e1 tr\u1ecb chung v\u00e0 \u2026 \u201cqu\u00ean\u201d \u0111i nhi\u1ec1u \u0111i\u1ec1u. Renan khi \u0111\u1eb7t ra c\u00e2u h\u1ecfi D\u00e2n t\u1ed9c l\u00e0 g\u00ec? \u00d4ng \u0111\u00e3 n\u00f3i v\u1ec1 Consent (\u0111\u1ed3ng thu\u1eadn) trong b\u1ed1i c\u1ea3nh h\u1eadu C\u00e1ch m\u1ea1ng Ph\u00e1p, t\u1ee9c l\u00e0 s\u1ef1 \u0111\u1ed3ng thu\u1eadn c\u1ee7a nh\u1eefng C\u00f4ng d\u00e2n t\u1ef1 do, d\u1ef1a tr\u00ean Kh\u1ebf \u01b0\u1edbc x\u00e3 h\u1ed9i. D\u00e2n t\u1ed9c nh\u01b0 Renan v\u00ed von (metaphor) l\u00e0 cu\u1ed9c tr\u01b0ng c\u1ea7u d\u00e2n \u00fd m\u1ed7i ng\u00e0y \u2013 \u0111\u00e2y ch\u00ednh l\u00e0 n\u1ec1n t\u1ea3ng cho s\u1ef1 \u0111\u1ed3ng thu\u1eadn c\u00f9ng s\u1ed1ng chung, m\u1ed9t th\u1ecfa \u01b0\u1edbc gi\u1eefa ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n v\u00e0 Nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc.<\/p>\n<p>\u0110\u00f3 l\u00e0 c\u00e1i m\u00e0 ch\u00fang ta g\u1ecdi l\u00e0 tinh th\u1ea7n t\u1ef1 nh\u1eadn, t\u1ee9c l\u00e0 ta t\u1ef1 nh\u1eadn ta thu\u1ed9c v\u1ec1 c\u00e1i qu\u1ed1c gia \u1ea5y, c\u00e1i c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng \u1ea5y. V\u1eady th\u00ec c\u00f3 hay kh\u00f4ng c\u00e1i g\u1ecdi l\u00e0 &#8220;s\u1ef1 \u0111\u1ed3ng thu\u1eadn s\u1ed1ng c\u00f9ng nhau&#8221; c\u1ee7a c\u01b0 d\u00e2n \u0110\u1ea1i Vi\u1ec7t t\u1eeb th\u1ebf k\u1ef7 XV? V\u1ec1 m\u1eb7t b\u1ea3n ch\u1ea5t, th\u1eddi phong ki\u1ebfn c\u1ee7a context \u0110\u00f4ng B\u1eafc \u00c1 nh\u00e0 vua l\u00e0 con tr\u1eddi (thi\u00ean t\u1eed) \u2013 v\u1edbi Nh\u1eadt B\u1ea3n c\u00f2n l\u00e0 Thi\u00ean Ho\u00e0ng. D\u00e2n ch\u00fang c\u00f3 tr\u00e1ch nhi\u1ec7m th\u1ea7n ph\u1ee5c tr\u01b0\u1edbc Thi\u00ean t\u1eed (ho\u1eb7c Thi\u00ean ho\u00e0ng). H\u1ecd l\u00e0 t\u00e0i s\u1ea3n c\u1ee7a \u0110\u1ebf V\u01b0\u01a1ng, h\u1ecd kh\u00f4ng c\u00f3 quy\u1ec1n l\u1ef1a ch\u1ecdn \u2026 s\u1ed1ng c\u00f9ng nhau. Trong tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p kh\u00f4ng \u0111\u1ed3ng thu\u1eadn v\u1edbi nh\u00e0 vua h\u1ecd ch\u1ec9 c\u00f3 m\u1ed9t ph\u01b0\u01a1ng \u00e1n duy nh\u1ea5t \u2026 l\u00e0m lo\u1ea1n v\u1edbi tinh th\u1ea7n \u2026 \u201c\u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m vua, thua l\u00e0m gi\u1eb7c\u201d v\u00e0 s\u1ebd ch\u1ecbu tr\u1eebng ph\u1ea1t b\u1edfi uy tr\u1eddi. Bi\u1ec3u d\u00e2ng t\u1ea5u xin vua L\u00ea C\u1ea3nh H\u01b0ng xu\u1ea5t binh, b\u00ecnh T\u00e2y nh\u1eb1m v\u00e0o cu\u1ed9c n\u1ed5i d\u1eady c\u1ee7a Nguy\u1ec5n Danh Ph\u01b0\u01a1ng, ch\u00faa Tr\u1ecbnh Doanh n\u00f3i: <em>\u201cK\u1ef3 n\u00e0y gi\u1eb7c Ng\u0169 \u1edf c\u00f5i T\u00e2y l\u00e0m tr\u00e1i \u0111\u1ea1o tr\u1eddi, l\u00e0m h\u1ea1i d\u00e2n \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng, c\u1ea7n ph\u1ea3i k\u1ec3 t\u1ed9i \u0111em qu\u00e2n \u0111\u1ebfn \u0111\u00e1nh \u2026 Xin \u0111em uy tr\u1eddi, tr\u1eeb di\u1ec7t k\u1ebb hung b\u1ea1o \u0111\u1ec3 thu c\u00f4ng \u0111\u1ea1i \u0111\u1ecbnh\u201d<strong><sup>9<\/sup>.<\/strong><\/em><\/p>\n<p>S\u1ef1 g\u1eafn k\u1ebft c\u1ee7a qu\u1ed1c gia \u0110\u1ea1i Vi\u1ec7t v\u1ec1 b\u1ea3n ch\u1ea5t l\u00e0 l\u00f2ng trung th\u00e0nh c\u01b0\u1ee1ng b\u1ee9c c\u1ee7a th\u1ea7n d\u00e2n, kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 \u00fd ch\u00ed t\u1ef1 nguy\u1ec7n c\u1ee7a c\u00f4ng d\u00e2n trong m\u1ed9t D\u00e2n t\u1ed9c (Nation). Ho\u00e0ng gia, hay t\u1ea7ng l\u1edbp tinh hoa, k\u1ebft n\u1ed1i c\u00e1c x\u00e3 h\u1ed9i b\u00ean d\u01b0\u1edbi (c\u00e1c l\u00e0ng) b\u1eb1ng quy\u1ec1n uy c\u1ee7a Thi\u00ean m\u1ec7nh (Vua l\u00e0 Thi\u00ean T\u1eed, ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 th\u1ec3 s\u1eafc phong cho c\u1ea3 th\u1ea7n th\u00e1nh). Ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n trung th\u00e0nh v\u1edbi Thi\u00ean t\u1eed b\u1eb1ng s\u1ef1 s\u1ee3 h\u00e3i (tr\u01b0\u1edbc uy tr\u1eddi) v\u00e0 k\u00ednh ng\u01b0\u1ee1ng (tr\u01b0\u1edbc \u0111\u1ee9c l\u1edbn), ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i b\u1eb1ng m\u1ed9t kh\u1ebf \u01b0\u1edbc x\u00e3 h\u1ed9i hay \u00fd nguy\u1ec7n chung s\u1ed1ng b\u00ecnh \u0111\u1eb3ng. Nh\u01b0 v\u1eady theo Renan, ch\u01b0a th\u1ec3 c\u00f3 d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam th\u1eddi phong ki\u1ebfn (D\u00e2n t\u1ed9c Ti\u1ec1n T\u01b0 B\u1ea3n).<\/p>\n<p><strong>1.3. N\u0103m 1913, J. Stalin: &#8220;Th\u01b0\u1edbc \u0111o v\u1eadt ch\u1ea5t v\u0103n h\u00f3a&#8221; c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c<\/strong><\/p>\n<p>Ch\u1ee7 ngh\u0129a M\u00e1c c\u0169ng \u0111\u01b0a ra l\u00fd lu\u1eadn d\u00e2n t\u1ed9c c\u1ee7a ri\u00eang m\u00ecnh. N\u0103m 1913, trong \u201cMarxism and the National Question\u201d, Joseph Stalin \u0111\u01b0a ra \u0111\u1ecbnh ngh\u0129a d\u00e2n t\u1ed9c nh\u01b0 sau: <em>\u201cD\u00e2n t\u1ed9c l\u00e0 m\u1ed9t c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng ng\u01b0\u1eddi \u1ed5n \u0111\u1ecbnh \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1o l\u1eadp trong l\u1ecbch s\u1eed, n\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh tr\u00ean c\u01a1 s\u1edf \u0111\u1eddi s\u1ed1ng kinh t\u1ebf chung, l\u00e3nh th\u1ed5 chung, ng\u00f4n ng\u1eef chung, v\u00e0 b\u1ea3n ch\u1ea5t t\u00e2m l\u00fd th\u1ec3 hi\u1ec7n qua m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a chung\u201d<\/em><strong><sup>10<\/sup><\/strong>. \u00d4ng nh\u1ea5n m\u1ea1nh: <em>\u201ckh\u00f4ng m\u1ed9t \u0111\u1eb7c \u0111i\u1ec3m n\u00e0o trong s\u1ed1 nh\u1eefng \u0111\u1eb7c \u0111i\u1ec3m tr\u00ean n\u1ebfu x\u00e9t ri\u00eang l\u1ebb s\u1ebd \u0111\u1ee7 \u0111\u1ec3 \u0111\u1ecbnh ngh\u0129a m\u1ed9t d\u00e2n t\u1ed9c. H\u01a1n th\u1ebf, ch\u1ec9 thi\u1ebfu \u0111i m\u1ed9t trong nh\u1eefng \u0111\u1eb7c \u0111i\u1ec3m n\u00e0y th\u00ec kh\u00f4ng th\u1ec3 g\u1ecdi l\u00e0 d\u00e2n t\u1ed9c \u0111\u01b0\u1ee3c n\u1eefa\u201d<strong><sup>11<\/sup><\/strong>.<\/em><\/p>\n<p>Soi chi\u1ebfu v\u00e0o Vi\u1ec7t Nam: \u0110\u00e2y ch\u00ednh l\u00e0 &#8220;b\u1ee9c t\u01b0\u1eddng \u0111\u1ed3ng&#8221; ch\u1eb7n \u0111\u1ee9ng quan \u0111i\u1ec3m &#8220;d\u00e2n t\u1ed9c h\u00ecnh th\u00e0nh s\u1edbm&#8221;. B\u1edfi l\u1ebd, trong th\u1eddi Trung \u0111\u1ea1i \u1edf Vi\u1ec7t Nam x\u00e3 h\u1ed9i lu\u00f4n t\u1ed3n t\u1ea1i s\u1ef1 t\u01b0\u01a1ng ph\u1ea3n s\u00e2u s\u1eafc gi\u1eefa m\u1ed9t b\u00ean l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Kinh, m\u1ed9t b\u00ean l\u00e0 c\u00e1c s\u1eafc t\u1ed9c b\u00ean r\u00eca; th\u1eadm ch\u00ed l\u00e0 s\u1ef1 ph\u00e2n chia Kinh v\u00e0 Tr\u1ea1i. Th\u1eadt kh\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 h\u00ecnh dung nh\u1eefng tuy\u00ean ng\u00f4n H\u00e1n nh\u00e2n, trung ch\u00e2u (\u0111\u1ea5t c\u01b0 tr\u00fa c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Kinh L\u1ed9) l\u1ea1i th\u1ec3 hi\u1ec7n b\u1ea3n ch\u1ea5t m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a chung v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi Tr\u1ea1i (t\u1ee9c l\u00e0 v\u00f9ng Thanh Ngh\u1ec7, v\u00f9ng \u0111\u1ed3i n\u00fai th\u1ea5p bao l\u1ea5y ph\u00eda T\u00e2y \u2013 T\u00e2y Nam ch\u00e2u th\u1ed5 s\u00f4ng H\u1ed3ng.<\/p>\n<p>Ch\u00fang ta c\u0169ng th\u1ea5y s\u1ef1 kh\u00e1c bi\u1ec7t ho\u00e0n to\u00e0n gi\u1eefa v\u00f9ng \u0111\u1ea5t Thi\u00ean Tr\u01b0\u1eddng \u2013 T\u1ee9c M\u1eb7c (h\u00e0nh \u0111\u00f4 c\u1ee7a nh\u00e0 Tr\u1ea7n) v\u1edbi v\u00f9ng \u0111\u1ea5t Hoa L\u01b0. B\u00ean Thi\u00ean Tr\u01b0\u1eddng th\u00ec ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n vui v\u1edbi phong t\u1ee5c c\u1ed5 nh\u1eefng n\u0103m th\u00e1i b\u00ecnh: \u201c<em>T\u1ee9c M\u1eb7c h\u00e0nh \u0111\u00f4 c\u1ed5 Gi\u1ea3n Tri\u1ec1n\/D\u00e2n hi t\u1ee5c c\u1ed5 th\u00e1i b\u00ecnh ni\u00ean\u201d<\/em><strong><sup>12<\/sup><\/strong>. Gi\u1ea3n v\u00e0 Tri\u1ec1n l\u00e0 t\u00ean hai con s\u00f4ng ch\u1ea3y qua L\u1ea1c D\u01b0\u01a1ng (t\u1ec9nh H\u00e0 Nam, Trung Qu\u1ed1c), v\u1ed1n l\u00e0 v\u00f9ng \u0111\u1ea5t kinh k\u1ef3 c\u1ee7a nh\u00e0 Chu. Ph\u1ea1m S\u01b0 M\u1ea1nh v\u00ed T\u1ee9c M\u1eb7c (qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng nh\u00e0 Tr\u1ea7n) v\u1edbi v\u00f9ng \u0111\u1ea5t v\u0103n v\u1eadt thi\u00eang li\u00eang c\u1ee7a Trung Hoa cho th\u1ea5y \u00fd th\u1ee9c t\u1ef1 h\u00e0o v\u1ec1 d\u00f2ng d\u00f5i v\u00e0 v\u0103n hi\u1ebfn \u2013 v\u0103n h\u00f3a c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Kinh L\u1ed9. \u1ede Hoa L\u01b0 \u2013 Tr\u01b0\u1eddng Ch\u00e2u, theo l\u1eddi Nguy\u1ec5n Phi Khanh v\u1eabn l\u00e0 <em>\u201ct\u1ee5c t\u1ea1p Li\u00eau Di d\u00e2n th\u00e1i c\u1ed5\u201d<\/em><strong><sup>13<\/sup><\/strong><em>.<\/em> \u1ede \u0111\u00e2y, Li\u00eau Di (\u7360\u5937) l\u00e0 kh\u00e1i ni\u1ec7m trong v\u0103n hi\u1ebfn H\u00e1n d\u00f9ng \u0111\u1ec3 ch\u1ec9 m\u1ed9t s\u1ed1 s\u1eafc d\u00e2n ngo\u1ea1i bi\u00ean ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c &#8220;gi\u00e1o h\u00f3a&#8221;. Trong \u0111\u00f3, &#8220;Li\u00eau&#8221; (hay L\u00e3o -\u7360) th\u01b0\u1eddng ch\u1ec9 c\u00e1c nh\u00f3m c\u01b0 d\u00e2n thu\u1ed9c ng\u1eef h\u1ec7 Th\u00e1i &#8211; Kadai; &#8220;Di&#8221; (\u5937)ch\u1ec9 c\u00e1c nh\u00f3m t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi phi H\u00e1n \u1edf ph\u00eda \u0110\u00f4ng, Nam\/T\u00e2y Nam, Trung Qu\u1ed1c, s\u1ed1ng ch\u1ee7 y\u1ebfu b\u1eb1ng s\u0103n b\u1eafn.<\/p>\n<p>Vi\u1ec7c Ph\u1ea1m S\u01b0 M\u1ea1nh coi \u0111\u1ea5t Thi\u00ean Tr\u01b0\u1eddng nh\u01b0 v\u00f9ng kinh k\u1ef3 nh\u00e0 Chu; Nguy\u1ec5n Phi Khanh m\u00f4 t\u1ea3 d\u00e2n ch\u00fang v\u00f9ng Hoa L\u01b0 (c\u1ed1 \u0111\u00f4 x\u01b0a) mang t\u1ee5c &#8220;Li\u00eau Di&#8221; cho th\u1ea5y s\u1ef1 kh\u00e1c bi\u1ec7t v\u0103n h\u00f3a s\u00e2u s\u1eafc gi\u1eefa v\u00f9ng Kinh L\u1ed9 v\u1edbi v\u00f9ng \u0111\u1ea5t ch\u1ec9 \u0111\u00f3 kh\u00f4ng xa. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y c\u1ee7ng c\u1ed1 lu\u1eadn \u0111i\u1ec3m c\u1ee7a ch\u00fang t\u00f4i v\u1ec1 s\u1ef1 thi\u1ebfu h\u1ee5t &#8220;n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a chung&#8221; th\u1ed1ng nh\u1ea5t trong th\u1eddi k\u1ef3 trung \u0111\u1ea1i t\u1ea1i Vi\u1ec7t Nam. Ch\u01b0a ph\u1ea3i \u0111\u00e3 h\u1ebft, trong ch\u00ednh s\u1eafc t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi Kinh c\u0169ng c\u00f3 s\u1ef1 ph\u00e2n chia s\u00e2u s\u1eafc b\u1edfi Nam \u2013 B\u1eafc tri\u1ec1u, \u0110\u00e0ng Trong \u2013 \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i. Ch\u00fang t\u00f4i cho r\u1eb1ng ch\u00ednh s\u1ef1 thi\u1ebfu h\u1ee5t v\u1ec1 ti\u00eau ch\u00ed l\u00e3nh th\u1ed5 th\u1ed1ng nh\u1ea5t, b\u1ea3n ch\u1ea5t t\u00e2m l\u00fd th\u1ec3 hi\u1ec7n qua m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a chung \u0111\u00e3 d\u1eabn t\u1edbi cu\u1ed9c th\u1ea3o lu\u1eadn c\u1ee7a gi\u1edbi s\u1eed h\u1ecdc v\u1ec1 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam h\u00ecnh th\u00e0nh v\u00e0o th\u1eddi \u0111i\u1ec3m n\u00e0o d\u1ea7n \u0111i v\u00e0o ng\u00f5 c\u1ee5t. L\u00fd thuy\u1ebft D\u00e2n t\u1ed9c c\u1ee7a J. Stalin \u0111\u00e3 d\u1ef1ng \u201ct\u01b0\u1eddng \u0111\u1ed3ng v\u00e1ch s\u1eaft\u201d ch\u1eb7n l\u1ea1i m\u1ecdi n\u1ed7 l\u1ef1c v\u1ec1 m\u1ed1c ra \u0111\u1eddi s\u1edbm c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam (D\u00e2n t\u1ed9c Ti\u1ec1n T\u01b0 B\u1ea3n).<\/p>\n<p><strong>1.4. Benedict Anderson (1983): D\u00e2n t\u1ed9c l\u00e0 m\u1ed9t c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng<\/strong><\/p>\n<p>Benedict Anderson trong Nh\u1eefng c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e3 cho r\u1eb1ng Eric Hobsbawn ho\u00e0n to\u00e0n ch\u00ednh x\u00e1c khi kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh: <em>\u201cc\u00e1c phong tr\u00e0o v\u00e0 nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc Marxist c\u00f3 xu h\u01b0\u1edbng mang t\u00ednh d\u00e2n t\u1ed9c kh\u00f4ng ch\u1ec9 \u1edf h\u00ecnh th\u1ee9c m\u00e0 \u1edf c\u1ea3 b\u1ea3n ch\u1ea5t, t\u1ee9c l\u00e0 \u0111\u00e3 mang t\u00ednh d\u00e2n t\u1ed9c ch\u1ee7 ngh\u0129a\u201d<\/em><strong><sup>14<\/sup><\/strong><em>.<\/em> Tr\u00ean tinh th\u1ea7n nh\u00e2n h\u1ecdc, \u00f4ng \u0111\u01b0a ra \u0111\u1ecbnh ngh\u0129a d\u00e2n t\u1ed9c nh\u01b0 sau: <em>\u201cN\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng ch\u00ednh tr\u1ecb t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng nh\u01b0 v\u1ed1n d\u0129 v\u1eeba h\u1eefu h\u1ea1n (limited) v\u1eeba c\u00f3 ch\u1ee7 quy\u1ec1n (sovereign)<\/em>\u201d<strong><sup>15<\/sup><\/strong>. Anderson ti\u1ebfp t\u1ee5c l\u00fd gi\u1ea3i, t\u00ednh t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c: <em>\u201cd\u00e2n t\u1ed9c \u0111\u01b0\u1ee3c t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng ra v\u00ec th\u00e0nh vi\u00ean c\u1ee7a ngay c\u1ea3 nh\u1eefng d\u00e2n t\u1ed9c nh\u1ecf b\u00e9 nh\u1ea5t c\u0169ng s\u1ebd kh\u00f4ng h\u1ec1 bi\u1ebft t\u1edbi ph\u1ea7n l\u1edbn c\u00e1c th\u00e0nh vi\u00ean \u0111\u1ed3ng b\u00e0o c\u1ee7a m\u00ecnh\u2026\u201d<\/em><strong><sup>16<\/sup><\/strong><\/p>\n<p>Soi chi\u1ebfu v\u00e0o Vi\u1ec7t Nam. \u1ede th\u1eddi trung \u0111\u1ea1i, m\u1ed9t n\u00f4ng d\u00e2n \u1edf v\u00f9ng \u0111\u1ea5t Tr\u1ea1i (Thanh H\u00f3a) kh\u00f4ng th\u1ec3 bi\u1ebft v\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ec3 c\u00f3 r\u00e0ng bu\u1ed9c tr\u00e1ch nhi\u1ec7m, t\u00ecnh c\u1ea3m v\u1edbi n\u00f4ng d\u00e2n, hay m\u1ed9t th\u01b0\u01a1ng gia \u0111\u1ea5t Kinh L\u1ed9 (ch\u00e2u th\u1ed5 s\u00f4ng H\u1ed3ng). Th\u1eadm ch\u00ed, ch\u00fang ta b\u1eaft g\u1eb7p tuy\u00ean ng\u00f4n c\u1ee7a L\u00fd Th\u00e1i T\u1ed5 cho th\u1ea5y ng\u01b0\u1eddi Di\u1ec5n Ch\u00e2u l\u00e0 m\u1ed9t th\u1ef1c th\u1ec3 kh\u00e1c v\u1edbi Th\u0103ng Long, h\u1ecd \u201ckh\u00f4ng tu\u00e2n gi\u00e1o h\u00f3a\u201d, \u201cngu b\u1ea1o l\u00e0m c\u00e0n\u201d, \u201ct\u00e0n ng\u01b0\u1ee3c ch\u00fang d\u00e2n\u201d<strong><sup>17<\/sup><\/strong>. Nh\u1eefng t\u00ecnh c\u1ea3m n\u1ed3ng n\u00e0n m\u00e0 ta th\u1ea5y trong v\u0103n th\u01a1 Vi\u1ec7t Nam trung \u0111\u1ea1i th\u1ef1c ch\u1ea5t l\u00e0 l\u00f2ng y\u00eau qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng ho\u1eb7c l\u00f2ng trung qu\u00e2n, ch\u1ee9 ch\u01b0a ph\u1ea3i l\u00e0 \u00fd th\u1ee9c D\u00e2n t\u1ed9c (Nationalism) \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u1ed5 c\u1eadp to\u00e0n d\u00e2n.<\/p>\n<p><strong>Ti\u1ec3u k\u1ebft:<\/strong> Vi\u1ec7c l\u00e0m r\u00f5 c\u00e1c t\u1ea7ng ngh\u0129a ph\u1ee9c t\u1ea1p c\u1ee7a kh\u00e1i ni\u1ec7m d\u00e2n t\u1ed9c (t\u1eeb kh\u00e1i ni\u1ec7m g\u1ed1c Latinh \u0111\u1ebfn thu\u1eadt ng\u1eef H\u00e1n Nh\u1eadt v\u00e0 c\u00e1c \u0111\u1ecbnh ngh\u0129a ch\u1eb7t ch\u1ebd c\u1ee7a ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y (Renan, Stalin, Anderson), kh\u00e1i ni\u1ec7m s\u1eafc t\u1ed9c (Ethnie) l\u00e0 quan tr\u1ecdng. N\u00f3 cho th\u1ea5y &#8220;d\u00e2n t\u1ed9c&#8221; kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 m\u1ed9t th\u1ef1c th\u1ec3 v\u0129nh h\u1eb1ng, hi\u1ec3n nhi\u00ean, t\u1ef1 nhi\u00ean sinh ra m\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t kh\u00e1i ni\u1ec7m \u0111\u01b0\u1ee3c ki\u1ebfn t\u1ea1o v\u00e0 mang t\u00ednh l\u1ecbch s\u1eed. V\u00e0 d\u00e2n t\u1ed9c kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 s\u1eafc t\u1ed9c.<\/p>\n<p>V\u1edbi b\u1ed9 c\u00f4ng c\u1ee5 l\u00fd lu\u1eadn n\u00e0y, ch\u00fang ta quay l\u1ea1i v\u1edbi b\u1ed1i c\u1ea3nh l\u1ecbch s\u1eed: Vi\u1ec7t Nam cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 XVIII. M\u1ed9t c\u00e2u h\u1ecfi mang t\u00ednh ti\u00ean quy\u1ebft: D\u1ef1a tr\u00ean ti\u00eau ch\u00ed ch\u1ee7 ngh\u0129a M\u00e1c v\u1ec1 m\u1ed9t d\u00e2n t\u1ed9c hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i, \u0111\u1ebfn cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 XVIII, m\u1ed9t th\u1ef1c th\u1ec3 mang t\u00ean &#8220;D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam&#8221; \u0111\u00e3 t\u1ed3n t\u1ea1i hay ch\u01b0a? \u0110\u00e2y ch\u00ednh l\u00e0 ch\u00eca kh\u00f3a \u0111\u1ec3 \u0111\u00e1nh gi\u00e1 vai tr\u00f2 th\u1ef1c s\u1ef1 c\u1ee7a Nguy\u1ec5n \u00c1nh\u2014kh\u00f4ng ph\u1ea3i v\u1edbi t\u01b0 c\u00e1ch l\u00e0 k\u1ebb &#8220;ph\u1ea3n b\u1ed9i&#8221; m\u1ed9t d\u00e2n t\u1ed9c \u0111\u00e3 c\u00f3 s\u1eb5n, m\u00e0 l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 ki\u1ebfn t\u1ea1o nh\u1eefng n\u1ec1n t\u1ea3ng cho s\u1ef1 h\u00ecnh th\u00e0nh c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c \u0111\u00f3. Tuy nhi\u00ean, tr\u01b0\u1edbc khi \u0111i \u0111\u1ebfn l\u1eddi gi\u1ea3i \u0111\u00f3, ch\u00fang ta c\u1ea7n nh\u00ecn l\u1ea1i xem gi\u1edbi s\u1eed h\u1ecdc Vi\u1ec7t Nam \u0111\u00e3 t\u1eebng loay hoay nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o tr\u01b0\u1edbc nan \u0111\u1ec1 th\u1eddi \u0111i\u1ec3m ra \u0111\u1eddi c\u1ee7a D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam.<\/p>\n<ol start=\"2\">\n<li><strong> Th\u1eddi \u0111i\u1ec3m ra \u0111\u1eddi c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam: Cu\u1ed9c th\u1ea3o lu\u1eadn ch\u01b0a c\u00f3 l\u1eddi k\u1ebft<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>C\u00e2u h\u1ecfi v\u1ec1 th\u1eddi \u0111i\u1ec3m ra \u0111\u1eddi c\u1ee7a D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 m\u1edbi. V\u1edbi n\u1ec1n s\u1eed h\u1ecdc XHCN, c\u00f3 hai lu\u1ed3ng quan \u0111i\u1ec3m kh\u00e1c nhau. Lu\u1ed3ng quan \u0111i\u1ec3m th\u1ee9 nh\u1ea5t cho r\u1eb1ng D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam ra \u0111\u1eddi t\u1eeb th\u1eddi k\u1ef3 Phong ki\u1ebfn t\u1ef1 ch\u1ee7. Lu\u1ed3ng quan \u0111i\u1ec3m th\u1ee9 2 cho r\u1eb1ng D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam ra \u0111\u1eddi v\u00e0o th\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i (n\u0103m 1945).<\/p>\n<p><strong>2.1. Nh\u1eefng n\u1ed7 l\u1ef1c \u0111\u1ecbnh v\u1ecb \u0111\u1ea7u ti\u00ean: T\u1eeb \u0110\u00e0o Duy Anh \u0111\u1ebfn Tr\u1ea7n Huy Li\u1ec7u<\/strong><\/p>\n<p>N\u0103m 1956, trong T\u1eadp san \u0110\u1ea1i h\u1ecdc S\u01b0 Ph\u1ea1m s\u1ed1 4, 5, \u0110\u00e0o Duy Anh cho r\u1eb1ng: <em>\u201c\u2026 \u1edf n\u01b0\u1edbc ta d\u00e2n t\u1ed9c \u0111\u00e3 h\u00ecnh th\u00e0nh ngay trong khu\u00f4n kh\u1ed5 c\u1ee7a ch\u1ebf \u0111\u1ed9 phong ki\u1ebfn, v\u00e0 tr\u1ea3i qua qu\u00e1 tr\u00ecnh h\u00ecnh th\u00e0nh d\u1ea7n d\u1ea7n trong nh\u1eefng cu\u1ed9c \u0111\u1ea5u tranh ch\u1ed1ng phong ki\u1ebfn, Trung- qu\u1ed1c \u0111\u1ec3 b\u1ea3o v\u1ec7 quy\u1ec1n t\u1ef1 ch\u1ee7, \u0111\u1ebfn sau cu\u1ed9c chi\u1ebfn th\u1eafng qu\u00e2n Minh, d\u00e2n t\u1ed9c \u0111\u00e3 tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh v\u1edbi nh\u00e0 L\u00ea\u201d<\/em><strong><sup>18<\/sup><\/strong><em>. <\/em>Nguy\u1ec5n L\u01b0\u01a1ng B\u00edch cho r\u1eb1ng <em>\u201ckh\u1ed1i d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ee7ng c\u1ed1 ngay t\u1eeb th\u1ebf k\u1ef7 10 v\u00e0 11\u201d<\/em><strong><sup>19<\/sup><\/strong>. Trong khi \u0111\u00f3 Tr\u1ea7n Huy Li\u1ec7u cho r\u1eb1ng D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam ra \u0111\u1eddi v\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 18, \u00f4ng vi\u1ebft: <em>\u201cTrong m\u1ed9t b\u00e0i tr\u01b0\u1edbc, ch\u00fang t\u00f4i m\u1edbi n\u00f3i d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t-nam h\u00ecnh th\u00e0nh v\u00e0o qu\u00e3ng th\u1ebf k\u1ef7 th\u1ee9 18, khi m\u00e0 nh\u1eefng phe phong ki\u1ebfn t\u1eeb ch\u1ed7 c\u00e1t c\u1ee9, ph\u00e2n tranh \u0111\u1ebfn th\u1ed1ng nh\u1ea5t l\u00e3nh th\u1ed5 tr\u1ecdn v\u1eb9n t\u1eeb B\u1eafc \u0111\u1ebfn Nam&#8230; \u201d<\/em><strong><sup>20<\/sup><\/strong><em>. <\/em>C\u1ee5 th\u1ec3 h\u01a1n Tr\u1ea7n Huy Li\u1ec7u cho r\u1eb1ng D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam ra \u0111\u1eddi t\u1eeb v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u T\u00e2y S\u01a1n.<\/p>\n<p>B\u00e1m s\u00e1t l\u00fd lu\u1eadn d\u00e2n t\u1ed9c c\u1ee7a Stalin, Ho\u00e0ng Xu\u00e2n Nh\u1ecb cho r\u1eb1ng d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam ra \u0111\u1eddi sau C\u00e1ch m\u1ea1ng th\u00e1ng 8\/1945: <em>\u201cC\u00e1ch m\u1ea1ng th\u00e1ng T\u00e1m th\u00e0nh c\u00f4ng, n\u01b0\u1edbc Vi\u1ec7t-nam D\u00e2n ch\u1ee7 C\u1ed9ng ho\u00e0 ra \u0111\u1eddi d\u01b0\u1edbi s\u1ef1 l\u00e3nh \u0111\u1ea1o c\u1ee7a giai c\u1ea5p c\u00f4ng nh\u00e2n, c\u1ee7a \u0110\u1ea3ng C\u1ed9ng s\u1ea3n \u0110\u00f4ng d\u01b0\u01a1ng, c\u1ee7a H\u1ed3 Ch\u1ee7 t\u1ecbch, \u0111\u00e1nh d\u1ea5u s\u1ef1 th\u00e0nh h\u00ecnh \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t-nam. Xi\u1ec1ng x\u00edch th\u1ed1ng tr\u1ecb c\u1ee7a \u0111\u1ebf qu\u1ed1c th\u1ef1c d\u00e2n c\u00e2u k\u1ebft v\u1edbi phong ki\u1ebfn b\u1ecb ph\u00e1 tung. Tho\u00e1t kh\u1ecfi h\u1ec7 th\u1ed1ng k\u00ecm h\u00e3m t\u00e0n nh\u1eabn bi\u1ebft bao l\u00e2u, nh\u00e2n d\u00e2n ta, t\u1eeb B\u1eafc \u0111\u1ebfn Nam trong qu\u00e1 tr\u00ecnh \u0111\u1ea5u tranh v\u00f4 c\u00f9ng gian kh\u1ed5 \u0111\u1ec3 h\u00ecnh th\u00e0nh d\u00e2n t\u1ed9c, nh\u01b0 c\u00e2y tr\u1eddi h\u1ea1n g\u1eb7p m\u01b0a, v\u1ee5t l\u1edbn l\u00ean r\u1ea5t nhanh, c\u00e1c l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng ti\u1ec1m t\u00e0ng \u0111\u1ec1u v\u01b0\u01a1n m\u1ea1nh l\u00ean, d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t-nam ph\u01a1i ph\u1edbi n\u1edf hoa\u201d<\/em><strong><sup>21<\/sup><\/strong><em>. <\/em><\/p>\n<p><strong>2.2. H\u1ed9i th\u1ea3o 1980: Khi th\u1ef1c t\u1ebf \u0111\u00e2m s\u1ea7m v\u00e0o l\u00fd thuy\u1ebft<\/strong><\/p>\n<p>N\u0103m 1980, k\u1ef7 ni\u1ec7m 20 n\u0103m th\u00e0nh l\u1eadp, Vi\u1ec7n S\u1eed h\u1ecdc \u0111\u00e3 c\u00f3 \u201ccu\u1ed9c th\u1ea3o lu\u1eadn v\u1ec1 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 h\u00ecnh th\u00e0nh d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam\u201d. Khung l\u00fd thuy\u1ebft cho bu\u1ed5i th\u1ea3o lu\u1eadn n\u00e0y l\u00e0 l\u00fd thuy\u1ebft d\u00e2n t\u1ed9c c\u1ee7a J. Stalin (1913). T\u1ea1i th\u1ea3o lu\u1eadn c\u00f3 hai hai lu\u1eadn \u0111i\u1ec3m, lu\u1eadn \u0111i\u1ec3m th\u1ee9 nh\u1ea5t cho r\u1eb1ng d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh s\u1edbm, th\u1ebf k\u1ef7 th\u1ee9 X, XV ho\u1eb7c XVIII. Lu\u1eadn \u0111i\u1ec3m th\u1ee9 2 ph\u1ee7 \u0111\u1ecbnh s\u1ef1 h\u00ecnh th\u00e0nh d\u00e2n t\u1ed9c tr\u01b0\u1edbc C\u00e1ch m\u1ea1ng th\u00e1ng 8 n\u0103m 1945. Trong b\u00e1o c\u00e1o H\u1ed9i th\u1ea3o h\u00ecnh th\u00e0nh D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam, GS Phan Huy L\u00ea \u0111\u00e3 r\u1ea5t tinh t\u1ebf khi d\u00f9ng c\u1ee5m uy\u1ec3n ng\u1eef: <em>\u201cc\u00f3 ng\u01b0\u1eddi ph\u1ee7 nh\u1eadn s\u1ef1 h\u00ecnh th\u00e0nh d\u00e2n t\u1ed9c tr\u01b0\u1edbc C\u00e1ch m\u1ea1ng th\u00e1ng 8 n\u0103m 1945\u201d<\/em><strong><sup>22<\/sup><\/strong>. T\u1ed5ng k\u1ebft th\u1ea3o lu\u1eadn, Gs Phan Huy L\u00ea cho bi\u1ebft: <em>\u201cM\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi tham lu\u1eadn v\u00e0 ph\u00e1t bi\u1ec3u \u00fd ki\u1ebfn trong cu\u1ed9c h\u1ed9i th\u1ea3o n\u00e0y \u0111\u1ec1u t\u1ecf \u00fd t\u00e1n th\u00e0nh v\u1edbi nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam h\u00ecnh th\u00e0nh s\u1edbm tr\u01b0\u1edbc ch\u1ee7 ngh\u0129a t\u01b0 b\u1ea3n\u201d<\/em><strong><sup>23<\/sup><\/strong>. M\u1ed9t l\u1ea7n n\u1eefa, ta th\u1ea5y Gs Phan Huy L\u00ea tinh t\u1ebf khi \u2026 ti\u1ebfp t\u1ee5c s\u1eed d\u1ee5ng uy\u1ec3n ng\u1eef <em>\u201ct\u1ecf \u00fd t\u00e1n th\u00e0nh\u201d<\/em> ch\u1ee9 ph\u1ea3i l\u00e0 k\u1ebft lu\u1eadn v\u1ea5n \u0111\u1ec1. \u00d4ng khuy\u1ebfn c\u00e1o:<em> \u201c\u0111\u1ec3 gi\u1ea3i quy\u1ebft v\u1ea5n \u0111\u1ec1 m\u1ed9t c\u00e1ch th\u1ef1c s\u1ef1 khoa h\u1ecdc, ch\u00fang ta c\u00f2n \u0111\u1ee9ng tr\u01b0\u1edbc h\u00e0ng lo\u1ea1t v\u1ea5n \u0111\u1ec1 l\u00fd lu\u1eadn v\u00e0 th\u1ef1c t\u1ebf l\u1ecbch s\u1eed d\u00e2n t\u1ed9c c\u1ea7n ph\u1ea3i ti\u1ebfp t\u1ee5c nghi\u00ean c\u1ee9u s\u00e2u h\u01a1n n\u1eefa, th\u1ea3o lu\u1eadn r\u1ed9ng h\u01a1n n\u1eefa\u201d<\/em><strong><sup>24<\/sup><\/strong>.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter wp-image-104886\" src=\"https:\/\/damau.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Hoi-thao-224x300.jpg\" alt=\"\" width=\"267\" height=\"358\" srcset=\"https:\/\/damau.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Hoi-thao-224x300.jpg 224w, https:\/\/damau.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Hoi-thao.jpg 662w\" sizes=\"auto, (max-width: 267px) 100vw, 267px\" \/><em>B\u00e1o c\u00e1o H\u1ed9i th\u1ea3o h\u00ecnh th\u00e0nh D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam c\u1ee7a Gs Phan Huy L\u00ea. <br \/>\n(Ngu\u1ed3n \u1ea3nh: Gs. Liam Kelley)<\/em><\/p>\n<p>Trong <em>\u201cV\u1ec1 qu\u00e1 tr\u00ecnh d\u00e2n t\u1ed9c c\u1ee7a l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam\u201d,<\/em> Gs Phan Huy L\u00ea vi\u1ebft: <em>\u201cD\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam ra \u0111\u1eddi trong th\u1eddi k\u1ef3 ch\u1ebf \u0111\u1ed9 phong ki\u1ebfn \u0111ang h\u00ecnh th\u00e0nh v\u00e0 x\u00e1c l\u1eadp. Trong th\u1eddi gian \u0111\u00f3, giai c\u1ea5p phong ki\u1ebfn \u0111\u00e3 c\u00f3 m\u1ed9t th\u1eddi \u0111\u1ea1i di\u1ec7n cho d\u00e2n t\u1ed9c v\u00e0 gi\u1eef vai tr\u00f2 quan tr\u1ecdng trong cu\u1ed9c \u0111\u1ea5u tranh x\u00e2y d\u1ef1ng v\u00e0 b\u1ea3o v\u1ec7 \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc\u201d<\/em><strong><sup>25<\/sup><\/strong>. Tuy nhi\u00ean Gs kh\u00f4ng qu\u00ean l\u01b0u \u00fd r\u1eb1ng: <em>\u201cC\u00f9ng v\u1edbi th\u1eafng l\u1ee3i c\u1ee7a c\u00e1ch m\u1ea1ng Th\u00e1ng 8 n\u0103m 1945 v\u00e0 \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 th\u1eafng l\u1ee3i c\u1ee7a vi\u1ec7c ho\u00e0n th\u00e0nh c\u00e1ch m\u1ea1ng d\u00e2n t\u1ed9c \u2013 d\u00e2n ch\u1ee7 tr\u00ean c\u1ea3 n\u01b0\u1edbc n\u0103m 1975. Vi\u1ec7t Nam d\u1ea7n d\u1ea7n b\u01b0\u1edbc v\u00e0o th\u1eddi k\u1ef3 h\u00ecnh th\u00e0nh d\u00e2n t\u1ed9c x\u00e3 h\u1ed9i ch\u1ee7 ngh\u0129a\u201d<\/em><strong><sup>26<\/sup><\/strong><em>. <\/em><\/p>\n<p><strong>2.3. Khi nh\u00e0 s\u1eed h\u1ecdc &#8220;l\u00e3ng m\u1ea1n h\u00f3a&#8221; m\u1ed9t giai \u0111o\u1ea1n l\u1ecbch s\u1eed<\/strong><\/p>\n<p>M\u1ed9t trong nh\u1eefng tr\u1edf l\u1ef1c khi\u1ebfn vi\u1ec7c nh\u1eadn di\u1ec7n th\u1eddi \u0111i\u1ec3m ra \u0111\u1eddi c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam tr\u1edf n\u00ean m\u01a1 h\u1ed3 ch\u00ednh l\u00e0 s\u1ef1 &#8220;l\u00e3ng m\u1ea1n h\u00f3a&#8221; c\u1ee7a gi\u1edbi s\u1eed h\u1ecdc. Trong \u201cV\u1ec1 qu\u00e1 tr\u00ecnh d\u00e2n t\u1ed9c c\u1ee7a l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam\u201d, Gs Phan Huy L\u00ea l\u1eadp lu\u1eadn \u1edf th\u1ebf k\u1ef7 XVIII, <em>\u201cd\u00f9 \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc b\u1ecb chia c\u1eaft v\u1ec1 m\u1eb7t nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc, nh\u01b0ng nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n Vi\u1ec7t Nam&#8230; \u0111\u1ec1u coi nhau l\u00e0 \u0111\u1ed3ng b\u00e0o ru\u1ed9t th\u1ecbt c\u00f9ng m\u1ed9t c\u1ed9i ngu\u1ed3n, chung m\u1ed9t v\u1eadn m\u1ec7nh&#8221;<\/em><strong><sup>27<\/sup><\/strong>. \u00d4ng vi\u1ec7n d\u1eabn nh\u1eadn x\u00e9t c\u1ee7a th\u01b0\u01a1ng nh\u00e2n Pierre Poivre th\u1ebf k\u1ef7 XVIII v\u1ec1 vi\u1ec7c ng\u01b0\u1eddi \u0110\u00e0ng Trong &#8211; \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i <em>&#8220;\u0111\u1ec1u n\u00f3i chung m\u1ed9t ng\u00f4n ng\u1eef, theo c\u00f9ng m\u1ed9t phong t\u1ee5c&#8221;<\/em> \u0111\u1ec3 ch\u1ee9ng minh cho s\u1ef1 th\u1ed1ng nh\u1ea5t. Theo ch\u00fang t\u00f4i, Gs Phan Huy L\u00ea \u0111\u00e3 ch\u00fa tr\u1ecdng qu\u00e1 nhi\u1ec1u v\u00e0o chi\u1ec1u k\u00edch v\u0103n h\u00f3a t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi (Ethnie) m\u00e0 \u0111\u1ed3ng nh\u1ea5t n\u00f3 v\u1edbi kh\u00e1i ni\u1ec7m D\u00e2n t\u1ed9c (Nation).<\/p>\n<p>&#8211; V\u1ec1 l\u00fd lu\u1eadn: &#8220;t\u00ecnh c\u1ed1t nh\u1ee5c&#8221;, &#8220;chung phong t\u1ee5c&#8221; m\u00e0 Gs m\u00f4 t\u1ea3 l\u00e0 \u0111\u1eb7c \u0111i\u1ec3m c\u1ee7a m\u1ed9t Ethnie (C\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi\/v\u0103n h\u00f3a) theo \u0111\u1ecbnh ngh\u0129a c\u1ee7a Anthony D. Smith. N\u00f3 l\u00e0 m\u1ed1i li\u00ean k\u1ebft d\u1ef1a tr\u00ean huy\u1ebft th\u1ed1ng v\u00e0 k\u00fd \u1ee9c v\u0103n h\u00f3a. M\u1ed1i li\u00ean k\u1ebft n\u00e0y ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00e1c Nation \u2013 m\u1ed9t ki\u1ebfn tr\u00fac th\u01b0\u1ee3ng t\u1ea7ng ch\u00ednh tr\u1ecb \u0111\u00f2i h\u1ecfi s\u1ef1 th\u1ed1ng nh\u1ea5t v\u1ec1 l\u00e3nh th\u1ed5, th\u1ecb tr\u01b0\u1eddng, h\u00e0nh ch\u00ednh v\u00e0 v\u0103n h\u00f3a (theo Stalin) hay s\u1ef1 cam k\u1ebft ch\u00ednh tr\u1ecb, tinh th\u1ea7n c\u00f9ng s\u1ed1ng chung c\u1ee7a c\u00f4ng d\u00e2n (theo Renan).<\/p>\n<p>&#8211; V\u1ec1 th\u1ef1c t\u1ebf: Truy c\u1eadp v\u00e0o v\u0103n b\u1ea3n g\u1ed1c \u201cM\u00f4 t\u1ea3 x\u1ee9 \u0110\u00e0ng Trong\u201d, ta th\u1ea5y Pierre Poivre n\u00f3i ng\u01b0\u1eddi \u0110\u00e0ng Trong h\u00e3nh di\u1ec7n v\u00ec g\u1ed1c t\u00edch \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i. Nh\u01b0ng h\u1ecd c\u0169ng c\u0103m gh\u00e9t \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i: \u201ch\u1ec5 g\u1eb7p nhau l\u00e0 gi\u1ebft b\u1ea5t k\u1ec3 th\u1eddi chi\u1ebfn hay th\u1eddi b\u00ecnh\u201d, \u201cc\u1ea5m nh\u1eafc \u0111\u1ebfn t\u00ean nhau\u201d<strong><sup>28<\/sup><\/strong>. K\u00ednh tr\u1ecdng \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i v\u00ec \u0111\u00f3 c\u0169ng l\u00e0 g\u1ed1c t\u00edch c\u1ee7a c\u01b0 d\u00e2n \u0110\u00e0ng Trong, \u0111\u00e2y l\u00e0 ph\u1ea1m tr\u00f9 t\u00e2m l\u00fd thu\u1ed9c Ethnie. V\u1ec1 qu\u1ed1c gia (Nation) th\u00ec \u0110\u1ea1i Vi\u1ec7t \u0111\u00e3 b\u1ecb x\u00e9 l\u00e0m hai, th\u1eadm ch\u00ed ng\u01b0\u1eddi \u0110\u00e0ng Trong th\u00f9 gi\u1ebft ng\u01b0\u1eddi \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i. M\u1ed9t &#8220;D\u00e2n t\u1ed9c&#8221; kh\u00f4ng th\u1ec3 t\u1ed3n t\u1ea1i khi ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n hai \u0110\u00e0ng n\u1ed9p thu\u1ebf cho hai ch\u00ednh quy\u1ec1n kh\u00e1c nhau; c\u0103m gh\u00e9t, th\u00f9 gi\u1ebft l\u1eabn nhau.<\/p>\n<p>Nh\u01b0 v\u1eady, quan \u0111i\u1ec3m c\u1ee7a Gs Phan Huy L\u00ea ch\u1ec9 n\u00f3i l\u00ean s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i b\u1ec1n v\u1eefng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Kinh nh\u01b0 m\u1ed9t th\u1ef1c th\u1ec3 v\u0103n h\u00f3a &#8211; m\u1ed9t s\u1eafc t\u1ed9c (chung m\u1ed9t ngu\u1ed3n g\u1ed1c), ch\u1ee9 kh\u00f4ng th\u1ec3 ch\u1ee9ng minh s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a n\u01b0\u1edbc Vi\u1ec7t Nam &#8211; d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam nh\u01b0 m\u1ed9t th\u1ef1c th\u1ec3 ch\u00ednh tr\u1ecb th\u1ed1ng nh\u1ea5t v\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 XVIII. S\u1ef1 th\u1ed1ng nh\u1ea5t &#8220;t\u00e2m h\u1ed3n&#8221; m\u00e0 Gs n\u00f3i kh\u00f4ng th\u1ec3 thay th\u1ebf cho s\u1ef1 chia c\u1eaft &#8220;v\u1eadt ch\u1ea5t&#8221;. V\u00e0 ch\u00ednh Gia Long l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 h\u00e0n g\u1eafn s\u1ef1 chia c\u1eaft v\u1eadt ch\u1ea5t \u1ea5y \u0111\u1ec3 c\u00e1i &#8220;t\u00ecnh c\u1ed1t nh\u1ee5c&#8221; kia c\u00f3 m\u1ed9t ng\u00f4i nh\u00e0 chung th\u1ef1c s\u1ef1 mang t\u00ean Vi\u1ec7t Nam \u2013 d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam.<\/p>\n<p><strong>2.4. G\u00f3c nh\u00ecn t\u1eeb b\u00ean ngo\u00e0i: Ch\u1ee7 ngh\u0129a d\u00e2n t\u1ed9c trong v\u1ecf b\u1ecdc M\u00e1c-x\u00edt<\/strong><\/p>\n<p>Kh\u00e1 l\u00fd th\u00fa l\u00e0 t\u1ea1i Vi\u1ec7t Nam xu\u1ea5t hi\u1ec7n nh\u1eefng kh\u00e1i ni\u1ec7m \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t: \u201cD\u00e2n t\u1ed9c ti\u1ec1n T\u01b0 b\u1ea3n\u201d v\u00e0 \u201cD\u00e2n t\u1ed9c X\u00e3 h\u1ed9i ch\u1ee7 ngh\u0129a\u201d. C\u00f3 l\u1ebd \u0111\u00e2y l\u00e0 c\u00e1ch \u0111\u1ecbnh danh \u0111\u1ec3 h\u1ee3p l\u00fd h\u00f3a m\u1ed1c th\u1eddi \u0111i\u1ec3m ra \u0111\u1eddi c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam trong th\u1eddi phong ki\u1ebfn? S\u1ef1 l\u00fang t\u00fang v\u00e0 c\u1ea3 tinh t\u1ebf trong s\u1eed d\u1ee5ng uy\u1ec3n ng\u1eef, vi\u1ec7c h\u00ecnh th\u00e0nh c\u00e1c kh\u00e1i ni\u1ec7m \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t cho th\u1ea5y n\u1ed9i l\u1ef1c c\u1ee7a n\u1ec1n khoa h\u1ecdc l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam ch\u01b0a \u0111\u1ee7 s\u1ee9c ph\u00e2n t\u1ea7ng c\u00e1c kh\u00e1i ni\u1ec7m D\u00e2n t\u1ed9c (Nation), Pre-Nation, hay s\u1eafc t\u1ed9c (Ethnie), &#8230; N\u0103m 2008, Gs Phan Huy L\u00ea than th\u1edf v\u1ec1 <em>\u201ct\u00ecnh tr\u1ea1ng b\u1ebf t\u1eafc trong m\u1ed9t th\u1eddi gian k\u00e9o d\u00e0i ch\u00ednh l\u00e0 h\u1ec7 qu\u1ea3 c\u1ee7a s\u1ef1 v\u1eadn d\u1ee5ng thi\u1ebfu s\u00e1ng t\u1ea1o l\u00ed thuy\u1ebft v\u1ec1 d\u00e2n t\u1ed9c theo m\u00f4 h\u00ecnh ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y\u201d<\/em><strong><sup>29<\/sup><\/strong><em>.<\/em><\/p>\n<p>S\u1ef1 l\u00fang t\u00fang v\u00e0 nh\u1eefng n\u1ed7 l\u1ef1c &#8220;h\u1ee3p l\u00fd h\u00f3a&#8221; l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a gi\u1edbi h\u1ecdc thu\u1eadt Vi\u1ec7t Nam kh\u00f4ng ch\u1ec9 l\u00e0 c\u00e2u chuy\u1ec7n n\u1ed9i b\u1ed9, m\u00e0 \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c nh\u00e0 s\u1eed h\u1ecdc qu\u1ed1c t\u1ebf nh\u1eadn di\u1ec7n r\u00f5 r\u00e0ng. Trong c\u00f4ng tr\u00ecnh <em>A Global History of Modern Historiography<\/em> (L\u1ecbch s\u1eed bi\u00ean ni\u00ean s\u1eed hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i to\u00e0n c\u1ea7u), c\u00e1c t\u00e1c gi\u1ea3 Georg G. Iggers v\u00e0 Q. Edward Wang \u0111\u00e3 ch\u1ec9 ra m\u1ed9t th\u1ef1c t\u1ebf th\u00fa v\u1ecb: C\u00e1c nh\u00e0 s\u1eed h\u1ecdc M\u00e1c-x\u00edt Vi\u1ec7t Nam ph\u1ea3i th\u1ef1c hi\u1ec7n nh\u1eefng cu\u1ed9c &#8220;ph\u1eabu thu\u1eadt&#8221; l\u00fd thuy\u1ebft \u0111\u1ea7y \u0111au \u0111\u1edbn \u0111\u1ec3 dung h\u00f2a gi\u1eefa gi\u00e1o \u0111i\u1ec1u Stalin v\u00e0 ni\u1ec1m t\u1ef1 h\u00e0o d\u00e2n t\u1ed9c.<\/p>\n<p>Theo \u0111\u00f3, \u0111\u1ec3 tho\u00e1t kh\u1ecfi c\u00e1i b\u00f3ng c\u1ee7a s\u1eed h\u1ecdc th\u1ef1c d\u00e2n (v\u1ed1n coi Vi\u1ec7t Nam l\u00e0 b\u1ea3n sao &#8220;k\u00e9m c\u1ecfi&#8221; c\u1ee7a Trung Hoa) v\u00e0 kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh t\u00ednh \u0111\u1ed9c l\u1eadp, s\u1ef1 tr\u01b0\u1eddng t\u1ed3n c\u1ee7a D\u00e2n t\u1ed9c, gi\u1edbi s\u1eed h\u1ecdc Marxism \u0111\u00e3 ph\u1ea3i \u0111i\u1ec1u ch\u1ec9nh m\u00f4 h\u00ecnh 5 giai \u0111o\u1ea1n (C\u00f4ng x\u00e3 nguy\u00ean th\u1ee7y, Chi\u1ebfm h\u1eefu n\u00f4 l\u1ec7, phong ki\u1ebfn (ho\u1eb7c n\u00f4ng n\u00f4), T\u01b0 B\u1ea3n, X\u00e3 h\u1ed9i ch\u1ee7 ngh\u0129a\/C\u1ed9ng s\u1ea3n ch\u1ee7 ngh\u0129a c\u1ee7a J. Stalin:<\/p>\n<ul>\n<li>V\u1ec1 h\u00ecnh th\u00e1i x\u00e3 h\u1ed9i: H\u1ecd b\u00e1c b\u1ecf s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a ch\u1ebf \u0111\u1ed9 &#8220;Chi\u1ebfm h\u1eefu n\u00f4 l\u1ec7&#8221; \u1edf Vi\u1ec7t Nam, l\u1eadp lu\u1eadn r\u1eb1ng l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam chuy\u1ec3n th\u1eb3ng t\u1eeb c\u00f4ng x\u00e3 nguy\u00ean th\u1ee7y sang phong ki\u1ebfn. S\u1ef1 \u0111i\u1ec1u ch\u1ec9nh n\u00e0y nh\u1eb1m ch\u1ee9ng minh t\u00ednh \u01b0u vi\u1ec7t v\u00e0 s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n li\u00ean t\u1ee5c, kh\u00f4ng b\u1ecb \u0111\u1ee9t g\u00e3y c\u1ee7a d\u00f2ng ch\u1ea3y l\u1ecbch s\u1eed d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam.<\/li>\n<li>V\u1ec1 ni\u00ean \u0111\u1ea1i: M\u1ed9t &#8220;s\u1eafc th\u00e1i ch\u1ee7 ngh\u0129a d\u00e2n t\u1ed9c r\u00f5 r\u1ec7t&#8221; \u0111\u00e3 th\u00fac \u0111\u1ea9y gi\u1edbi S\u1eed h\u1ecdc Marxism t\u1ea1i Vi\u1ec7t Nam b\u1ea3o v\u1ec7 ni\u00ean \u0111\u1ea1i 2879 TCN (th\u1eddi Kinh D\u01b0\u01a1ng V\u01b0\u01a1ng) c\u1ee7a Ng\u00f4 S\u0129 Li\u00ean. M\u1ee5c \u0111\u00edch l\u00e0 \u0111\u1ec3 ch\u1ee9ng minh ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t khai qu\u1ed1c s\u1edbm h\u01a1n c\u1ea3 nh\u00e0 H\u1ea1 t\u1ea1i Trung Qu\u1ed1c. N\u1ebfu m\u1ee5c \u0111\u00edch n\u00e0y th\u00e0nh c\u00f4ng, s\u1eed h\u1ecdc Vi\u1ec7t Nam s\u1ebd \u0111\u1eadp tan lu\u1eadn \u0111i\u1ec7u &#8220;thu\u1ed9c \u0111\u1ecba v\u0103n h\u00f3a&#8221; c\u1ee7a h\u1ecdc gi\u1ea3 ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y v\u00e0 Trung Qu\u1ed1c.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Georg G. Iggers v\u00e0 Q. Edward Wang k\u1ebft lu\u1eadn: <em>&#8220;S\u1ef1 tr\u01b0\u1eddng t\u1ed3n v\u1ec1 L\u1ecbch s\u1eed l\u00e0 \u0111i\u1ec1u m\u00e0 h\u1ecd (t\u1ee9c l\u00e0 c\u00e1c s\u1eed gia mi\u1ec1n B\u1eafc Vi\u1ec7t Nam) mong mu\u1ed1n b\u1edfi n\u00f3 ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng tr\u00e1i ng\u01b0\u1ee3c v\u1edbi tuy\u00ean b\u1ed1 c\u1ee7a c\u00e1c nh\u00e0 \u0110\u00f4ng ph\u01b0\u01a1ng h\u1ecdc v\u00e0 c\u00e1c s\u1eed gia th\u1eddi ti\u1ec1n chi\u1ebfn, Vi\u1ec7t Nam kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 thu\u1ed9c \u0111\u1ecba v\u0103n h\u00f3a c\u1ee7a Trung Qu\u1ed1c, v\u00e0 r\u1eb1ng ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t kh\u00f4ng nh\u1eefng c\u00f3 th\u1ec3 m\u00e0 tr\u00ean th\u1ef1c t\u1ebf \u0111\u00e3 thi\u1ebft l\u1eadp nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc \u0111\u1ed9c l\u1eadp th\u1eadm ch\u00ed c\u00f2n s\u1edbm h\u01a1n c\u1ea3 ng\u01b0\u1eddi Trung Qu\u1ed1c. Do \u0111\u00f3, lu\u1eadn \u0111i\u1ec3m mong manh c\u1ee7a Ng\u00f4 S\u0129 Li\u00ean v\u1ec1 s\u1ef1 th\u00e0nh l\u1eadp n\u01b0\u1edbc V\u0103n Lang Vi\u1ec7t Nam n\u0103m 2879 TCN v\u1eabn kh\u00e1 h\u1ea5p d\u1eabn, th\u00fac \u0111\u1ea9y c\u1ea3 c\u00e1c nh\u00e0 s\u1eed h\u1ecdc v\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc \u1edf Vi\u1ec7t Nam ng\u00e0y nay t\u00ecm ki\u1ebfm b\u1eb1ng ch\u1ee9ng \u0111\u1ec3 \u1ee7ng h\u1ed9 n\u00f3\u201d<\/em><strong><sup>30<\/sup><\/strong>. C\u00e1c di ch\u1ec9 Kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc Ph\u00f9ng Nguy\u00ean, \u0110\u1ed3ng \u0110\u1eadu, G\u00f2 Mun, \u0110\u00f4ng S\u01a1n \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed d\u1ee5ng nh\u01b0 l\u00e0 b\u1eb1ng ch\u1ee9ng cho \u0110\u1ea1i t\u1ef1 s\u1ef1 Vi\u1ec7t Nam b\u1ed1n ng\u00e0n n\u0103m l\u1ecbch s\u1eed. H\u1ecd t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng ra c\u00e1c phong tr\u00e0o ch\u1ed1ng H\u00e1n x\u00e2m l\u01b0\u1ee3c v\u1edbi tinh th\u1ea7n D\u00e2n t\u1ed9c n\u1ed3ng n\u00e0n (nh\u01b0 B\u00e0 Tr\u01b0ng, B\u00e0 Tri\u1ec7u \u2026) m\u00e0 \u00edt \u0111\u1ec1 c\u1eadp t\u1edbi s\u1ef1 hi\u1ec7n di\u1ec7n c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi H\u00e1n t\u1ea1i Ch\u00e2u th\u1ed5 s\u00f4ng H\u1ed3ng, s\u00f4ng M\u00e3, s\u00f4ng C\u1ea3, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi m\u00e0 sau n\u00e0y \u0111\u00e3 g\u00f3p ph\u1ea7n l\u00e0m n\u00ean ti\u1ebfng n\u00f3i \u2013 phong t\u1ee5c, tinh th\u1ea7n ng\u01b0\u1eddi Kinh.<\/p>\n<p>Th\u1ef1c t\u1ebf, kh\u1eafc nghi\u1ec7t thay, bu\u1ed9c gi\u1edbi s\u1eed h\u1ecdc Vi\u1ec7t Nam \u0111\u00e3 ph\u1ea3i \u0111i\u1ec1u ch\u1ec9nh \u0110\u1ea1i t\u1ef1 s\u1ef1 d\u00e2n t\u1ed9c b\u1eb1ng m\u1ed9t di\u1ec5n ng\u00f4n m\u01a1 h\u1ed3 kh\u00f4ng k\u00e9m: \u201cN\u01b0\u1edbc ta c\u00f3 v\u00e0i ng\u00e0n n\u0103m l\u1ecbch s\u1eed\u201d v\u1edbi c\u00e1i m\u1ed1c: <em>\u201c\u0110\u1ebfn \u0111\u1eddi Trang V\u01b0\u01a1ng nh\u00e0 Chu (696-682 tr\u01b0\u1edbc C\u00f4ng nguy\u00ean-ND) \u1edf b\u1ed9 Gia Ninh c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi l\u1ea1, d\u00f9ng \u1ea3o thu\u1eadt qui ph\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c b\u1ed9 l\u1ea1c, t\u1ef1 x\u01b0ng l\u00e0 H\u00f9ng V\u01b0\u01a1ng \u0111\u00f3ng \u0111\u00f4 \u1edf V\u0103n Lang, \u0111\u1eb7t qu\u1ed1c hi\u1ec7u l\u00e0 V\u0103n Lang, phong t\u1ee5c thu\u1ea7n l\u01b0\u01a1ng ch\u01a1n ch\u1ea5t, ch\u00ednh s\u1ef1 d\u00f9ng l\u1ed1i th\u1eaft g\u00fat\u201d<\/em><strong><sup>31<\/sup><\/strong><em>. <\/em><\/p>\n<p>Nh\u01b0 v\u1eady, c\u00e1i g\u1ecdi l\u00e0 &#8220;D\u00e2n t\u1ed9c 4000 n\u0103m l\u1ecbch s\u1eed&#8221; hay nh\u1eefng tranh lu\u1eadn ch\u01b0a th\u1ec3 k\u1ebft lu\u1eadn t\u1ea1i H\u1ed9i th\u1ea3o 1980 th\u1ef1c ch\u1ea5t l\u00e0 h\u1ec7 qu\u1ea3 c\u1ee7a m\u1ed9t qu\u00e1 tr\u00ecnh ki\u1ebfn t\u1ea1o l\u1ecbch s\u1eed trong th\u1ebf k\u1ef7 XX. N\u00f3 l\u00e0 n\u1ed7 l\u1ef1c d\u00f9ng qu\u00e1 kh\u1ee9 \u0111\u1ec3 ph\u1ee5c v\u1ee5 cho nhu c\u1ea7u ch\u00ednh tr\u1ecb hi\u1ec7n t\u1ea1i (ch\u1ed1ng th\u1ef1c d\u00e2n \u2013 \u0111\u1ebf qu\u1ed1c) hay \u0111\u01a1n gi\u1ea3n l\u00e0 \u2026 l\u00e0m ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t th\u1ea5y v\u1ebb vang h\u01a1n. S\u1ef1 b\u1ebf t\u1eafc khi \u1ee9ng d\u1ee5ng l\u00fd lu\u1eadn Stalin v\u00e0o vi\u1ec7c gi\u1ea3i nan \u0111\u1ec1 th\u1eddi \u0111i\u1ec3m ra \u0111\u1eddi c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam l\u00e0 s\u1ef1 ph\u1ea3n \u1ea3nh s\u1ef1 m\u00e2u thu\u1eabn kh\u00f4ng khoan nh\u01b0\u1ee3ng gi\u1eefa Marxism v\u00e0 Nationalism. Nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u n\u00e0y c\u00e0ng c\u1ee7ng c\u1ed1 lu\u1eadn \u0111i\u1ec3m c\u1ee7a ch\u00fang t\u00f4i: &#8220;D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam&#8221; (Nation) ch\u01b0a h\u1ec1 t\u1ed3n t\u1ea1i \u1edf th\u1eddi Trung \u0111\u1ea1i, m\u00e0 ch\u1ec9 \u0111ang \u0111\u01b0\u1ee3c &#8220;ph\u00f3ng chi\u1ebfu&#8221; ng\u01b0\u1ee3c d\u00f2ng th\u1eddi gian b\u1edfi khao kh\u00e1t c\u1ee7a h\u1eadu th\u1ebf. \u0110\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng ki\u1ebfn t\u1ea1o h\u1eadu k\u1ef3.<\/p>\n<ol start=\"3\">\n<li><strong> Nguy\u1ec5n \u00c1nh: \u201ck\u1ebb ph\u1ea3n b\u1ed9i d\u00e2n t\u1ed9c\u201d h\u00e0nh tr\u00ecnh m\u1ed9t di\u1ec5n ng\u00f4n<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Tr\u01b0\u1edbc n\u0103m 1986, trong tr\u00e0o l\u01b0u ph\u1ea3n \u0111\u1ebf ph\u1ea3n phong, c\u00e1c nh\u00e0 s\u1eed h\u1ecdc ch\u1ee7 ngh\u0129a M\u00e1c (Marxism)<em>, <\/em>\u0111\u00e3 t\u00ecm ra m\u1ed9t nh\u00e2n v\u1eadt, m\u1ed9t tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i m\u00e0 h\u1ecd c\u00f3 th\u1ec3 \u201cb\u00f4i \u0111en\u201d m\u1ed9t c\u00e1ch tuy\u1ec7t \u0111\u1ed1i, m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi ph\u1ea3n \u0111\u1ed9ng tuy\u1ec7t \u0111\u1ed1i \u0111\u00f3 ch\u00ednh l\u00e0 Gia Long v\u00e0 v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n. Vua Gia Long b\u1ecb coi l\u00e0 k\u1ebb ph\u1ea3n b\u1ed9i d\u00e2n t\u1ed9c, m\u1ed9t nh\u00e2n v\u1eadt tri\u1ec7t \u0111\u1ec3 ph\u1ea3n di\u1ec7n, \u0111\u1ed1i l\u1eadp v\u1edbi v\u1ebb \u0111\u1eb9p to\u00e0n b\u00edch c\u1ee7a Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 &#8211; ng\u01b0\u1eddi anh h\u00f9ng \u00e1o v\u1ea3i. Nh\u1eefng l\u00fd l\u1ebd n\u00e0y c\u00f3 l\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1eaft \u0111\u1ea7u b\u1edfi di\u1ec5n ng\u00f4n c\u1ee7a H\u1ed3 Ch\u00ed Minh? Trong \u201cL\u1ecbch s\u1eed n\u01b0\u1edbc ta\u201d (1941), \u00f4ng vi\u1ebft:<\/p>\n<blockquote>\n<p>Gia Long l\u1ea1i d\u1ea5y can qua, <br \/>\nB\u1ecb T\u00e2y S\u01a1n \u0111u\u1ed5i, ch\u1ea1y ra n\u01b0\u1edbc ngo\u00e0i.<\/p>\n<p>T\u1ef1 m\u00ecnh \u0111\u00e3 ch\u1eb3ng c\u00f3 t\u00e0i, <br \/>\nNh\u1edd T\u00e2y qua c\u1ee9u, t\u00ednh b\u00e0i gi\u1ea3i v\u00e2y.<\/p>\n<p>Nay ta m\u1ea5t n\u01b0\u1edbc th\u1ebf n\u00e0y,<br \/>\nC\u0169ng v\u00ec vua Nguy\u1ec5n r\u01b0\u1edbc T\u00e2y v\u00e0o nh\u00e0,<\/p>\n<p>Kh\u00e1c g\u00ec c\u00f5ng r\u1eafn c\u1eafn g\u00e0,<br \/>\nR\u01b0\u1edbc voi gi\u00e0y m\u1ea3, thi\u1ec7t l\u00e0 ngu si\u201d<strong><sup>3<\/sup><\/strong><strong><sup>2<\/sup><\/strong>.<\/p>\n<\/blockquote>\n<p>Trong B\u00e1o c\u00e1o B\u00e0n v\u1ec1 c\u00e1ch m\u1ea1ng Vi\u1ec7t Nam \u0111\u1ecdc t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ed9i \u0110\u1ea1i bi\u1ec3u to\u00e0n qu\u1ed1c \u0110\u1ea3ng Lao \u0111\u1ed9ng Vi\u1ec7t Nam, th\u00e1ng 2 n\u0103m 1951, Tr\u01b0\u1eddng Chinh cho r\u1eb1ng: phong tr\u00e0o T\u00e2y S\u01a1n l\u00e0 <em>\u201cm\u1ed9t cu\u1ed9c v\u1eadn \u0111\u1ed9ng c\u00e1ch m\u1ea1ng c\u1ee7a n\u00f4ng d\u00e2n r\u1ed9ng kh\u1eafp to\u00e0n qu\u1ed1c v\u00e0 c\u00f3 t\u00ednh ch\u1ea5t ch\u1ed1ng phong ki\u1ebfn ph\u1ea3n \u0111\u1ed9ng \u1edf trong v\u00e0 ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc\u201d<\/em><strong><sup>33<\/sup><\/strong><em>. <\/em>Tr\u1ea7n V\u0103n Gi\u00e0u cho r\u1eb1ng chi\u1ebfn th\u1eafng c\u1ee7a Gia Long tr\u01b0\u1edbc T\u00e2y S\u01a1n \u0111\u1ed3ng ngh\u0129a v\u1edbi <em>\u201cchi\u1ebfn th\u1eafng c\u1ee7a phe ph\u1ea3n \u0111\u1ed9ng v\u00e0 phong ki\u1ebfn nh\u1ea5t trong cu\u1ed9c n\u1ed9i chi\u1ebfn Vi\u1ec7t Nam\u201d<\/em>. Trong \u201cS\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a T\u01b0 t\u01b0\u1edfng \u1edf Vi\u1ec7t Nam t\u1eeb Th\u1ebf k\u1ef7 19 \u0111\u1ebfn C\u00e1ch m\u1ea1ng th\u00e1ng 8\u201d, \u00f4ng d\u1eabn t\u1eeb L\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam t\u1eadp I (1971) nh\u01b0 sau: <em>\u201c[C\u00f2n] tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n l\u00e0 v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u phong ki\u1ebfn cu\u1ed1i c\u00f9ng d\u1ef1ng l\u00ean b\u1eb1ng m\u1ed9t cu\u1ed9c chi\u1ebfn tranh ph\u1ea3n c\u00e1ch m\u1ea1ng nh\u1edd th\u1ebf l\u1ef1c x\u00e2m l\u01b0\u1ee3c c\u1ee7a n\u01b0\u1edbc ngo\u00e0i. \u2026. Tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n l\u00e0 m\u1ed9t v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u t\u1ed1i ph\u1ea3n \u0111\u1ed9ng&#8221;. <\/em>\u00d4ng kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh<em>: \u201cM\u1ed9t v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ef1ng l\u00ean nh\u01b0 th\u1ebf, m\u1ed9t t\u1eadp \u0111o\u00e0n phong ki\u1ebfn ph\u1ea3n \u0111\u1ed9ng c\u1ef1c \u0111oan nh\u01b0 t\u1eadp \u0111o\u00e0n Nguy\u1ec5n, t\u1ea5t nhi\u00ean ph\u1ea3i c\u00f3 in d\u1ea5u th\u1ee7 c\u1ef1u, ph\u1ea3n \u0111\u1ed9ng tr\u00ean c\u00e1i \u00fd th\u1ee9c m\u00e0 n\u00f3 s\u1eed d\u1ee5ng \u0111\u1ec3 l\u00e0m v\u0169 kh\u00ed kh\u00ed th\u1ed1ng tr\u1ecb v\u00e0 trong c\u00e1c c\u00e1ch th\u1ee9c c\u1ee5 th\u1ec3 m\u00e0 n\u00f3 gi\u1ea3i quy\u1ebft c\u00e1c v\u1ea5n \u0111\u1ec1 l\u1edbn \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1ecbch s\u1eed \u0111\u1ec3 ra\u201d<\/em><strong><sup>34<\/sup><\/strong><em>.<\/em><\/p>\n<p>Nh\u1eefng n\u1ed7 l\u1ef1c nh\u01b0 v\u1eady \u0111\u00e3 \u0111\u1ecbnh h\u00ecnh n\u00ean m\u1ed9t bi\u1ec3u t\u01b0\u1ee3ng Gia Long k\u1ebb ph\u1ea3n b\u1ed9i d\u00e2n t\u1ed9c, m\u1ed9t di\u1ec5n ng\u00f4n ch\u00ednh tr\u1ecb v\u1ec1 t\u00ednh ph\u1ea3n \u0111\u1ed9ng, phi ch\u00ednh danh c\u1ee7a v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n. T\u1ea5t nhi\u00ean h\u00ecnh \u1ea3nh nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi n\u00f4ng d\u00e2n, c\u00f4ng nh\u00e2n \u1ee7ng h\u1ed9 Vi\u1ec7t Minh, \u0110\u1ea3ng C\u1ed9ng S\u1ea3n Vi\u1ec7t Nam tr\u1edf n\u00ean g\u1ea7n g\u0169i v\u1edbi bi\u1ec3u t\u01b0\u1ee3ng Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 l\u00e3nh t\u1ee5 c\u1ee7a c\u00e1ch m\u1ea1ng n\u00f4ng d\u00e2n. Quy\u1ec1n l\u1ef1c m\u1edbi th\u1ea5y b\u00f3ng h\u00ecnh h\u1ecd trong phong tr\u00e0o T\u00e2y S\u01a1n, \u0111\u00fang h\u01a1n h\u1ecd th\u1ea5y phong tr\u00e0o T\u00e2y S\u01a1n c\u00f3 trong h\u1ecd. V\u1ec1 ph\u00eda Gia Long, kh\u00f4ng th\u1ec3 \u0111\u1ed3ng h\u00f3a \u0111\u01b0\u1ee3c, h\u1ecd g\u1ea1t \u00f4ng ra b\u00ean l\u1ec1 nh\u00e2n t\u00ednh. &nbsp;Nh\u01b0ng s\u1ef1 th\u1eadt th\u00ec v\u1eabn l\u00e0 s\u1ef1 th\u1eadt, n\u0103ng l\u1ef1c ki\u1ebfn t\u1ea1o c\u1ee7a Nguy\u1ec5n \u00c1nh r\u00f5 r\u00e0ng \u0111\u1ebfn m\u1ee9c, ngay c\u1ea3 nh\u1eefng s\u1eed gia Marxism t\u1ea1i Vi\u1ec7t Nam c\u0169ng kh\u00f4ng th\u1ec3 ph\u1ee7 nh\u1eadn.<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">\u0110\u1ecdc \u201c<em>C\u00e1ch m\u1ea1ng T\u00e2y S\u01a1n\u201d<\/em>, ch\u00fang t\u00f4i kh\u00f4ng kh\u1ecfi c\u1ea3m th\u00e1n cho t\u00ecnh c\u1ea3nh \u201cti\u1ebfn tho\u00e1i l\u01b0\u1ee1ng nan\u201d c\u1ee7a nh\u00e0 s\u1eed h\u1ecdc V\u0103n T\u00e2n. M\u1ed9t m\u1eb7t, \u0111\u1ec3 tr\u1ecdn v\u1eb9n v\u1edbi l\u1eadp tr\u01b0\u1eddng giai c\u1ea5p, \u00f4ng ph\u1ea3i tung ra nh\u1eefng c\u00e1o bu\u1ed9c s\u1ea5m s\u00e9t: Nguy\u1ec5n \u00c1nh l\u00e0 <em>&#8220;c\u00f5ng r\u1eafn c\u1eafn g\u00e0 nh\u00e0&#8221;,<\/em> t\u00e2m \u0111\u1ecba kh\u00f4ng kh\u00e1c g\u00ec L\u00ea Chi\u00eau Th\u1ed1ng, l\u00e0 <em>&#8220;d\u00e2ng \u0111\u1ea5t \u0111ai t\u1ed5 ti\u00ean cho ngo\u1ea1i qu\u1ed1c, c\u00f2n h\u01a1n l\u00e0 \u0111\u1ec3 \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc cho nh\u00e2n d\u00e2n&#8221;<\/em><strong><sup>35<\/sup><\/strong> Nh\u01b0ng v\u1edbi l\u01b0\u01a1ng tri c\u1ee7a m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m s\u1eed, tr\u00f3t \u0111\u1ecdc nhi\u1ec1u s\u1eed li\u1ec7u, \u00f4ng \u0111\u1ea9y m\u00ecnh v\u00e0o m\u1ed9t bi h\u00e0i k\u1ecbch. Sau khi k\u1ebft \u00e1n Nguy\u1ec5n \u00c1nh, V\u0103n T\u00e2n \u0111\u01b0a ra nh\u1eefng con s\u1ed1 minh oan l\u1ea1nh l\u00f9ng: c\u00e1i gi\u00e1 b\u00e1n n\u01b0\u1edbc, ch\u1ec9 l\u00e0 19 \u00f4ng t\u00e2y, 1.000 kh\u1ea9u s\u00fang, 2 kh\u1ea9u \u0111\u1ea1i b\u00e1c<strong><sup>36<\/sup><\/strong>!<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><a href=\"https:\/\/damau.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Cover-Cach-mang-Tay-Son.jpg\" rel=\"lightbox[104885]\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone  wp-image-104887\" src=\"https:\/\/damau.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Cover-Cach-mang-Tay-Son-300x223.jpg\" alt=\"\" width=\"319\" height=\"237\" srcset=\"https:\/\/damau.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Cover-Cach-mang-Tay-Son-300x223.jpg 300w, https:\/\/damau.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Cover-Cach-mang-Tay-Son-768x571.jpg 768w, https:\/\/damau.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Cover-Cach-mang-Tay-Son.jpg 936w\" sizes=\"auto, (max-width: 319px) 100vw, 319px\" \/><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><em>Trang b\u00eca cu\u1ed1n: C\u00e1ch m\u1ea1ng T\u00e2y S\u01a1n c\u1ee7a V\u0103n T\u00e2n<\/em><\/p>\n<p>S\u1ef1 m\u00e2u thu\u1eabn \u0111\u1ea1t \u0111\u1ebfn m\u1ee9c tr\u00e0o ph\u00fang khi \u00f4ng th\u1eeba nh\u1eadn: qu\u00e2n \u0111\u1ed9i c\u1ee7a k\u1ebb \u201cph\u1ea3n \u0111\u1ed9ng\u201d Nguy\u1ec5n \u00c1nh \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00f4ng d\u00e2n Nam B\u1ed9 &#8211; giai c\u1ea5p c\u1ed1t c\u00e1n c\u1ee7a c\u00e1ch m\u1ea1ng \u2013 \u201cm\u1ed9t l\u00f2ng \u1ee7ng h\u1ed9\u201d, v\u00e0 s\u1ef1 gi\u00fap \u0111\u1ee1 c\u1ee7a ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y ch\u1eb3ng \u0111\u00e1ng k\u1ec3 l\u00e0 bao<strong><sup>37<\/sup><\/strong>. Ng\u00f2i b\u00fat c\u1ee7a V\u0103n T\u00e2n nh\u01b0 b\u1ecb gi\u1eb1ng x\u00e9 gi\u1eefa hai th\u00e1i c\u1ef1c: m\u1ed9t b\u00ean l\u00e0 ngh\u0129a v\u1ee5 ph\u1ea3i c\u0103m gh\u00e9t, m\u1ed9t b\u00ean l\u00e0 s\u1ef1 th\u1eadt l\u1ecbch s\u1eed kh\u00f4ng th\u1ec3 b\u1ebb cong. K\u1ebft qu\u1ea3 l\u00e0 \u00f4ng v\u00f4 t\u00ecnh v\u1ebd n\u00ean ch\u00e2n dung Nguy\u1ec5n \u00c1nh kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 k\u1ebb n\u00f4 l\u1ec7 ngo\u1ea1i bang, m\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t nh\u00e0 ki\u1ebfn t\u1ea1o t\u00e0i ba, chi\u1ebfn th\u1eafng b\u1eb1ng ch\u00ednh n\u1ed9i l\u1ef1c &#8211; \u0111i\u1ec1u m\u00e0 \u00f4ng, tr\u1edb tr\u00eau thay, \u0111ang c\u1ed1 g\u1eafng ph\u1ee7 nh\u1eadn. S\u1ef1 th\u1eeba nh\u1eadn t\u1eeb m\u1ed9t s\u1eed gia Marxism \u0111\u00e3 c\u1ee7ng c\u1ed1 lu\u1eadn \u0111i\u1ec3m c\u1ee7a ch\u00fang t\u00f4i: Nguy\u1ec5n \u00c1nh chi\u1ebfn th\u1eafng kh\u00f4ng ph\u1ea3i nh\u1edd ngo\u1ea1i bang, m\u00e0 nh\u1edd kh\u1ea3 n\u0103ng ki\u1ebfn t\u1ea1o m\u1ed9t \u201c\u0111\u1eddi s\u1ed1ng kinh t\u1ebf chung\u201d v\u00e0 kh\u1ed1i \u0111o\u00e0n k\u1ebft v\u1eefng ch\u1eafc t\u1ea1i Gia \u0110\u1ecbnh \u2013 ti\u1ec1n \u0111\u1ec1 cho Qu\u1ed1c gia th\u1ed1ng nh\u1ea5t sau n\u00e0y.<\/p>\n<p>Sau n\u0103m 1986, Vi\u1ec7t Nam ti\u1ebfn h\u00e0nh \u0110\u1ed5i M\u1edbi, \u0111em l\u1ea1i kh\u00f4ng gian c\u1edfi m\u1edf h\u01a1n trong vi\u1ec7c t\u00e1i \u0111\u00e1nh gi\u00e1 l\u1ea1i Gia Long v\u00e0 v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n. S\u1eed gia V\u0103n T\u1ea1o (Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n \u0110\u00e0o) \u0111\u00e3 k\u00eau g\u1ecdi m\u1ed9t cu\u1ed9c nh\u00ecn th\u1eb3ng v\u00e0o s\u1ef1 th\u1eadt trong nghi\u00ean c\u1ee9u l\u1ecbch s\u1eed. C\u0169ng ch\u00ednh t\u1eeb \u0111\u00e2y, qu\u00e1 tr\u00ecnh th\u00e1o n\u00fat th\u1eaft &#8211; do ch\u00ednh s\u1eed h\u1ecdc Marxism th\u1eaft bu\u1ed9c \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1eaft \u0111\u1ea7u. Nh\u1eefng \u0111\u00e1nh gi\u00e1 v\u1ec1 Gia Long, v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n d\u1ea7n tr\u1edf n\u00ean kh\u00e1ch quan h\u01a1n, c\u00f4ng b\u1eb1ng h\u01a1n. Gs. Tr\u1ea7n Qu\u1ed1c V\u01b0\u1ee3ng cho r\u1eb1ng: <em>&#8220;Cho n\u00ean, c\u0169ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i qu\u00e1 \u0111\u00e1ng l\u1eafm khi linh m\u1ee5c Nguy\u1ec5n Ph\u01b0\u01a1ng v\u00e0 m\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 s\u1eed h\u1ecdc n\u01b0\u1edbc ngo\u00e0i kh\u00e1c \u2013 t\u1eeb phe XHCN (c\u0169) \u0111\u1ebfn phe t\u01b0 b\u1ea3n ch\u1ee7 ngh\u0129a \u2013 cho r\u1eb1ng&nbsp;Nguy\u1ec5n \u00c1nh l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi tr\u00ean th\u1ef1c t\u1ebf \u0111\u00e3 th\u1ed1ng nh\u1ea5t \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc&nbsp;ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 \u00f4ng vua anh h\u00f9ng Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 \u2013 Quang Trung&#8221;<strong><sup>38<\/sup><\/strong><\/em>. V\u1edbi Gs Phan Huy L\u00ea, sau khi n\u00eau ra hai quan \u0111i\u1ec3m ph\u1ee7 \u0111\u1ecbnh l\u1eabn nhau v\u1ec1 c\u00f4ng lao th\u1ed1ng nh\u1ea5t \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc, \u00f4ng kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh: <em>\u201c\u2026 g\u1ea7n \u0111\u00e2y xu h\u01b0\u1edbng chung l\u00e0 kh\u00f4ng ai c\u00f3 th\u1ec3 ph\u1ee7 nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f4ng lao th\u1ed1ng nh\u1ea5t \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc c\u1ee7a v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi s\u00e1ng l\u1eadp l\u00e0 vua Gia Long Nguy\u1ec5n \u00c1nh, nh\u01b0ng t\u1eeb \u0111\u00f3 ph\u1ee7 nh\u1eadn lu\u00f4n c\u1ea3 nh\u1eefng c\u1ed1ng hi\u1ebfn c\u1ee7a T\u00e2y S\u01a1n th\u00ec ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u00e1ch quan v\u00e0 c\u1ea7n trao \u0111\u1ed5i th\u00eam\u201d<\/em><strong><sup>39<\/sup><\/strong><em>.<\/em> V\u1ec1 nguy\u00ean nh\u00e2n v\u00e0 tr\u00e1ch nhi\u1ec7m trong vi\u1ec7c \u0111\u00e1nh gi\u00e1 kh\u00f4ng th\u1ecfa \u0111\u00e1ng v\u1ec1 Gia Long n\u00f3i ri\u00eang v\u00e0 v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n n\u00f3i chung, Gs Phan Huy L\u00ea cho r\u1eb1ng: nh\u00e0 s\u1eed h\u1ecdc \u0111\u00e3: <em>\u201c<\/em><em>v\u1eadn d\u1ee5ng ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p lu\u1eadn c\u1ee7a ch\u1ee7 ngh\u0129a duy v\u1eadt bi\u1ec7n ch\u1ee9ng v\u00e0 ch\u1ee7 nh\u0129a duy v\u1eadt l\u1ecbch s\u1eed ph\u1ea1m nh\u1eefng sai l\u1ea7m c\u1ee7a ch\u1ee7 ngh\u0129a gi\u00e1o \u0111i\u1ec1u, c\u00f4ng th\u1ee9c, m\u00e1y m\u00f3c<\/em>\u201d<strong><sup>40<\/sup><\/strong>.<\/p>\n<p>M\u1eb7c th\u1ebf, nh\u1eefng di\u1ec5n ng\u00f4n tri\u1ec7t \u0111\u1ec3 b\u00f4i \u0111en vua Gia Long \u0111\u00e3 \u0111\u1ec3 l\u1ea1i di ch\u1ee9ng n\u1eb7ng n\u1ec1. Trong x\u00e3 h\u1ed9i Vi\u1ec7t Nam, m\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 tranh \u0111o\u1ea1t quy\u1ec1n di\u1ec5n gi\u1ea3i l\u1ecbch s\u1eed b\u1ea5t ch\u1ea5p nh\u1eefng b\u01b0\u1edbc ti\u1ebfn c\u1ee7a khoa h\u1ecdc l\u1ecbch s\u1eed. Tr\u00ean b\u00e1o Nh\u00e2n d\u00e2n c\u00f3 b\u00e0i vi\u1ebft c\u1ee7a t\u00e1c gi\u1ea3 Thi\u00ean Ph\u01b0\u01a1ng nhan \u0111\u1ec1: <em>\u201cLu\u1eadn b\u00e0n v\u1ec1 vi\u1ec7c v\u1eadn d\u1ee5ng ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p l\u1ecbch s\u1eed\u201d.<\/em> Trong b\u00e0i vi\u1ebft t\u00e1c gi\u1ea3 cho r\u1eb1ng h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng c\u1ea7u vi\u1ec7n Xi\u00eam c\u1ee7a Nguy\u1ec5n \u00c1nh l\u00e0: <em>\u201c\u0111\u1eb7t quy\u1ec1n l\u1ee3i c\u1ee7a gia t\u1ed9c, c\u1ee7a b\u1ea3n th\u00e2n l\u00ean tr\u00ean quy\u1ec1n l\u1ee3i d\u00e2n t\u1ed9c, l\u00ean tr\u00ean ch\u1ee7 quy\u1ec1n c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc v\u00e0 l\u00ean tr\u00ean c\u1ea3 danh d\u1ef1 c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c\u201d<\/em><strong><sup>41<\/sup><\/strong><em>.<\/em><\/p>\n<p>Nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi d\u00f9ng m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i \u0111\u00e3 th\u00f3a m\u1ea1 Gia Long v\u00e0 nh\u1eefng b\u1ec1 t\u00f4i c\u1ee7a \u00f4ng. Vi\u1ec7n d\u1eabn l\u1eddi th\u01a1 c\u1ee7a HCM, h\u1ecd cho r\u1eb1ng Nguy\u1ec5n \u00c1nh l\u00e0 k\u1ebb ph\u1ea3n b\u1ed9i d\u00e2n t\u1ed9c, k\u1ebb \u0111\u00e3 c\u1eaft nh\u01b0\u1ee3ng m\u1ed9t ph\u1ea7n l\u00e3nh th\u1ed5 Vi\u1ec7t Nam cho Ph\u00e1p v\u00e0 L\u00e0o. \u00d4ng Nguy\u1ec5n Thanh Tu\u1ea5n &#8211; m\u1ed9t Trung t\u01b0\u1edbng \u0111\u00e3 ngh\u1ec9 h\u01b0u c\u1ee7a qu\u00e2n \u0111\u1ed9i Vi\u1ec7t Nam \u0111\u0103ng b\u00e0i tr\u00ean quandoinhandan online k\u00eau g\u1ecdi ra lu\u1eadt b\u1ea3o v\u1ec7 s\u1ef1 th\u1eadt L\u1ecbch s\u1eed, nh\u1eb1m \u201cch\u1ed1ng l\u1eadt s\u1eed\u201d, ch\u1ed1ng di\u1ec5n bi\u1ebfn h\u00f2a b\u00ecnh. V\u1eady th\u00ec s\u1ef1 th\u1eadt &#8211; c\u00e1i g\u1ecdi l\u00e0 s\u1ef1 th\u1eadt l\u1ecbch s\u1eed m\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi nh\u01b0 Thi\u00ean Ph\u01b0\u01a1ng, Nguy\u1ec5n Thanh Tu\u1ea5n v\u00e0 nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c \u0111\u00e3 di\u1ec5n ra nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o?<\/p>\n<ol start=\"4\">\n<li><strong> Nguy\u1ec5n \u00c1nh \u2013 ng\u01b0\u1eddi ki\u1ebfn t\u1ea1o nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc Ti\u1ec1n d\u00e2n t\u1ed9c (Pre-Nation)<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Tr\u1edf l\u1ea1i v\u1edbi c\u00e2u h\u1ecfi mang t\u00ednh ti\u00ean nguy\u00ean: C\u00f3 hay kh\u00f4ng d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam v\u00e0o cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 XVIII v\u00e0 r\u1eb1ng ai \u0111\u00e3 ki\u1ebfn t\u1ea1o n\u00ean c\u00e1i g\u1ecdi l\u00e0 d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam? Tr\u1ea3 l\u1eddi c\u00e2u h\u1ecfi n\u00e0y, ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u1eb7t v\u1ea5n \u0111\u1ec1 d\u01b0\u1edbi \u00e1nh s\u00e1ng c\u1ee7a Ch\u1ee7 ngh\u0129a M\u00e1c v\u1ec1 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 d\u00e2n t\u1ed9c. N\u0103m 1913, Joseph Stalin \u0111\u01b0a ra \u0111\u1ecbnh ngh\u0129a d\u00e2n t\u1ed9c nh\u01b0 sau: \u201c<em>D\u00e2n t\u1ed9c l\u00e0 m\u1ed9t c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng ng\u01b0\u1eddi \u1ed5n \u0111\u1ecbnh \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1o l\u1eadp trong l\u1ecbch s\u1eed, n\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh tr\u00ean c\u01a1 s\u1edf \u0111\u1eddi s\u1ed1ng kinh t\u1ebf chung, l\u00e3nh th\u1ed5 chung, ng\u00f4n ng\u1eef chung, v\u00e0 b\u1ea3n ch\u1ea5t t\u00e2m l\u00fd th\u1ec3 hi\u1ec7n qua m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a chung\u201d.<\/em><\/p>\n<p><strong>4.1. Soi chi\u1ebfu t\u1eeb l\u00fd thuy\u1ebft d\u00e2n t\u1ed9c c\u1ee7a Stalin v\u00e0o t\u00ecnh h\u00ecnh Vi\u1ec7t Nam cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 XVIII<\/strong><\/p>\n<p>Nh\u01b0 v\u1eady 4 y\u1ebfu t\u1ed1 c\u1ed1t l\u00f5i \u0111\u1ec3 h\u00ecnh th\u00e0nh d\u00e2n t\u1ed9c bao g\u1ed3m:<\/p>\n<p>+ C\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng ng\u01b0\u1eddi \u1ed5n \u0111\u1ecbnh \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1o l\u1eadp trong l\u1ecbch s\u1eed<\/p>\n<p>+ \u0110\u1eddi s\u1ed1ng kinh t\u1ebf chung<\/p>\n<p>+ L\u00e3nh th\u1ed5 chung<\/p>\n<p>+ Ng\u00f4n ng\u1eef chung v\u00e0 b\u1ea3n ch\u1ea5t t\u00e2m l\u00fd th\u1ec3 hi\u1ec7n qua m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a chung.<\/p>\n<p>Joseph Stalin kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh r\u1eb1ng: <em>&#8220;thi\u1ebfu m\u1ed9t trong b\u1ed1n y\u1ebfu t\u1ed1 \u1ea5y kh\u00f4ng th\u1ec3 h\u00ecnh th\u00e0nh d\u00e2n t\u1ed9c&#8221;<\/em>. Ta \u0111\u1ed1i chi\u1ebfu 4 ti\u00eau ch\u00ed n\u00e0y v\u00e0o L\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 18, \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 19 \u0111\u1ec3 xem \u0111\u00e3 c\u00f3 d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam th\u1eddi \u0111i\u1ec3m \u0111\u00f3 hay ch\u01b0a?<\/p>\n<p>V\u1ec1 l\u00e3nh th\u1ed5. V\u00e0o cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 XVIII, \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 XIX, \u0110\u1ea1i Vi\u1ec7t ph\u00e2n li\u1ec7t th\u00e0nh \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i, \u0110\u00e0ng Trong. Nh\u01b0ng hai \u0110\u00e0ng c\u00f3 ph\u1ea3i l\u00e0 hai qu\u1ed1c gia hay kh\u00f4ng? Gi\u1ea3i \u0111\u00e1p c\u00e2u h\u1ecfi n\u00e0y ch\u00fang ta s\u1ebd s\u1eed d\u1ee5ng nh\u1eefng kh\u00e1i ni\u1ec7m kinh \u0111i\u1ec3n v\u1ec1 qu\u1ed1c gia. M\u1ea1nh T\u1eed vi\u1ebft: <em>\u201cCh\u01b0 h\u1ea7u chi b\u1ea3o tam: Th\u1ed5 \u0111\u1ecba, nh\u00e2n d\u00e2n, ch\u00ednh s\u1ef1. B\u1ea3o ch\u00e2u ng\u1ecdc gi\u1ea3, \u01b0\u01a1ng t\u1ea5t c\u1eadp th\u00e2n&#8221;<\/em> ngh\u0129a l\u00e0 <em>\u201cM\u1ed9t v\u1ecb vua ch\u01b0 h\u1ea7u n\u00ean qu\u00ed tr\u1ecdng ba vi\u1ec7c n\u00e0y: Th\u1ed5 \u0111\u1ecba, nh\u00e2n d\u00e2n v\u00e0 ch\u00ednh s\u1ef1. n\u1ebfu ch\u00ea ba \u0111i\u1ec1u \u1ea5y m\u00e0 qu\u00ed tr\u1ecdng ch\u00e2u ng\u1ecdc, \u1eaft th\u00e2n m\u00ecnh ph\u1ea3i v\u01b0\u1edbng l\u1ea5y tai \u01b0\u01a1ng\u201d<\/em><strong><sup>42<\/sup><\/strong>. Th\u1eadt kinh ng\u1ea1c, \u0111\u1ecbnh ngh\u0129a c\u1ed5 x\u01b0a n\u00e0y tr\u00f9ng kh\u1edbp ho\u00e0n h\u1ea3o v\u1edbi quan \u0111i\u1ec3m c\u1ee7a h\u1ecdc gi\u1ea3 ch\u00ednh tr\u1ecb hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i Walker Connor (1970), khi \u00f4ng cho r\u1eb1ng: <em>&#8220;M\u1ed9t n\u01b0\u1edbc kh\u00e1 hi\u1ec3n nhi\u00ean l\u00e0 hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng s\u1edd m\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00e0 c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ecbnh ngh\u0129a b\u1edfi l\u00e3nh th\u1ed5, d\u00e2n s\u1ed1 v\u00e0 ch\u00ednh quy\u1ec1n&#8221;<\/em><strong><sup>43<\/sup><\/strong>.<\/p>\n<p>Theo \u0111\u1ecbnh ngh\u0129a qu\u1ed1c gia (t\u1eeb M\u1ea1nh T\u1eed t\u1edbi Walker Connor) ta c\u00f3 hai v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c (kingdom) l\u00e0 \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i v\u00e0 \u0110\u00e0ng Trong. Nh\u01b0 v\u1eady, v\u00e0o TK XVIII, d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam ch\u01b0a h\u00ecnh th\u00e0nh v\u00ec ch\u01b0a c\u00f3 l\u00e3nh th\u1ed5 chung. K\u00e8m theo \u0111\u00f3 l\u00e0 kh\u00f4ng t\u1ea1o l\u1eadp ra m\u1ed9t \u0111\u1eddi s\u1ed1ng kinh t\u1ebf chung, trong khi \u0110\u00e0ng Trong d\u1ef1a nhi\u1ec1u v\u00e0o th\u01b0\u01a1ng m\u1ea1i h\u1ea3i d\u01b0\u01a1ng, s\u1ef1 li\u00ean k\u1ebft v\u1ec1 th\u01b0\u01a1ng m\u1ea1i gi\u1eefa \u0110\u00f4ng \u00c1 l\u1ee5c \u0111\u1ecba \u0111\u1ecba v\u1edbi duy\u00ean h\u1ea3i \u2013 bi\u1ec3n c\u1ea3, th\u00ec \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i d\u1ef1a nhi\u1ec1u h\u01a1n v\u00e0o t\u00f4 thu\u1ebf t\u1eeb n\u00f4ng d\u00e2n. D\u00e2n ch\u00fang hai qu\u1ed1c gia c\u0169ng \u0111\u00f3ng thu\u1ebf cho hai ch\u00ednh quy\u1ec1n kh\u00e1c nhau, th\u1eadm ch\u00ed th\u00f9 gi\u1ebft nhau.<\/p>\n<p>Tuy nhi\u00ean \u0111\u00f3 m\u1edbi l\u00e0 c\u00e1c y\u1ebfu t\u1ed1 v\u1eadt l\u00fd. Y\u1ebfu t\u1ed1 c\u0103n b\u1ea3n nh\u1ea5t, mang n\u1ed9i h\u00e0m s\u00e2u s\u1eafc nh\u1ea5t v\u1ec1 s\u1ef1 h\u00ecnh th\u00e0nh d\u00e2n t\u1ed9c l\u1ea1i l\u00e0 <em>\u201cNg\u00f4n ng\u1eef chung v\u00e0 b\u1ea3n ch\u1ea5t t\u00e2m l\u00fd th\u1ec3 hi\u1ec7n qua m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a chung\u201d<\/em>. Vi\u1ec7t Nam v\u00e0o th\u1eddi \u0111i\u1ec3m cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 XVIII, \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 XIX c\u00f3 \u201cm\u1ed9t b\u1ea3n ch\u1ea5t t\u00e2m l\u00fd th\u1ec3 hi\u1ec7n qua m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a chung\u201d hay kh\u00f4ng? C\u00e1c tranh m\u00f4 t\u1ea3 v\u1ec1 V\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c \u0110\u00e0ng Trong cho th\u1ea5y \u0111\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t kingdom v\u1edbi c\u01b0 d\u00e2n h\u1ee3p ch\u00fang ch\u1ee9 kh\u00f4ng thu\u1ea7n nh\u1ea5t d\u1ef1a tr\u00ean nh\u1eefng H\u00e1n nh\u00e2n (t\u1ee9c ng\u01b0\u1eddi Kinh \u2013 Vi\u1ec7t).<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><a href=\"https:\/\/damau.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/John-Barrow-illustration-.jpg\" rel=\"lightbox[104885]\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone  wp-image-104888\" src=\"https:\/\/damau.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/John-Barrow-illustration--300x215.jpg\" alt=\"\" width=\"375\" height=\"269\" srcset=\"https:\/\/damau.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/John-Barrow-illustration--300x215.jpg 300w, https:\/\/damau.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/John-Barrow-illustration-.jpg 624w\" sizes=\"auto, (max-width: 375px) 100vw, 375px\" \/><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><em>M\u1ed9t s\u1ed1 sinh ho\u1ea1t th\u1ebf t\u1ee5c x\u1ee9 \u0110\u00e0ng Trong qua tranh v\u1ebd c\u1ee7a William Alexander trong cu\u1ed1n A Voyage to Cochinchina c\u1ee7a John Barrow (1792)<\/em><\/p>\n<p>H\u01a1n n\u1eefa, s\u1ef1 ph\u00e2n li\u1ec7t c\u0169ng \u0111em \u0111\u1ebfn m\u1ed9t b\u1ea3n s\u1eafc ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t x\u1ee9 \u0110\u00e0ng Trong h\u00ecnh th\u00e0nh, kh\u00e1c bi\u1ec7t v\u1edbi x\u1ee9 \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i. Ch\u00fang ta h\u00e3y xem s\u1eed li\u1ec7u n\u00e0y: <em>\u201cCh\u00faa cho r\u1eb1ng l\u1eddi s\u1ea5m c\u00f3 n\u00f3i: \u201cT\u00e1m \u0111\u1eddi tr\u1edf l\u1ea1i Trung \u0111\u00f4\u201d b\u00e8n \u0111\u1ed5i y ph\u1ee5c, thay phong t\u1ee5c, c\u00f9ng d\u00e2n \u0111\u1ed5i m\u1edbi \u2026 Th\u1ebf l\u00e0 v\u0103n v\u1eadt m\u1ed9t phen \u0111\u1ed5i m\u1edbi\u201d<\/em><strong><sup>44<\/sup><\/strong>. &nbsp;L\u00ea Qu\u00fd \u0110\u00f4n vi\u1ebft v\u1ec1 s\u1ef1 thay \u0111\u1ed5i phong t\u1ee5c c\u1ee7a \u0110\u00e0ng Trong nh\u01b0 sau: <em>\u201cL\u1ea1i l\u1ec7nh cho trai g\u00e1i hai x\u1ee9 (Thu\u1eadn H\u00f3a, Qu\u1ea3ng Nam) \u0111\u1ed5i d\u00f9ng qu\u1ea7n \u00e1o B\u1eafc qu\u1ed1c \u0111\u1ec3 t\u1ecf s\u1ef1 thay \u0111\u1ed5i. \u0110\u1ebfn ph\u1ee5 n\u1eef \u0111\u1ec1u m\u1eb7c \u00e1o ng\u1eafn h\u1eb9p tay gi\u1ed1ng \u00e1o nam gi\u1edbi th\u00ec B\u1eafc qu\u1ed1c&nbsp; kh\u00f4ng nh\u01b0 v\u1eady\u201d<\/em><strong><sup>45<\/sup>. <\/strong>Nh\u01b0 v\u1eady, v\u00e0o n\u0103m C\u1ea3nh H\u01b0ng th\u1ee9 5 (1744), Nguy\u1ec5n Ph\u00fac Kho\u00e1t kh\u00f4ng ch\u1ec9 x\u01b0ng V\u01b0\u01a1ng m\u00e0 c\u00f2n ch\u1ee7 \u0111\u1ed9ng ki\u1ebfn t\u1ea1o m\u1ed9t di\u1ec7n m\u1ea1o v\u0103n h\u00f3a m\u1edbi kh\u00e1c bi\u1ec7t v\u1edbi \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i. S\u1ef1 thay \u0111\u1ed5i l\u1edbn \u0111\u1ebfn \u0111\u1ed9 ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n m\u1ea5t c\u1ea3 phong t\u1ee5c g\u1ed1c (vong k\u1ef3 b\u1ea3n t\u1ee5c).<\/p>\n<p>Khi Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 ra b\u1eafc v\u1edbi danh ngh\u0129a Ph\u00f9 L\u00ea \u2013 di\u1ec7t Tr\u1ecbnh, ng\u01b0\u1eddi B\u1eafc H\u00e0 ng\u1ee1 ng\u00e0ng tr\u01b0\u1edbc qu\u00e2n \u201cl\u00f4ng \u0111\u1ecf\u201d, nhi\u1ec1u s\u0129 phu v\u0103n th\u00e2n g\u1ecdi \u0111\u00f3 l\u00e0 \u201cgi\u1eb7c\u201d, l\u00e0 \u201cng\u1ee5y\u201d. H\u1ecd m\u00f4 t\u1ea3 l\u1ea1i m\u1ed9t T\u00e2y S\u01a1n kh\u00e1c bi\u1ec7t v\u1edbi v\u0103n hi\u1ebfn B\u1eafc H\u00e0. L\u00ea Duy \u0110\u1ea3n vi\u1ebft v\u1ec1 T\u00e2y S\u01a1n l\u00e0 \u0111\u00e1m \u201ccu\u1ed3ng Chi\u00eam\u201d l\u00e0m lo\u1ea1n \u0111\u1ea5t H\u1ea1<strong><sup>46<\/sup><\/strong>. B\u00f9i D\u01b0\u01a1ng L\u1ecbch n\u00f3i v\u1ec1 vi\u1ec7c \u2026 \u201ctao ng\u1ed9\u201d qu\u00e2n T\u00e2y S\u01a1n \u1edf th\u00e0nh Th\u0103ng Long nh\u01b0 sau: <em>\u201cNg\u01b0\u1eddi trong th\u00e0nh, ngo\u00e0i th\u00e0nh, khi nghe, khi th\u1ea5y \u0111\u1ec1u kinh h\u00e3i\/N\u00f3i n\u0103ng \u0103n m\u1eb7c ho\u00e0n to\u00e0n m\u1edbi l\u1ea1\u201d<\/em><strong><sup>47<\/sup><\/strong>. \u1ede \u0111\u00e2y kh\u00f4ng c\u00f3 tinh th\u1ea7n \u0111\u1ed3ng v\u0103n, \u0111\u1ed3ng ch\u1ee7ng, b\u1ea3n th\u00e2n Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 c\u0169ng kh\u00f4ng t\u1ef1 nh\u1eadn m\u00ecnh \u0111\u1ed3ng t\u1ed9c v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t \u1edf B\u1eafc H\u00e0. Kh\u00e2m \u0111\u1ecbnh Vi\u1ec7t s\u1eed th\u00f4ng gi\u00e1m c\u01b0\u01a1ng m\u1ee5c ch\u00e9p: <em>\u201cB\u1ea7y t\u00f4i B\u1eafc H\u00e0 l\u1ea1i mu\u1ed1n d\u00f9ng danh v\u1ecb h\u00e3o \u0111\u1ec3 lung l\u1ea1c ta hay sao? \u0110\u1eebng t\u01b0\u1edfng ta l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi m\u1ecdi r\u1ee3 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ee9c t\u01b0\u1edbc \u1ea5y b\u00e8n l\u1ea5y l\u00e0m vinh d\u1ef1 \u0111\u00e2u\u201d<\/em><strong><sup>48<\/sup><\/strong>. Khi b\u1ec7 ki\u1ebfn vua C\u1ea3nh H\u01b0ng, Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 c\u0169ng n\u00f3i r\u00f5 r\u00e0ng \u00f4ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 th\u1ea7n d\u00e2n c\u1ee7a nh\u00e0 vua: <em>\u201cch\u01b0a t\u1eebng m\u1eb7c \u00e1o v\u00e0 \u0103n l\u1ed9c\u201d<\/em> do vua L\u00ea ban cho<strong><sup>49<\/sup><\/strong>. C\u00e1c v\u0103n th\u01a1 ca ng\u1ee3i T\u00e2y S\u01a1n c\u1ee7a s\u0129 phu B\u1eafc H\u00e0 (nh\u01b0 Ng\u00f4 Ng\u1ecdc Du, Ng\u00f4 Th\u00ec Nh\u1eadm \u2026) th\u1ef1c ch\u1ea5t l\u00e0 ti\u1ebfng n\u00f3i c\u1ee7a nh\u00f3m quan l\u1ea1i \u0111\u00e3 quy thu\u1eadn t\u00e2n tri\u1ec1u, kh\u00f4ng ph\u1ea3n \u00e1nh t\u00e2m th\u1ee9c ph\u1ed5 qu\u00e1t: m\u00e2u thu\u1eabn, ho\u00e0i nghi th\u1eadm ch\u00ed l\u00e0 c\u1ea3 khinh mi\u1ec7t c\u1ee7a gi\u1edbi tinh hoa \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i d\u00e0nh cho qu\u00e2n T\u00e2y S\u01a1n.<\/p>\n<p>Qua s\u1eed li\u1ec7u \u0111\u01b0\u01a1ng th\u1eddi, ta th\u1ea5y: Vi\u1ec7t Nam cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 XVIII ch\u01b0a \u0111\u00e1p \u1ee9ng \u0111\u01b0\u1ee3c y\u00eau c\u1ea7u c\u1ee7a s\u1ef1 h\u00ecnh th\u00e0nh d\u00e2n t\u1ed9c (theo ti\u00eau ch\u00ed d\u00e2n t\u1ed9c c\u1ee7a Stalin) \u0111\u00f3 l\u00e0 c\u00f3 l\u00e3nh th\u1ed5 chung. Tuy r\u1eb1ng s\u1eafc t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi Kinh \u1edf c\u1ea3 hai \u0110\u00e0ng c\u00f3 ng\u00f4n ng\u1eef chung (v\u1ec1 m\u1eb7t giao ti\u1ebfp), nh\u01b0ng b\u1ea3n ch\u1ea5t t\u00e2m l\u00fd chung \u2013 y\u1ebfu t\u1ed1 c\u1ed1t l\u00f5i ph\u1ea3n \u00e1nh qua v\u0103n h\u00f3a \u2013 l\u1ea1i b\u1ecb ph\u00e2n li\u1ec7t b\u1edfi chia c\u1eaft ch\u00ednh tr\u1ecb, kh\u00e1c bi\u1ec7t phong t\u1ee5c v\u00e0 c\u1ea3 th\u00f9 gi\u1ebft l\u1eabn nhau nh\u01b0 l\u1eddi Pierre Poivre m\u00f4 t\u1ea3. Do v\u1eady, l\u1eadp lu\u1eadn d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam ra \u0111\u1eddi v\u00e0o th\u1eddi phong ki\u1ebfn (d\u00e2n t\u1ed9c ti\u1ec1n t\u01b0 b\u1ea3n) \u0111\u1ebfn \u0111\u00e2y c\u1ea7n \u0111\u1ed1i tho\u1ea1i l\u1ea1i.<\/p>\n<p><strong>4.2 T\u00e2y S\u01a1n \u2013 \u1ea3o \u1ea3nh v\u1ec1 th\u1ed1ng nh\u1ea5t qu\u1ed1c gia<\/strong><\/p>\n<p>Tr\u1ea7n Huy Li\u1ec7u \u0111\u00e3 b\u00e1m s\u00e1t l\u00fd thuy\u1ebft d\u00e2n t\u1ed9c c\u1ee7a Stalin, h\u1eb3n \u00f4ng bi\u1ebft qu\u00e1 r\u00f5 Gia Long m\u1edbi l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi th\u1ed1ng nh\u1ea5t qu\u1ed1c gia t\u1eeb \u1ea2i Nam Quan t\u1edbi m\u0169i C\u00e0 Mau? Nh\u01b0ng v\u00ec Gia Long thu\u1ed9c di\u1ec7n ph\u1ea3i \u0111\u1ea3 ph\u00e1 (b\u00e0i phong) n\u00ean c\u00f4ng lao th\u1ed1ng nh\u1ea5t qu\u1ed1c gia \u0111\u01b0\u1ee3c \u00f4ng quy cho phong tr\u00e0o T\u00e2y S\u01a1n: <em>\u201c\u2026 tr\u00ean nh\u1eefng y\u1ebfu t\u1ed1 c\u1ea5u th\u00e0nh d\u00e2n t\u1ed9c \u0111\u00e3 ti\u1ec1m t\u00e0ng \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7, cu\u1ed9c \u0111\u1ea1i th\u1eafng c\u1ee7a T\u00e2y-s\u01a1n ph\u00e1 tan c\u00e1c t\u1eadp \u0111o\u00e0n phong ki\u1ebfn c\u00e1t c\u1ee9, th\u1ed1ng nh\u1ea5t l\u00e3nh th\u1ed5 t\u1eeb Nam \u0111\u1ebfn B\u1eafc l\u00e0 m\u1ed9t \u0111\u1ed9t bi\u1ebfn \u0111\u1ec3 c\u1ee5 th\u1ec3 ho\u00e1 vi\u1ec7c h\u00ecnh th\u00e0nh d\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t-nam tr\u00ean m\u1ecdi ph\u01b0\u01a1ng di\u1ec7n ng\u1eef ng\u00f4n, l\u00e3nh th\u1ed5, sinh ho\u1ea1t kinh t\u1ebf, sinh ho\u1ea1t v\u0103n ho\u00e1 m\u00e0 t\u1eeb tr\u01b0\u1edbc ch\u01b0a t\u1eebng c\u00f3\u201d<\/em><strong><sup>50<\/sup><\/strong><em>. <\/em>Cu\u1ed1n L\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam (1971) cho r\u1eb1ng: \u201c<em>Gia Long l\u00ean l\u00e0m vua, l\u1eadp ra tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n sau khi \u0111\u00e3 \u0111\u00e0n \u00e1p cu\u1ed9c chi\u1ebfn tranh c\u00e1ch m\u1ea1ng c\u1ee7a n\u00f4ng d\u00e2n m\u00e0 n\u1ed9i dung c\u01a1 b\u1ea3n l\u00e0 \u0111\u1ea5u tranh cho quy\u1ec1n l\u1ee3i c\u1ee7a nh\u00e2n d\u00e2n, \u0111\u1ed9c l\u1eadp d\u00e2n t\u1ed9c v\u00e0 th\u1ed1ng nh\u1ea5t qu\u1ed1c gia\u201d<\/em><strong><sup>51<\/sup><\/strong><em>.<\/em><\/p>\n<p>Trong <em>\u201cNguy\u1ec5n Hu\u1ec7 v\u1edbi s\u1ef1 nghi\u1ec7p th\u1ed1ng nh\u1ea5t \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 XVIII\u201d,<\/em> Nguy\u1ec5n Th\u1ecb Hi\u1ec1n vi\u1ebft: <em>\u201cphong tr\u00e0o T\u00e2y S\u01a1n d\u01b0\u1edbi s\u1ef1 ch\u1ec9 huy t\u00e0i t\u00ecnh c\u1ee7a Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 \u0111\u00e3 ti\u00eau di\u1ec7t c\u00e1c th\u1ebf l\u1ef1c phong ki\u1ebfn ph\u1ea3n \u0111\u1ed9ng, th\u1ee7 ph\u1ea1m g\u00e2y ra chia c\u1eaft \u0110\u00e0ng Trong \u2013 \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i, xo\u00e1 b\u1ecf ranh gi\u1edbi ph\u00e2n chia Nam \u2013 B\u1eafc, l\u00e0m ch\u1ee7 to\u00e0n b\u1ed9 l\u00e3nh th\u1ed5 t\u1eeb c\u1ef1c b\u1eafc \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i \u0111\u1ebfn c\u1ef1c nam \u0110\u1eb1ng Trong, kh\u00f4i ph\u1ee5c qu\u1ed1c gia th\u1ed1ng nh\u1ea5t. Non s\u00f4ng n\u01b0\u1edbc Vi\u1ec7t sau g\u1ea7n ba th\u1ebf k\u1ef7 b\u1ecb chia c\u1eaft \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c thu v\u1ec1 m\u1ed9t m\u1ed1i, l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean s\u1ef1 th\u1ed1ng nh\u1ea5t \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ef1c hi\u1ec7n tr\u00ean to\u00e0n c\u00f5i \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc r\u1ed9ng l\u1edbn. \u0110\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t th\u1eafng l\u1ee3i v\u0129 \u0111\u1ea1i c\u1ee7a phong tr\u00e0o T\u00e2y S\u01a1n, ti\u00eau bi\u1ec3u l\u00e0 th\u1ee7 l\u0129nh ki\u1ec7t xu\u1ea5t Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7\u201d.<\/em><strong><sup>52<\/sup><\/strong><\/p>\n<p>N\u0103m 2008, trong H\u1ed9i th\u1ea3o khoa h\u1ecdc \u201cCh\u00faa Nguy\u1ec5n v\u00e0 v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n trong l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam\u201d, Gi\u00e1o s\u01b0 Phan Huy L\u00ea \u0111\u00e3 dung h\u00f2a c\u00f4ng lao th\u1ed1ng nh\u1ea5t qu\u1ed1c gia gi\u1eefa T\u00e2y S\u01a1n v\u00e0 Nguy\u1ec5n \u00c1nh, \u00d4ng vi\u1ebft: <em>\u201c<\/em><em>Phong tr\u00e0o T\u00e2y S\u01a1n \u0111\u00e3 \u0111\u00e1nh b\u1ea1i ch\u00ednh quy\u1ec1n ch\u00faa Nguy\u1ec5n \u1edf \u0110\u00e0ng Trong, ch\u00ednh quy\u1ec1n vua L\u00ea &#8211; ch\u00faa Tr\u1ecbnh \u1edf \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i v\u00e0 \u0111\u00e3 x\u00f3a b\u1ecf t\u00ecnh tr\u1ea1ng ph\u00e2n chia \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc k\u00e9o d\u00e0i tr\u00ean hai th\u1ebf k\u1ef7, \u0111\u00e1nh tan qu\u00e2n x\u00e2m l\u01b0\u1ee3c Xi\u00eam \u1edf ph\u00eda nam v\u00e0 qu\u00e2n x\u00e2m l\u01b0\u1ee3c Thanh \u1edf ph\u00eda b\u1eafc, \u0111\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng th\u00e0nh t\u1ef1u c\u1ee7a T\u00e2y S\u01a1n \u0111\u00e3 \u0111\u1eb7t c\u01a1 s\u1edf cho c\u00f4ng cu\u1ed9c kh\u00f4i ph\u1ee5c qu\u1ed1c gia th\u1ed1ng nh\u1ea5t m\u00e0 sau n\u00e0y Nguy\u1ec5n \u00c1nh v\u00e0 tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n \u0111\u00e3 k\u1ebf th\u1eeba. Nh\u01b0 v\u1eady l\u00e0 hai k\u1ebb th\u00f9 kh\u00f4ng \u0111\u1ed9i tr\u1eddi chung l\u1ea1i g\u00f3p ph\u1ea7n t\u1ea1o l\u1eadp n\u00ean s\u1ef1 nghi\u1ec7p th\u1ed1ng nh\u1ea5t \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c, b\u1ec1 ngo\u00e0i nh\u01b0 m\u1ed9t ngh\u1ecbch l\u00fd nh\u01b0ng l\u1ea1i n\u1eb1m trong xu th\u1ebf ph\u00e1t tri\u1ec3n kh\u00e1ch quan c\u1ee7a l\u1ecbch s\u1eed v\u00e0 y\u00eau c\u1ea7u b\u1ee9c thi\u1ebft c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c<\/em><em>\u201d<\/em><strong><sup>53<\/sup><\/strong><em>.<\/em><\/p>\n<p>Qu\u1ea3 th\u1eadt, Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 (Quang Trung) \u0111\u00e3 d\u1ecdn d\u1eb9p b\u1edbt tr\u1edf ng\u1ea1i \u0111\u1ec3 c\u00f4ng cu\u1ed9c th\u1ed1ng nh\u1ea5t c\u1ee7a Nguy\u1ec5n \u00c1nh di\u1ec5n ra thu\u1eadn l\u1ee3i h\u01a1n. Nh\u01b0ng, ch\u00fang ta kh\u00f4ng th\u1ec3 kh\u00f4ng nh\u1eafc t\u1edbi m\u1eb7t tr\u00e1i c\u1ee7a nh\u00e0 T\u00e2y S\u01a1n: h\u1ecd \u0111\u00e3 x\u00e9 nh\u1ecf hai \u0110\u00e0ng l\u00e0m ba v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c v\u1edbi 3 kinh \u0111\u00f4: Quy Nh\u01a1n (t\u1ee9c th\u00e0nh \u0110\u1ed3 B\u00e0n c\u0169), Ph\u00fa Xu\u00e2n (kinh \u0111\u00f4 c\u1ee7a V\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c \u0110\u00e0ng Trong) v\u00e0 Gia \u0110\u1ecbnh, theo \u0111\u00f3:<\/p>\n<p>+ Nguy\u1ec5n Nh\u1ea1c (Trung \u01b0\u01a1ng Ho\u00e0ng \u0111\u1ebf): Cai qu\u1ea3n v\u00f9ng \u0111\u1ea5t g\u1ed1c t\u1eeb B\u1ebfn V\u00e1t (Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i c\u0169) \u0111\u1ebfn B\u00ecnh Thu\u1eadn, \u0111\u00f3ng \u0111\u00f4 \u1edf Quy Nh\u01a1n.<\/p>\n<p><strong>+ <\/strong>Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 (B\u1eafc B\u00ecnh V\u01b0\u01a1ng &#8211; sau l\u00e0 Quang Trung): Cai qu\u1ea3n t\u1eeb Qu\u1ea3ng Nam tr\u1edf ra, kinh \u0111\u00f4 \u0111\u00f3ng \u1edf Ph\u00fa Xu\u00e2n. Th\u1ef1c ch\u1ea5t \u0111\u00e2y l\u00e0 v\u00f9ng \u0111\u1ea5t c\u1ee7a \u0110\u1ea1i Vi\u1ec7t n\u1eeda \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 XV.<\/p>\n<p>+ Nguy\u1ec5n L\u1eef (\u0110\u00f4ng \u0110\u1ecbnh V\u01b0\u01a1ng): Cai qu\u1ea3n v\u00f9ng Gia \u0110\u1ecbnh \u1edf ph\u00eda Nam, sau Gia \u0110\u1ecbnh r\u01a1i v\u00e0o tay Nguy\u1ec5n \u00c1nh).<\/p>\n<p>Sau chi\u1ebfn th\u1eafng K\u1ef7 D\u1eadu kh\u00f4ng l\u00e2u, Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u00e0 Thanh s\u1eafc phong <em>An Nam Qu\u1ed1c V\u01b0\u01a1ng<\/em>, t\u00e1ch bi\u1ec7t v\u1edbi Th\u00e1i \u0110\u1ee9c Ho\u00e0ng \u0111\u1ebf Nguy\u1ec5n Nh\u1ea1c. Nh\u01b0 v\u1eady, d\u00f9 bi\u00ean gi\u1edbi s\u00f4ng Gianh \u0111\u00e3 b\u1ecb x\u00f3a nh\u00f2a, nh\u01b0ng Vi\u1ec7t Nam d\u01b0\u1edbi s\u1ef1 cai tr\u1ecb c\u1ee7a Nh\u00e0 T\u00e2y S\u01a1n l\u1ea1i ph\u00e2n li\u1ec7t th\u00e0nh ba v\u00f9ng \u0111\u1ea5t v\u1edbi h\u1ec7 th\u1ed1ng qu\u1ea3n tr\u1ecb ri\u00eang, qu\u00e2n \u0111\u1ed9i ri\u00eang. Gi\u1eefa c\u00e1c v\u00f9ng l\u00e3nh th\u1ed5 n\u00e0y c\u00f2n ph\u00e1t \u0111\u1ed9ng chi\u1ebfn tranh v\u1edbi nhau (cu\u1ed9c chi\u1ebfn Nh\u1ea1c &#8211; Hu\u1ec7 n\u0103m 1787, Gia Long \u0111\u00e1nh Nguy\u1ec5n Nh\u1ea1c v\u00e2y th\u00e0nh Ho\u00e0ng \u0110\u1ebf \u2026). Theo \u0111\u1ecbnh ngh\u0129a v\u1ec1 N\u01b0\u1edbc \u2013 qu\u1ed1c gia c\u1ee7a M\u1ea1nh T\u1eed v\u00e0 Walker Connor \u0111\u00e3 n\u00eau tr\u00ean, th\u00ec T\u00e2y S\u01a1n t\u1ea1o ra 3 qu\u1ed1c gia ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i m\u1ed9t qu\u1ed1c gia th\u1ed1ng nh\u1ea5t.<\/p>\n<p>Th\u00e0nh qu\u1ea3 c\u1ee7a phong tr\u00e0o T\u00e2y S\u01a1n th\u1ef1c ch\u1ea5t l\u00e0 t\u00e1i ph\u00e2n quy\u1ec1n, ph\u00e2n chia qu\u1ea3 th\u1ef1c chi\u1ebfn tranh ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 th\u1ed1ng nh\u1ea5t qu\u1ed1c gia. Th\u1ed1ng nh\u1ea5t qu\u1ed1c gia ch\u1ec9 th\u1ef1c s\u1ef1 b\u1eaft \u0111\u1ea7u khi Nguy\u1ec5n \u00c1nh x\u00f3a b\u1ecf 3 v\u01b0\u01a1ng quy\u1ec1n \u0111\u1ec3 quy v\u1ec1 m\u1ed9t m\u1ed1i v\u00e0o n\u0103m 1802. <em>\u201cTh\u00e1ng 1 n\u0103m Gi\u00e1p T\u00fd (1804), vua Gia Long l\u1ea1i ra h\u00e0nh cung th\u00e0nh Th\u0103ng Long l\u00e0m \u0111\u1ea1i l\u1ec5 bang giao t\u1ea1i \u0111i\u1ec7n K\u00ednh Thi\u00ean, ch\u00ednh th\u1ee9c \u0111\u1eb7t t\u00ean n\u01b0\u1edbc l\u00e0 Vi\u1ec7t Nam. Nh\u01b0 th\u1ebf t\u00ean n\u01b0\u1edbc \u0110\u1ea1i Vi\u1ec7t (L\u00fd Th\u00e1nh T\u00f4ng \u0111\u1eb7t n\u0103m 1054) v\u00e0 t\u00ean n\u01b0\u1edbc Vi\u1ec7t Nam (Gia Long \u0111\u1eb7t n\u0103m 1804) c\u00e1ch nhau 750 n\u0103m, \u0111\u1ec1u \u1edf th\u00e0nh Th\u0103ng Long, b\u1edfi c\u00e1c v\u1ecb ho\u00e0ng \u0111\u1ebf \u0111\u00e3 khai m\u1edf v\u00e0 ho\u00e0n th\u00e0nh tr\u1ecdn v\u1eb9n c\u00f4ng cu\u1ed9c m\u1edf c\u00f5i v\u1ec1 ph\u01b0\u01a1ng Nam, th\u1ed1ng nh\u1ea5t \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc\u201d<\/em><strong><sup>54<\/sup><\/strong><em>. <\/em>Gia Long v\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi k\u1ebf t\u1ee5c s\u1ef1 nghi\u1ec7p c\u1ee7a \u00f4ng ti\u1ebfp t\u1ee5c ti\u1ebfn h\u00e0nh c\u1ea3i c\u00e1ch h\u00e0nh ch\u00ednh \u0111\u1eb7t ra t\u1ec9nh \u2013 ph\u1ee7 &#8211; huy\u1ec7n, \u2026 su\u1ed1t t\u1eeb L\u1ea1ng S\u01a1n t\u1edbi H\u00e0 Ti\u00ean. B\u1eaft \u0111\u1ea7u t\u1eeb th\u1eddi \u0111i\u1ec3m n\u0103m 1802, ch\u00fang ta \u0111\u00e3 c\u00f3 m\u1ed9t l\u00e3nh th\u1ed5 chung sau h\u00e0ng tr\u0103m n\u0103m ph\u00e2n li\u1ec7t. \u0110\u1ed3ng ti\u1ec1n Gia Long th\u00f4ng b\u1ea3o \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00fac v\u00e0 c\u00f3 gi\u00e1 tr\u1ecb s\u1eed d\u1ee5ng tr\u00ean to\u00e0n c\u00f5i Vi\u1ec7t Nam, m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng h\u00e0nh ch\u00ednh \u2013 thu\u1ebf kh\u00f3a t\u1eadp trung \u0111\u01b0\u1ee3c \u00e1p \u0111\u1eb7t tr\u00ean to\u00e0n qu\u1ed1c gia. \u0110\u1ebfn \u0111\u00e2y ch\u00fang ta c\u00f3 m\u1ed9t khung v\u1eadt ch\u1ea5t cho \u0111\u1eddi s\u1ed1ng kinh t\u1ebf chung, x\u00f3a b\u1ecf s\u1ef1 ph\u00e2n c\u00e1ch kinh t\u1ebf \u0110\u00e0ng Trong \u2013 \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i.<\/p>\n<p><em><strong>(c\u00f2n ti\u1ebfp)<\/strong><\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>___________________<\/p>\n<p><strong>Ch\u00fa th\u00edch<\/strong>:<\/p>\n<ol>\n<li>L\u1ea5y t\u1eeb \u00fd c\u1ee7a workshop l\u1ecbch s\u1eed: C\u00f9ng t\u00ecm hi\u1ec3u v\u1ec1 vua Gia Long do Delta book t\u1ed5 ch\u1ee9c ng\u00e0y 16 th\u00e1ng 11 n\u0103m 2025.<\/li>\n<li>Nguy\u1ec5n Quang Trung Ti\u1ebfn: Nguy\u1ec5n \u00c1nh &#8211; Gia Long: 200 n\u0103m nh\u00ecn l\u1ea1i, T\u1ea1p ch\u00ed Nghi\u00ean c\u1ee9u v\u00e0 Ph\u00e1t tri\u1ec3n s\u1ed1 2 (156) 2020, trang 3.<\/li>\n<li>Caesar: De Bello Gallico &#8211; <a href=\"https:\/\/www.loebclassics.com\/view\/caesar-gallic_wars\/1917\/pb_LCL072.341.xml?readMode=reader&amp;ref=binfind.com%2Fweb\">&#8220;B\u00e1o c\u00e1o v\u1ec1 Chi\u1ebfn tranh Gallic&#8221;.<\/a> Nguy\u00ean v\u0103n Latinh: <em>Natio est omnis Gallorum admodum dedita religionibus. Atque ob eam causam, qui sunt adfecti gravioribus morbis quique in proeliis periculisque versantur, aut pro victimis homines immolant aut se immolaturos vovent, administrisque ad ea sacrificia druidibus utuntur.&nbsp;<br \/>\n(Ti\u1ebfng Anh: The entire nation of the Gauls is greatly devoted to religious affairs. And for that reason those who are afflicted with more serious illnesses and those who are involved in battles and dangers either sacrifice people as victims or they vow that they themselves will be sacrificed; and they make use of Druids as administrators for those sacrifices.)<br \/>\nLink truy c\u1eadp: <\/em><a href=\"https:\/\/lrc.la.utexas.edu\/eieol\/latol\/40\">https:\/\/lrc.la.utexas.edu\/eieol\/latol\/40<\/a>. D\u1ecbch Vi\u1ec7t v\u0103n, S\u00f4ng H\u00e0n nh\u00f3m C\u1ed5 s\u1eed T\u1eeb nguy\u00ean.<br \/>\n<em><br \/>\n<\/em><\/li>\n<li>Nguy\u00ean v\u0103n: \u4eca\u8af8\u83ef\u58eb\u5973\uff0c\u6c11\u65cf\u5f17\u9769\uff0c\u800c\u9732\u9996\u504f\u8e1e\uff0c\u6feb\u7528\u5937\u79ae\uff0c\u4e91\u65bc\u7fe6\u843d\u4e4b\u5f92\uff0c\u5168\u662f\u80e1\u4eba\uff0c\u570b\u6709\u820a\u98a8\uff0c\u6cd5\u4e0d\u53ef\u8b8a. Link <a href=\"https:\/\/ctext.org\/wiki.pl?if=gb&amp;chapter=592075\">https:\/\/ctext.org\/wiki.pl?if=gb&amp;chapter=592075<\/a>, truy c\u1eadp ng\u00e0y 20\/11\/2025.<\/li>\n<li>Nguy\u00ean v\u0103n \u611a\u4eba\u5f97\u4e4b\uff08\u5fc3\u672f\uff09\u4ee5\u503e\u5b97\u793e\u706d\u6c11\u65cf, tham kh\u1ea3o th\u00eam t\u1ea1i Trung Hoa D\u00e2n t\u1ed9c l\u1ecbch s\u1eed \u0111\u00edch do lai ( <a href=\"https:\/\/news.cctv.com\/science\/20080604\/102119_1.shtml\">https:\/\/news.cctv.com\/science\/20080604\/102119_1.shtml<\/a>, truy c\u1eadp ng\u00e0y 22\/12\/2025.<\/li>\n<li>Anthony D. Smith (1986): The Ethnic Origins of Nations, B\u1ea3n d\u1ecbch Vi\u1ec7t V\u0103n: Ngu\u1ed3n g\u1ed1c t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi c\u1ee7a c\u00e1c qu\u1ed1c gia \u2013 \u0110\u1eb7ng \u0110\u1ee9c Hi\u1ec7p d\u1ecbch, NXB Khoa h\u1ecdc x\u00e3 h\u1ed9i 2024 trang 42.<\/li>\n<li>Anthony D. Smith s\u00e1ch \u0111\u00e3 d\u1eabn trang 50.<\/li>\n<li><strong>&nbsp;<\/strong>Ernest Renan (1886) \u201cQu\u2019est-ce qu\u2019une nation?\u201d. Nguy\u00ean v\u0103n ti\u1ebfng Ph\u00e1p: <em>\u201cUne nation est une \u00e2me, un principe spirituel. Deux choses qui, \u00e0 vrai dire, n&#8217;en font qu&#8217;une, constituent cette \u00e2me, ce principe spirituel. L&#8217;une est dans le pass\u00e9, l&#8217;autre dans le pr\u00e9sent. L&#8217;une est la possession en commun d&#8217;un riche legs de souvenirs ; l&#8217;autre est le consentement actuel, le d\u00e9sir de vivre ensemble, la volont\u00e9 de continuer \u00e0 faire valoir l&#8217;h\u00e9ritage qu&#8217;on a re\u00e7u indivis\u201d<\/em>. B\u1ea3n d\u1ecbch m\u00e0 ch\u00fang s\u1eed d\u1ee5ng t\u1eeb L\u00ea T\u01b0 (2019): \u0110\u1ea1i C\u00e1o huy\u1ec1n tho\u1ea1i v\u1ec1 v\u1ecb vua Khai qu\u1ed1c k\u1ef3 5, \u0111\u0103ng t\u1ea3i t\u1ea1i Da M\u00e0u: <a href=\"https:\/\/damau.org\/61044\/dai-co-huyen-thoai-ve-vi-vua-khai-quoc-l-loi\">https:\/\/damau.org\/61044\/dai-co-huyen-thoai-ve-vi-vua-khai-quoc-l-loi<\/a><\/li>\n<li>T\u1ee9 B\u00ecnh Th\u1ef1c L\u1ee5c, Ch\u1ee7 bi\u00ean \u0110inh Kh\u1eafc Thu\u00e2n, D\u1ecbch ch\u00fa \u0110inh Kh\u1eafc Thu\u00e2n \u2013 H\u1ed3ng Phi, NXB V\u0103n h\u00f3a Th\u00f4ng tin, H\u00e0 N\u1ed9i 2009, trang 59.<\/li>\n<li>J. Stalin (1913): Marxism and the National Question. Nguy\u00ean v\u0103n ti\u1ebfng Anh: <em>A nation is a historically constituted, stable community of people, formed on the basis of a common language, territory, economic life, and psychological make-up manifested in a common culture. <\/em>Link truy c\u1eadp: <a href=\"https:\/\/www.marxists.org\/reference\/archive\/stalin\/works\/1913\/03a.htm\">https:\/\/www.marxists.org\/reference\/archive\/stalin\/works\/1913\/03a.htm<\/a>, truy c\u1eadp ng\u00e0y 20\/12\/2025. B\u1ea3n d\u1ecbch Vi\u1ec7t v\u0103n m\u00e0 ch\u00fang s\u1eed d\u1ee5ng t\u1eeb L\u00ea T\u01b0 (2019): \u0110\u1ea1i C\u00e1o huy\u1ec1n tho\u1ea1i v\u1ec1 v\u1ecb vua Khai qu\u1ed1c k\u1ef3 5, tham kh\u1ea3o th\u00eam b\u1ea3n d\u1ecbch: Ch\u1ee7 ngh\u0129a M\u00e1c v\u00e0 V\u1ea5n \u0111\u1ec1 D\u00e2n t\u1ed9c \u2013 J. Stalin. \u0110\u0103ng l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean trong t\u1ea1p ch\u00ed Gi\u00e1o d\u1ee5c s\u1ed1 3-5, th\u00e1ng Ba-th\u00e1ng N\u0103m 1913. Ngu\u1ed3n s\u1ed1 h\u00f3a: Ch\u1ee7 ngh\u0129a M\u00e1c v\u00e0 V\u1ea5n \u0111\u1ec1 d\u00e2n t\u1ed9c, NXB S\u1ef1 th\u1eadt, 1970.<\/li>\n<li>J. Stalin (1913), s\u00e1ch \u0111\u00e3 d\u1eabn, nguy\u00ean v\u0103n ti\u1ebfng Anh: It must be emphasized that none of the above characteristics taken separately is sufficient to define a nation. More than that, it is sufficient for a single one of these characteristics to be lacking and the nation ceases to be a nation. D\u1ecbch Vi\u1ec7t v\u0103n, S\u00f4ng H\u00e0n (nh\u00f3m C\u1ed5 s\u1eed T\u1eeb nguy\u00ean).<\/li>\n<li>Ph\u1ea1m S\u01b0 M\u1ea1nh: H\u1ed9 gi\u00e1 Thi\u00ean Tr\u01b0\u1eddng th\u01b0 s\u1ef1 II (H\u1ed9 gi\u00e1 vua v\u1ec1 Thi\u00ean Tr\u01b0\u1eddng, b\u00e0i 2). Nguy\u00ean v\u0103n: \u5373\u58a8\u884c\u90fd\u53e4\u6f97\u700d\uff0c\u6c11\u7199\u4fd7\u53e4\u592a\u5e73\u5e74. Phi\u00ean \u00e2m: <em>T\u1ee9c M\u1eb7c h\u00e0nh \u0111\u00f4 c\u1ed5 Gi\u1ea3n Tri\u1ec1n\/ D\u00e2n hi t\u1ee5c c\u1ed5 th\u00e1i b\u00ecnh ni\u00ean<\/em>. Ngu\u1ed3n: <em>Th\u01a1 v\u0103n L\u00fd Tr\u1ea7n<\/em>, t\u1eadp III, NXB Khoa h\u1ecdc X\u00e3 h\u1ed9i 1978, trang 89. D\u1ecbch ngh\u0129a: H\u00e0nh \u0111\u00f4 T\u1ee9c M\u1eb7c nh\u01b0 mi\u1ec1n s\u00f4ng Gi\u1ea3n, s\u00f4ng Tri\u1ec1n x\u01b0a\/ \u1ede \u0111\u00e2y, d\u00e2n vui v\u1edbi t\u1ee5c c\u1ed5 nh\u1eefng n\u0103m th\u00e1i b\u00ecnh.<\/li>\n<li>Nguy\u1ec5n Phi Khanh: <em>Tuy\u00ean chi\u1ebfu b\u00e3i bi\u1ec7t v\u1eadn ph\u00f3 Nguy\u1ec5n Vi\u00eam<\/em> (Tuy\u00ean chi\u1ebfu xong, t\u1eeb bi\u1ec7t quan v\u1eadn ph\u00f3 Nguy\u1ec5n Vi\u00eam). Nguy\u00ean v\u0103n: \u4fd7\u96dc\u7360\u5937\u6c11\u592a\u53e4. Phi\u00ean \u00e2m: <em>T\u1ee5c t\u1ea1p Li\u00eau Di d\u00e2n th\u00e1i c\u1ed5<\/em>. Ngu\u1ed3n: <em>Th\u01a1 v\u0103n L\u00fd Tr\u1ea7n<\/em> t\u1eadp III, NXB Khoa h\u1ecdc X\u00e3 h\u1ed9i 1978, trang 447. D\u1ecbch ngh\u0129a: Phong t\u1ee5c c\u00f2n tr\u1ed9n l\u1eabn v\u1edbi th\u00f3i Li\u00eau Di, d\u00e2n nh\u01b0 th\u1eddi th\u00e1i c\u1ed5.<\/li>\n<li>Benedict Anderson (1983): <em>Imagined Communities<\/em>. B\u1ea3n d\u1ecbch Vi\u1ec7t v\u0103n: <em>Nh\u1eefng c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng: Suy ngh\u0129 v\u1ec1 ngu\u1ed3n g\u1ed1c v\u00e0 s\u1ef1 lan truy\u1ec1n c\u1ee7a ch\u1ee7 ngh\u0129a d\u00e2n t\u1ed9c<\/em>. Ng\u01b0\u1eddi d\u1ecbch: Nguy\u1ec5n Thu Giang, V\u0169 \u0110\u1ee9c Li\u00eam, Ph\u1ea1m V\u0103n Th\u1ee7y, Nguy\u1ec5n Thanh T\u00f9ng. NXB \u0110\u1ea1i h\u1ecdc S\u01b0 ph\u1ea1m 2021, trang 11.<\/li>\n<li>Benedict Anderson, s\u00e1ch \u0111\u00e3 d\u1eabn, trang 15.<\/li>\n<li>Benedict Anderson, s\u00e1ch \u0111\u00e3 d\u1eabn, trang 15.<\/li>\n<li>L\u00ea V\u0103n H\u01b0u, Ng\u00f4 S\u0129 Li\u00ean, Phan Phu Ti\u00ean: \u0110\u1ea1i Vi\u1ec7t S\u1eed K\u00fd To\u00e0n Th\u01b0, d\u1ecbch v\u00e0 ch\u00fa th\u00edch: Ng\u00f4 \u0110\u1ee9c Th\u1ecd (d\u1ecbch theo b\u1ea3n kh\u1eafc n\u0103m Ch\u00ednh H\u00f2a th\u1ee9 18 &#8211; 1697). NXB Khoa h\u1ecdc X\u00e3 h\u1ed9i 1998, t\u1eadp I, trang 243. Ghi ch\u00fa: \u0110o\u1ea1n ch\u00e9p l\u1eddi chi\u1ebfu c\u1ee7a vua L\u00fd Th\u00e1i T\u1ed5 khi th\u00e2n chinh \u0111i \u0111\u00e1nh Di\u1ec5n Ch\u00e2u, m\u00f4 t\u1ea3 ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n \u1edf \u0111\u00e2y l\u00e0 &#8220;kh\u00f4ng tu\u00e2n gi\u00e1o h\u00f3a&#8221;, &#8220;ngu b\u1ea1o l\u00e0m c\u00e0n&#8221;. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y cho th\u1ea5y d\u01b0\u1edbi m\u1eaft nh\u00ecn c\u1ee7a tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh Th\u0103ng Long, c\u00e1c v\u00f9ng \u0111\u1ea5t nh\u01b0 Di\u1ec5n Ch\u00e2u, Thanh Ngh\u1ec7 v\u1eabn b\u1ecb coi l\u00e0 nh\u1eefng v\u00f9ng &#8220;ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c khai h\u00f3a&#8221; ho\u00e0n to\u00e0n, kh\u00e1c bi\u1ec7t v\u1edbi v\u0103n minh v\u00f9ng Kinh k\u1ef3.<\/li>\n<li>\u0110\u00e0o Duy Anh (1956): Nh\u1eefng b\u01b0\u1edbc l\u1edbn trong s\u1ef1 h\u00ecnh th\u00e0nh v\u00e0 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam, T\u1eadp san \u0110\u1ea1i h\u1ecdc S\u01b0 Ph\u1ea1m s\u1ed1 5, th\u00e1ng 1, 2, 3 n\u0103m 1956, trang 67, 68.<\/li>\n<li>D\u1eabn theo Tr\u1ea7n Huy Li\u1ec7u (1955), D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam h\u00ecnh th\u00e0nh t\u1eeb bao gi\u1edd? T\u1eadp san nghi\u00ean c\u1ee9u V\u0103n S\u1eed \u0110\u1ecba s\u1ed1 5, th\u00e1ng 2\/1955, trang 7.<\/li>\n<li>Tr\u1ea7n Huy Li\u1ec7u (1955), D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam h\u00ecnh th\u00e0nh t\u1eeb bao gi\u1edd. S\u00e1ch \u0111\u00e3 d\u1eabn, trang 16.<\/li>\n<li>Ho\u00e0ng Xu\u00e2n Nh\u1ecb (1956): X\u00e1c \u0111\u1ecbnh quan ni\u1ec7m c\u1ee7a ch\u00fang ta v\u1ec1 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 d\u00e2n t\u1ed9c v\u00e0 v\u1ec1 s\u1ef1 h\u00ecnh th\u00e0nh c\u1ee7a D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam, T\u1eadp san \u0110\u1ea1i h\u1ecdc S\u01b0 Ph\u1ea1m s\u1ed1 5, th\u00e1ng 1, 2, 3 n\u0103m1956, trang 94, 95.<\/li>\n<\/ol>\n<p>22, 23, 24, d\u1eabn theo Liam Kelley (Le Minh Khai Viet): How Did Vietnam Transform from a Lateral-Aristocratic Ethnie into a Modern Nation? Link truy c\u1eadp: <a href=\"https:\/\/vnshort.com\/3hqK\">https:\/\/vnshort.com\/3hqK<\/a>, truy c\u1eadp ng\u00e0y 20 th\u00e1ng 12 n\u0103m 2025.<\/p>\n<p>25, 26. Phan Huy L\u00ea: V\u1ec1 qu\u00e1 tr\u00ecnh d\u00e2n t\u1ed9c c\u1ee7a l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam, \u0111\u0103ng trong Phan Huy L\u00ea di c\u1ea3o: Nh\u1eadn th\u1ee9c l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam, NXB Khoa h\u1ecdc x\u00e3 h\u1ed9i 2024, trang 75, 79.<\/p>\n<ol start=\"27\">\n<li>Phan Huy L\u00ea (2024) di c\u1ea3o, s\u00e1ch \u0111\u00e3 d\u1eabn trang 76. \u1ede \u0111\u00e2y Gs Phan Huy L\u00ea \u0111\u00e3 ti\u1ebfp c\u1eadn t\u01b0 li\u1ec7u g\u1ed1c theo h\u01b0\u1edbng nh\u1ea5n m\u1ea1nh s\u1ef1 t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed3ng v\u0103n h\u00f3a.<\/li>\n<li>\u0110\u1ed1i chi\u1ebfu l\u1ea1i v\u1edbi v\u0103n b\u1ea3n Ph\u00e1p\/Anh ng\u1eef, ch\u00fang t\u00f4i nh\u1eadn th\u1ea5y t\u00e1c gi\u1ea3 Pierre Poivre d\u00f9ng nh\u1eefng t\u1eeb ng\u1eef m\u1ea1nh m\u1ebd h\u01a1n \u0111\u1ec3 m\u00f4 t\u1ea3 s\u1ef1 chia r\u1ebd ch\u00ednh tr\u1ecb, th\u00f9 \u0111\u1ecbch gi\u1eefa hai \u0110\u00e0ng Trong &#8211; Ngo\u00e0i.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Ngu\u1ed3n t\u01b0 li\u1ec7u: Pierre Poivre: <em>Voyage de Pierre Poivre en Cochinchine<\/em> (H\u00e0nh tr\u00ecnh c\u1ee7a Pierre Poivre t\u1ea1i \u0110\u00e0ng Trong). <em>Ngu\u1ed3n:<\/em> T\u1ea1p ch\u00ed Revue de l&#8217;Extr\u00eame-Orient (T\u1ea1p ch\u00ed Vi\u1ec5n \u0110\u00f4ng), T\u1eadp 3<strong>, <\/strong>Ch\u1ee7 bi\u00ean: Henri Cordier. Xu\u1ea5t b\u1ea3n t\u1ea1i Paris, n\u0103m 1885, trang 83. Nguy\u00ean v\u0103n ti\u1ebfng Ph\u00e1p: Depuis leur s\u00e9paration ces deux peuples se font des guerres cruelles. Ils n&#8217;ont ni liaison, ni commerce ensemble et se mettent \u00e0 mort quand ils se prennent soit en paix soit en guerre. Il est m\u00eame deffendu de prononcer le mot de Tunquin devant le roy de Cochinchine. Cependant quelque grande que soit l&#8217;aversion de ces deux peuples, qui parlent la m\u00eame langue et ont les m\u00e8mes usages, ils s&#8217;estiment mutuellement. Les Cochinchinois se font honneur de descendre des Tunquinois qu&#8217;ils ha\u00efssent. C&#8217;est la seule nation dont ils font l&#8217;\u00e9loge; ils m\u00e9prisent toutes les autres et surtout les Chinois.<\/p>\n<p>B\u1ea3n d\u1ecbch Anh ng\u1eef c\u1ee7a Kristine Alilunas-Rodgers (1993) trong <em>Southern Vietnam under the Nguyen<\/em>, trang 65 nh\u01b0 sau: <em>\u201cSince the time they were separated these two peoples have waged cruel wars on one another. They have neither links nor dealings with each other and put one another to death when they capture each other whether in peace or at war. It is even forbidden to utter the word Tongking before the king of Cochinchina. Yet however great the loathing between these two peoples, who speak the same language and have the same customs, they hold each other in high esteem. The Cochinchinese pride themselves on being descended from the Tongkinese whom they loathe. It is the only nation of which they speak highly; they scorn all the others and above all the Chinese\u201d.<\/em><\/p>\n<p>T\u01b0 li\u1ec7u Ph\u00e1p ng\u1eef v\u00e0 Anh ng\u1eef n\u00f3i tr\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c cung c\u1ea5p b\u1edfi b\u1ea1n \u0111\u1ecdc Brian Wu.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><a href=\"https:\/\/damau.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Xu-Dang-Trong.jpg\" rel=\"lightbox[104885]\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone  wp-image-104889\" src=\"https:\/\/damau.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Xu-Dang-Trong-300x152.jpg\" alt=\"\" width=\"338\" height=\"171\" srcset=\"https:\/\/damau.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Xu-Dang-Trong-300x152.jpg 300w, https:\/\/damau.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Xu-Dang-Trong-768x389.jpg 768w, https:\/\/damau.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Xu-Dang-Trong.jpg 936w\" sizes=\"auto, (max-width: 338px) 100vw, 338px\" \/><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><em>(\u1ea2nh ch\u1ee5p trang 83, M\u00f4 t\u1ea3 x\u1ee9 \u0110\u00e0ng Trong c\u1ee7a Pierre Poivre, b\u00ean tr\u00e1i l\u00e0 b\u1ea3n Ph\u00e1p ng\u1eef, b\u00ean ph\u1ea3i l\u00e0 b\u1ea3n Anh ng\u1eef, ngu\u1ed3n \u1ea3nh Brian Wu.<\/em><\/p>\n<p>Ch\u00fang t\u00f4i d\u1ecbch b\u1ea3n Anh ng\u1eef nh\u01b0 sau: <em>K\u1ec3 t\u1eeb khi ph\u00e2n chia, d\u00e2n ch\u00fang hai x\u1ee9 \u0111\u00e3 d\u1ea5n th\u00e2n v\u00e0o nh\u1eefng cu\u1ed9c chi\u1ebfn t\u00e0n kh\u1ed1c v\u1edbi nhau. H\u1ecd kh\u00f4ng c\u00f3 b\u1ea5t k\u1ef3 m\u1ed1i li\u00ean h\u1ec7, hay bu\u00f4n b\u00e1n n\u00e0o v\u1edbi nhau, h\u1ec5 b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c nhau l\u00e0 ra tay gi\u1ebft ch\u1ebft, b\u1ea5t k\u1ec3 th\u1eddi b\u00ecnh hay th\u1eddi chi\u1ebfn. Th\u1eadm ch\u00ed, tr\u01b0\u1edbc m\u1eb7t ch\u00faa \u0110\u00e0ng Trong c\u1ea5m kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eafc \u0111\u1ebfn hai ch\u1eef \u201c\u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i\u201d. Tuy nhi\u00ean, d\u1eabu cho m\u1ed1i th\u00f9 h\u1eb1n gi\u1eefa ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n hai x\u1ee9 c\u00f3 s\u00e2u s\u1eafc \u0111\u1ebfn \u0111\u00e2u, th\u00ec b\u1edfi c\u00f9ng chung ti\u1ebfng n\u00f3i v\u00e0 phong t\u1ee5c, h\u1ecd v\u1eabn d\u00e0nh cho nhau m\u1ed9t s\u1ef1 k\u00ednh n\u1ec3 cao \u0111\u1ed9. D\u00e2n ch\u00fang \u0110\u00e0ng Trong h\u00e3nh di\u1ec7n v\u00ec c\u00f3 g\u1ed1c g\u00e1c t\u1eeb \u0110\u00e0ng Ngo\u00e0i \u2014 [v\u00f9ng \u0111\u1ea5t nay c\u1ee7a] ch\u00ednh nh\u1eefng k\u1ebb m\u00e0 h\u1ecd \u0111ang c\u0103m gh\u00e9t. \u0110\u00f3 l\u00e0 qu\u1ed1c gia (nation) duy nh\u1ea5t m\u00e0 h\u1ecd ca ng\u1ee3i; trong khi h\u1ecd khinh mi\u1ec7t t\u1ea5t c\u1ea3 ng\u01b0\u1eddi n\u01b0\u1edbc ngo\u00e0i, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa.<\/em><\/p>\n<ol start=\"29\">\n<li>Phan Huy L\u00ea (2008):&nbsp;\u201cQu\u00e1 tr\u00ecnh h\u00ecnh th\u00e0nh d\u00e2n t\u1ed9c v\u00e0 ch\u1ee7 ngh\u0129a d\u00e2n t\u1ed9c trong l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam\u201d. To\u1ea1 \u0111\u00e0m \u201cV\u1ea5n \u0111\u1ec1 d\u00e2n t\u1ed9c v\u00e0 Ch\u1ee7 ngh\u0129a d\u00e2n t\u1ed9c \u1edf Vi\u1ec7t Nam cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ec9 19 \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ec9 20\u201d, Tr\u01b0\u1eddng \u0110HKHXH&amp;NV, \u0110HQGHN v\u00e0 B\u1ea3o t\u00e0ng D\u00e2n t\u1ed9c l\u1ecbch s\u1eed Nh\u1eadt B\u1ea3n, ng\u00e0y 10\/9\/2008.<\/li>\n<li>Georg G. Iggers and Q. Edward Wang (2008): <em>A Global History of Modern Historiography<\/em> (L\u1ecbch s\u1eed bi\u00ean ni\u00ean s\u1eed hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i to\u00e0n c\u1ea7u). First published 2008 by Pearson Education Limited. Published 2013 by Routledge (New York\/London). Trang 329.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Nguy\u00ean v\u0103n ti\u1ebfng Anh: In fact, historical longevity was something they desired, for it demonstrated that contrary to the claims of the Orientalists and pre-war historians, Vietnam was not China\u2019s cultural colony, and that the Vietnamese not only could but indeed had established independent states even earlier than the Chinese. Thus, Ngo Si lien\u2019s tenu ous assertion about Van Lang\u2019s founding of Vietnam in 2879 bce remains quite appealing; it has motivated both historians and archaeologists in today\u2019s Vietnam to support it with evidence. D\u1ecbch Vi\u1ec7t v\u0103n b\u1edfi S\u00f4ng H\u00e0n, nh\u00f3m C\u1ed5 s\u1eed T\u1eeb nguy\u00ean.<\/p>\n<ol start=\"31\">\n<li>\u0110\u1ea1i Vi\u1ec7t S\u1eed L\u01b0\u1ee3c (khuy\u1ebft danh), d\u1ecbch gi\u1ea3 Nguy\u1ec5n Gia T\u01b0\u1eddng NXB TP. H\u1ed3 Ch\u00ed Minh B\u1ed9 m\u00f4n Ch\u00e2u \u00c1 h\u1ecdc \u0110\u1ea1i h\u1ecdc T\u1ed5ng h\u1ee3p TP. H\u1ed3 Ch\u00ed Minh n\u0103m 1993, b\u1ea3n \u0111i\u1ec7n t\u1eed, trang 3<\/li>\n<li>H\u1ed3 Ch\u00ed Minh (1941): L\u1ecbch s\u1eed n\u01b0\u1edbc ta, link truy c\u1eadp: <a href=\"https:\/\/vnshort.com\/5iKv\">https:\/\/vnshort.com\/5iKv<\/a>, truy c\u1eadp ng\u00e0y 19\/12\/2025.<\/li>\n<li>D\u1eabn theo V\u0103n T\u00e2n (1958): C\u00e1ch m\u1ea1ng T\u00e2y S\u01a1n, NXB V\u0103n S\u1eed \u0110\u1ecba, H\u00e0 N\u1ed9i 1958, trang 5 (b\u1ea3n ch\u1ebf b\u1ea3n \u0111i\u1ec7n t\u1eed).<\/li>\n<li>Tr\u1ea7n V\u0103n Gi\u00e0u (1996): S\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a T\u01b0 t\u01b0\u1edfng \u1edf Vi\u1ec7t Nam t\u1eeb Th\u1ebf k\u1ef7 19 \u0111\u1ebfn C\u00e1ch m\u1ea1ng th\u00e1ng 8, t\u1eadp I. NXB Ch\u00ednh tr\u1ecb Qu\u1ed1c Gia 1996, trang 19.<\/li>\n<\/ol>\n<p>35, 36, 37. V\u0103n T\u00e2n (1958): C\u00e1ch m\u1ea1ng T\u00e2y S\u01a1n, s\u00e1ch \u0111\u00e3 d\u1eabn, t\u1eeb trang 222 \u0111\u1ebfn trang 226.<\/p>\n<ol start=\"38\">\n<li>Tr\u1ea7n Qu\u1ed1c V\u01b0\u1ee3ng (2015): M\u1ea5y v\u1ea5n \u0111\u1ec1 v\u1ec1 vua Gia Long, T\u1ea1p ch\u00ed X\u01b0a &amp; Nay s\u1ed1 450. \u0110\u0103ng t\u1ea3i l\u1ea1i \u1edf website Nghi\u00ean c\u1ee9u l\u1ecbch s\u1eed. Link truy c\u1eadp <a href=\"https:\/\/nghiencuulichsu.com\/2013\/01\/16\/may-van-de-ve-vua-gia-long\/\">https:\/\/nghiencuulichsu.com\/2013\/01\/16\/may-van-de-ve-vua-gia-long\/<\/a>. Truy c\u1eadp ng\u00e0y 19\/12\/2025.<\/li>\n<li>Phan Huy L\u00ea (2008): Ch\u00faa Nguy\u1ec5n v\u00e0 v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n trong l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam t\u1eeb th\u1ebf k\u1ef7 XVI \u0111\u1ebfn th\u1ebf k\u1ef7 XIX. K\u1ef7 y\u1ebfu H\u1ed9i th\u1ea3o khoa h\u1ecdc: Ch\u00faa Nguy\u1ec5n v\u00e0 v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n trong l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam, t\u1eeb th\u1ebf k\u1ef7 XVI \u0111\u1ebfn th\u1ebf k\u1ef7 XIX. NXB Th\u1ebf Gi\u1edbi \u2013 H\u00e0 N\u1ed9i 2008. Ch\u1ebf b\u1ea3n \u0111i\u1ec7n t\u1eed, trang 19.<\/li>\n<li>Phan Huy L\u00ea (2008): Ch\u00faa Nguy\u1ec5n v\u00e0 v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n trong l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam t\u1eeb th\u1ebf k\u1ef7 XVI \u0111\u1ebfn th\u1ebf k\u1ef7 XIX, s\u00e1ch \u0111\u00e3 d\u1eabn, trang 13.<\/li>\n<li>Thi\u00ean Ph\u01b0\u01a1ng (2014): Lu\u1eadn b\u00e0n v\u1ec1 vi\u1ec7c v\u1eadn d\u1ee5ng ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p l\u1ecbch s\u1eed, t\u1ea1i nhandan online. Link truy c\u1eadp: <a href=\"https:\/\/nhandan.vn\/luan-ban-ve-viec-van-dung-phuong-phap-lich-su-post198544.html\">https:\/\/nhandan.vn\/luan-ban-ve-viec-van-dung-phuong-phap-lich-su-post198544.html<\/a>, truy c\u1eadp ng\u00e0y 22\/12\/2025.<\/li>\n<li>M\u1ea1nh T\u1eed, quy\u1ec3n VII, ph\u1ea7n II, nguy\u00ean v\u0103n: \u5b5f\u5b50\u66f0\u8af8\u4faf\u4e4b\u5bf3\u4e09\u571f\u5730\u4eba\u6c11\u653f\u4e8b\u5bf3\u73e0\u7389\u8005\u6b83\u5fc5\u53ca\u8eab. Link truy c\u1eadp: <a href=\"https:\/\/ctext.org\/text.pl?node=1868&amp;if=gb&amp;show=parallel\">https:\/\/ctext.org\/text.pl?node=1868&amp;if=gb&amp;show=parallel<\/a> truy c\u1eadp ng\u00e0y 18\/12\/2025. D\u1ecbch Vi\u1ec7t v\u0103n Nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u L\u00ea T\u01b0.<\/li>\n<li>Walker Connor, &#8220;Ethnic Nationalism as a Political Force&#8221;, World Affairs Vol. 133. No. 2 (September 1970) trang 91 \u2013 97: Nguy\u00ean v\u0103n ti\u1ebfng Anh: \u201cA state is quite obviously a tangible phenomenon that can be defined in terms of territory, population and government. Xem. D\u1ecbch Vi\u1ec7t v\u0103n Nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u L\u00ea T\u01b0.<\/li>\n<li>Qu\u1ed1c s\u1eed qu\u00e1n tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n: \u0110\u1ea1i Nam Th\u1ef1c L\u1ee5c, T\u1eadp I, NXB Gi\u00e1o D\u1ee5c 2001, trang 153.<\/li>\n<li>L\u00ea Qu\u00fd \u0110\u00f4n: Ph\u1ee7 Bi\u00ean T\u1ea1p L\u1ee5c, nguy\u00ean v\u0103n \u53c8\u4ee4\u4e8c\u8655\u7537\u5973\u6539\u7528\u5317\u570b\u8863\u88f3\u5e36\u88d9,\u4ee5\u793a\u5909\u6613\u3002\u81f3\u4f7f\u5a66\u5973\u7686\u7a84\u8896\u77ed\u8863\u5982\u7537\u88dd,\u5247\u5317\u570b\u6240\u7121\u4e5f\u3002\u4e09\u5341\u9918\u5e74,\u4eba\u7686\u6163\u7fd2,\u5fd8\u5176\u672c\u4fd7. D\u1eabn theo Tr\u1ea7n Quang \u0110\u1ee9c, Ng\u00e0n n\u0103m \u00c1o m\u0169, NXB Th\u1ebf Gi\u1edbi 2013, trang 258 &#8211; 259.<\/li>\n<li>Nguy\u00ean v\u0103n: \u6230\u8239\u6eff\u5cb8\u9f13\u9f15\u9f15\uff0c\u8ab0\u5f15\u72c2\u5360\u4e82\u590f\u4e2d. \u0110\u1ecdc H\u00e1n Vi\u1ec7t: Chi\u1ebfn thuy\u1ec1n m\u00e3n ng\u1ea1n c\u1ed5 \u0111\u00f4ng \u0111\u00f4ng\/th\u00f9y d\u1eabn cu\u1ed3ng Chi\u00eam lo\u1ea1n H\u1ea1 trung. D\u1eabn theo Nguy\u1ec5n Duy Ch\u00ednh (2025) G\u1ed1c t\u00edch nh\u00e0 T\u00e2y S\u01a1n, NXB \u0110\u1ea1i h\u1ecdc S\u01b0 Ph\u1ea1m 2025, trang 152. Nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u Nguy\u1ec5n Duy Ch\u00ednh d\u1ecbch: \u201cChi\u1ebfn thuy\u1ec1n \u0111\u1ea7y b\u1edd \u0111\u00e1nh tr\u1ed1ng t\u00f9ng t\u00f9ng\/Ai \u0111\u00e3 \u0111em cu\u1ed3ng Chi\u00eam l\u00e0m lo\u1ea1n m\u00f9a H\u1ea1\u201d. Tuy nhi\u00ean, \u0111\u1eb7t trong h\u1ec7 quy chi\u1ebfu v\u0103n h\u00f3a &#8211; ch\u00ednh tr\u1ecb trung \u0111\u1ea1i (ph\u00e2n bi\u1ec7t Hoa &#8211; Di), \u0111\u1ed1i s\u00e1nh v\u1edbi t\u1eeb &#8220;Cu\u1ed3ng Chi\u00eam&#8221; (k\u1ebb Chi\u00eam \u0111i\u00ean cu\u1ed3ng) \u1edf v\u1ebf tr\u01b0\u1edbc, ch\u00fang t\u00f4i cho r\u1eb1ng ch\u1eef H\u1ea1 (\u590f) \u1edf \u0111\u00e2y n\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c hi\u1ec3u l\u00e0 Hoa H\u1ea1 \u2013 t\u1ee9c v\u00f9ng \u0111\u1ea5t v\u0103n hi\u1ebfn, v\u0103n minh (ch\u1ec9 B\u1eafc H\u00e0). C\u00e1ch d\u00f9ng n\u00e0y t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed3ng v\u1edbi quan \u0111i\u1ec3m &#8220;Man di qu\u1ea5y H\u1ea1&#8221; (Man di ho\u1ea1t H\u1ea1) c\u1ee7a \u0110\u1ed7 Anh V\u0169 th\u1eddi L\u00fd. Vi\u1ec7c L\u00ea Duy \u0110\u1ea3n g\u1ecdi qu\u00e2n T\u00e2y S\u01a1n l\u00e0 &#8220;Cu\u1ed3ng Chi\u00eam&#8221; v\u00e0 coi s\u1ef1 hi\u1ec7n di\u1ec7n c\u1ee7a h\u1ecd l\u00e0 l\u00e0m lo\u1ea1n v\u00f9ng \u0111\u1ea5t v\u0103n hi\u1ebfn cho th\u1ea5y s\u1ef1 \u0111\u1ee9t g\u00e3y s\u00e2u s\u1eafc v\u1ec1 t\u00e2m th\u1ee9c t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 v\u0103n h\u00f3a gi\u1eefa tinh hoa B\u1eafc H\u00e0 v\u1edbi qu\u00e2n T\u00e2y S\u01a1n.<\/li>\n<li>L\u00ea Qu\u00fd D\u1eadt S\u1eed (kh\u00f4ng \u0111\u1ec1 t\u00ean t\u00e1c gi\u1ea3), Ph\u1ea1m V\u0103n Th\u1ea9m d\u1ecbch, ch\u00fa gi\u1ea3i, gi\u1edbi thi\u1ec7u; V\u0103n T\u00e2n hi\u1ec7u \u0111\u00ednh (t\u00e1i b\u1ea3n theo b\u1ea3n in 1987), NXB Khoa h\u1ecdc x\u00e3 h\u1ed9i 2021, trang 69. Nguy\u00ean v\u0103n H\u00e1n V\u0103n: <a href=\"https:\/\/hvdic.thivien.net\/whv\/%E5%9F%8E\">\u57ce<\/a><a href=\"https:\/\/hvdic.thivien.net\/whv\/%E5%A4%96\">\u5916<\/a><a href=\"https:\/\/hvdic.thivien.net\/whv\/%E5%9F%8E\">\u57ce<\/a><a href=\"https:\/\/hvdic.thivien.net\/whv\/%E4%B8%AD\">\u4e2d<\/a><a href=\"https:\/\/hvdic.thivien.net\/whv\/%E9%A7%AD\">\u99ed<\/a><a href=\"https:\/\/hvdic.thivien.net\/whv\/%E8%A6%8B\">\u898b<\/a><a href=\"https:\/\/hvdic.thivien.net\/whv\/%E8%81%9E\">\u805e<\/a>\/<a href=\"https:\/\/hvdic.thivien.net\/whv\/%E9%85%AC\">\u916c<\/a><a href=\"https:\/\/hvdic.thivien.net\/whv\/%E8%A8%80\">\u8a00<\/a><a href=\"https:\/\/hvdic.thivien.net\/whv\/%E7%95%B0\">\u7570<\/a><a href=\"https:\/\/hvdic.thivien.net\/whv\/%E6%9C%8D\">\u670d<\/a><a href=\"https:\/\/hvdic.thivien.net\/whv\/%E4%B8%80\">\u4e00<\/a><a href=\"https:\/\/hvdic.thivien.net\/whv\/%E8%88%AC\">\u822c<\/a><a href=\"https:\/\/hvdic.thivien.net\/whv\/%E6%96%B0\">\u65b0<\/a>. \u0110\u1ecdc H\u00e1n Vi\u1ec7t: &#8220;Th\u00e0nh ngo\u1ea1i th\u00e0nh trung h\u00e3i ki\u1ebfn v\u0103n\/Th\u00f9 ng\u00f4n ph\u1ee5c d\u1ecb nh\u1ea5t ban t\u00e2n.&#8221;<\/li>\n<li>Qu\u1ed1c s\u1eed qu\u00e1n tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n: Kh\u00e2m \u0111\u1ecbnh Vi\u1ec7t s\u1eed th\u00f4ng gi\u00e1m c\u01b0\u01a1ng m\u1ee5c t\u1eadp II, NXB Gi\u00e1o D\u1ee5c 1998, trang 790.<\/li>\n<li>Ng\u00f4 Cao L\u00e3ng: L\u1ecbch tri\u1ec1u t\u1ea1p k\u1ef7. D\u1ecbch gi\u1ea3 Hoa B\u1eb1ng, V\u0103n T\u00e2n hi\u1ec7u \u0111\u00ednh, T\u1eadp 2, NXB Khoa h\u1ecdc x\u00e3 h\u1ed9i 2020, trang 283.<\/li>\n<li>Tr\u1ea7n Huy Li\u1ec7u (1955), D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam h\u00ecnh th\u00e0nh t\u1eeb bao gi\u1edd? S\u00e1ch \u0111\u00e3 d\u1eabn, trang 16.<\/li>\n<li>L\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam t\u1eadp 1 (1971), trang 369, d\u1eabn theo Tr\u1ea7n V\u0103n Gi\u00e0u: \u201cS\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a T\u01b0 t\u01b0\u1edfng \u1edf Vi\u1ec7t Nam t\u1eeb Th\u1ebf k\u1ef7 19 \u0111\u1ebfn C\u00e1ch m\u1ea1ng th\u00e1ng 8\u201d, s\u00e1ch \u0111\u00e3 d\u1eabn.<\/li>\n<li>Nguy\u1ec5n Th\u1ecb Hi\u1ec1n: Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 v\u1edbi s\u1ef1 nghi\u1ec7p th\u1ed1ng nh\u1ea5t \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 XVIII. \u0110\u0103ng t\u1ea3i t\u1ea1i website tr\u01b0\u1eddng ch\u00ednh tr\u1ecb t\u1ec9nh Kon Tum, link truy c\u1eadp: <a href=\"https:\/\/vnshort.com\/jyE2\">https:\/\/vnshort.com\/jyE2<\/a>, truy c\u1eadp ng\u00e0y 22\/12\/2025.<\/li>\n<li>Phan Huy L\u00ea (2008), K\u1ef7 y\u1ebfu h\u1ed9i th\u1ea3o khoa h\u1ecdc: Ch\u00faa Nguy\u1ec5n v\u00e0 v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n trong l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam t\u1eeb th\u1ebf k\u1ef7 XVI \u0111\u1ebfn th\u1ebf k\u1ef7 XIX. S\u00e1ch \u0111\u00e3 d\u1eabn, trang 19.<\/li>\n<li>Nguy\u1ec5n Quang Ng\u1ecdc (2020): H\u00e0 N\u1ed9i \u2013 Hu\u1ebf \u2013 S\u00e0i G\u00f2n trong c\u00f4ng cu\u1ed9c m\u1edf c\u00f5i ph\u01b0\u01a1ng Nam, ho\u00e0n th\u00e0nh th\u1ed1ng nh\u1ea5t \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc Vi\u1ec7t Nam (1069\u20131802), T\u1ea1p ch\u00ed Khoa h\u1ecdc \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Hu\u1ebf: Khoa h\u1ecdc X\u00e3 h\u1ed9i v\u00e0 Nh\u00e2n v\u0103n, t\u1eadp 129, trang 39.<\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>C\u00e2u h\u1ecfi v\u1ec1 th\u1eddi \u0111i\u1ec3m ra \u0111\u1eddi c\u1ee7a D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 m\u1edbi, tuy v\u1eabn ch\u01b0a c\u00f3 l\u1eddi k\u1ebft. V\u1edbi n\u1ec1n s\u1eed h\u1ecdc XHCN, c\u00f3 hai lu\u1ed3ng quan \u0111i\u1ec3m kh\u00e1c nhau. Lu\u1ed3ng quan \u0111i\u1ec3m th\u1ee9 nh\u1ea5t cho r\u1eb1ng D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam ra \u0111\u1eddi t\u1eeb th\u1eddi k\u1ef3 Phong ki\u1ebfn t\u1ef1 ch\u1ee7. Lu\u1ed3ng quan \u0111i\u1ec3m th\u1ee9 2 cho r\u1eb1ng D\u00e2n t\u1ed9c Vi\u1ec7t Nam ra \u0111\u1eddi v\u00e0o th\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i (n\u0103m 1945).<\/p>\n","protected":false},"author":2611,"featured_media":104888,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"h5ap_radio_sources":[],"footnotes":""},"categories":[5,152,153,9,183,177],"tags":[],"class_list":["post-104885","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bien-khao","category-hoc-thuat","category-lich-su","category-nghien-cuu","category-nhan-van","category-van-hoa"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/104885","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2611"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=104885"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/104885\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":104959,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/104885\/revisions\/104959"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/104888"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=104885"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=104885"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=104885"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}