{"id":103187,"date":"2025-05-26T00:14:54","date_gmt":"2025-05-26T00:14:54","guid":{"rendered":"https:\/\/damau.org\/?p=103187"},"modified":"2025-05-19T22:29:29","modified_gmt":"2025-05-19T22:29:29","slug":"nhin-lai-30-nam-van-hoc-hai-ngoai","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/damau.org\/en\/103187\/nhin-lai-30-nam-van-hoc-hai-ngoai","title":{"rendered":"Nh\u00ecn l\u1ea1i 30 n\u0103m V\u0103n-H\u1ecdc H\u1ea3i-Ngo\u1ea1i"},"content":{"rendered":"<p><em>(Ngu\u1ed3n:T\u1ea1p-ch\u00ed V\u0103n H\u1ecdc (Cali) s\u1ed1 225, th\u00e1ng 5&amp;6\/2005)<\/em><\/p>\n<p>C\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng Vi\u1ec7t Nam h\u1ea3i-ngo\u1ea1i m\u1edbi bi-\u0111\u00e1t th\u00e0nh h\u00ecnh \u0111\u00f3 m\u00e0 nay \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c 30 n\u0103m!\u0110\u00e3 30 n\u0103m, do \u0111\u00f3 c\u1ea7n c\u00f3 c\u00e1i nh\u00ecn l\u1ea1i v\u00e0 ch\u1ea5m ph\u00e1 ch\u00e2n dung, t\u1ee9c c\u1ea7n xem th\u1eadt s\u1ef1 c\u00f3 m\u1ed9t \u201cn\u1ec1n\u201d v\u0103n-h\u1ecdc h\u1ea3i-ngo\u1ea1i kh\u00f4ng, n\u1ed9i-dung c\u00f3 nh\u1eefng g\u00ec, c\u00e1c th\u1ec3-lo\u1ea1i c\u00f3 chi m\u1edbi l\u1ea1, di\u1ec5n bi\u1ebfn ra sao v\u00e0 cu\u1ed1i c\u00f9ng, t\u1eeb \u0111i\u1ec3m t\u1ef1a th\u1eddi-gian n\u0103m th\u1ee9 30, th\u1eed nh\u00ecn xa h\u01a1n xem n\u1ec1n v\u0103n-h\u1ecdc \u0111\u00f3 c\u00f3 m\u1ed9t t\u01b0\u01a1ng-lai n\u00e0o kh\u00f4ng?<\/p>\n<p>Sau ng\u00e0y 30 th\u00e1ng T\u01b0 1975, v\u0103n h\u1ecdc mi\u1ec1n Nam t\u1eebng ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u00e0 hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i h\u00f3a kh\u00f4ng ng\u1eebng \u0111\u00e3 theo ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n ra kh\u1ecfi n\u01b0\u1edbc v\u00e0 trong 30 n\u0103m, \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh v\u0103n h\u1ecdc c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u201cthua tr\u1eadn\u201d,\u201dm\u1ea5t n\u01b0\u1edbc\u201d. V\u0103n h\u1ecdc h\u1ea3i ngo\u1ea1i c\u0169ng nh\u01b0 \u0111\u1ee9a con b\u1ecf nh\u00e0 ra \u0111i ph\u1ea3i t\u1ef1 t\u00fac l\u1ea5y, kh\u00f4ng c\u00f2n nh\u1eefng c\u01a1 c\u1ea5u v\u00e0 th\u1ea9m quy\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a; n\u1ec1n v\u0103n h\u1ecdc \u0111\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t s\u1ed1 nh\u1eefng \u201cth\u1ea9m quy\u1ec1n\u201d c\u1ee7a giai \u0111o\u1ea1n tr\u01b0\u1edbc v\u1eeba qua \u201cmay m\u1eafn\u201d ra \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u1ecfi n\u01b0\u1edbc kh\u01a1i d\u1eady, ph\u00e1t \u0111\u1ed9ng! Ba m\u01b0\u01a1i n\u0103m nh\u01b0ng \u0111\u00e3 c\u00f3 nhi\u1ec1u giai \u0111o\u1ea1n: s\u01a1 kh\u1edfi l\u01b0u vong (1975-1980), tr\u1edf n\u00ean t\u1ecb n\u1ea1n ch\u00ednh tr\u1ecb (1980-86), sau c\u00f9ng l\u00e0 ho\u00e0i ni\u1ec7m (1987-2005). \u1ede giai \u0111o\u1ea1n \u0111\u1ea7u th\u1eadt s\u1ef1 l\u00e0 th\u00e2n ph\u1eadn l\u01b0u vong v\u00f4-v\u1ecdng, k\u1ebf \u0111\u1ebfn l\u00e0 \u201ct\u1ecb n\u1ea1n ch\u00ednh tr\u1ecb\u201d v\u1edbi nh\u1eefng thuy\u1ec1n nh\u00e2n (\u201cboat people\u201d) hay b\u1ed9 nh\u00e2n, sau \u0111\u00f3 l\u00e0 \u0111o\u00e0n t\u1ee5 gia \u0111\u00ecnh v\u00e0 cu\u1ed1i c\u00f9ng l\u00e0 nh\u1eefng c\u1ef1u t\u00f9 \u201cc\u1ea3i t\u1ea1o\u201d. Hai \u0111\u1ee3t \u0111\u1ea7u v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng ch\u1ee7-tr\u00ec v\u1ec1 m\u1ed9t qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng \u0111\u00e3 m\u1ea5t, v\u1ec1 th\u00e2n ph\u1eadn ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t lang thang nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi Do-Th\u00e1i x\u01b0a hay nh\u01b0 nh\u1eefng t\u1ecb n\u1ea1n ch\u00ednh tr\u1ecb th\u1eddi c\u00e1c th\u1ebf chi\u1ebfn, v\u00e0 \u0111\u00e3 c\u00f3 nh\u1eefng t\u00e1c ph\u1ea9m ch\u1ed1ng C\u1ed9ng r\u1ea5t h\u0103ng say v\u00e0 qui c\u0169. Giai \u0111o\u1ea1n t\u1ecb n\u1ea1n ch\u00ednh tr\u1ecb cao \u0111i\u1ec3m, l\u00fac m\u00e0 nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft v\u00e0 th\u1ea9m quy\u1ec1n qu\u1ed1c t\u1ebf \u0111\u00e3 nh\u1eadn ch\u00e2n ai ch\u00ednh ai t\u00e0. Ch\u00ednh ngh\u0129a qu\u1ed1c gia v\u00e0 vi\u1ec7c \u201cch\u1ed1ng C\u1ed9ng\u201d c\u0169ng tr\u1ea3i qua nhi\u1ec1u gi\u1ed1ng t\u1ed1, t\u1eeb th\u1ef1c t\u00e2m \u0111\u1ebfn h\u00ecnh th\u1ee9c, khi c\u00e1c nh\u00f3m H.O. \u0111\u1ebfn \u0111\u1ea5t t\u1ef1 do c\u00e1c sinh ho\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ed1ng l\u1ea1i nh\u01b0ng r\u1ed3i c\u0169ng r\u01a1i v\u00e0o t\u00ecnh tr\u1ea1ng c\u0169. T\u1eeb \u0111\u00f3 n\u1ea3y sinh nhi\u1ec1u \u201cghetto v\u0103n ngh\u1ec7\u201d trong c\u00e1i ghetto chung c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi g\u1ed1c Vi\u1ec7t n\u1eb1m trong ghetto to l\u1edbn h\u01a1n n\u1eefa c\u1ee7a d\u00e2n thi\u1ec3u s\u1ed1 x\u00e3 h\u1ed9i v\u00e0 sinh ho\u1ea1t v\u0103n ngh\u1ec7 b\u1ea3n x\u1ee9. Sau nh\u1eefng ho\u1ea3ng h\u1ed1t xa x\u1ee9 l\u00fac \u0111\u1ea7u, m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n h\u1ecdc l\u01b0u vong kh\u1edfi d\u1ef1ng t\u1eeb nh\u1eefng b\u00e0n tay tr\u1eafng nh\u01b0ng \u0111\u00e3 c\u00f3 s\u1eb5n nh\u1eefng t\u1ea5n th\u1ea3m k\u1ecbch ri\u00eang chung, nh\u1eefng bi th\u1ea3m h\u1eadu qu\u1ea3 c\u1ee7a chi\u1ebfn tranh. Nh\u1eefng th\u0103ng tr\u1ea7m, \u0111\u1ed5i \u0111\u1eddi. R\u1ed3i nh\u1eefng c\u1ed1 g\u1eafng h\u1ed9i nh\u1eadp, t\u00ecm s\u1ed1ng v\u00e0 x\u00e2y d\u1ef1ng cho th\u1ebf h\u1ec7 t\u01b0\u01a1ng lai. Ng\u01b0\u1eddi thi\u1ec3u s\u1ed1, tr\u00ean x\u1ee9 l\u1ea1, \u0111\u1ea5t t\u1ea1m dung, ti\u1ebfng n\u00f3i, phong t\u1ee5c, cu\u1ed9c s\u1ed1ng m\u1edbi, v\u1edbi nh\u1eefng t\u00ecnh c\u1ea3nh gia \u0111\u00ecnh tan n\u00e1t, gia-cang l\u1ecfng l\u1ebbo, nh\u1eefng \u0111\u1ea3o l\u1ed9n v\u0103n h\u00f3a, nh\u1eefng ly d\u1ecb, con c\u00e1i t\u1ef1 do h\u01a1n, ng\u01b0\u1eddi l\u1edbn tu\u1ed5i c\u0169ng c\u00f4 \u0111\u01a1n h\u01a1n v\u00e0 ng\u00e0y c\u00e0ng gia t\u0103ng th\u00eam con s\u1ed1, nh\u1ea5t l\u00e0 gi\u1edbi v\u0103n ngh\u1ec7!<\/p>\n<p>Nh\u1eefng n\u0103m \u0111\u1ea7u c\u1ee7a th\u1eadp ni\u00ean 1980, v\u0103n h\u1ecdc \u1edf ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc kh\u1edfi s\u1eafc ra, nh\u01b0ng l\u00e0 m\u1ed9t kh\u1edfi s\u1eafc bu\u1ed3n th\u1ea3m. C\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng nh\u00e0 v\u0103n Vi\u1ec7t Nam t\u1ecb n\u1ea1n ng\u00e0y m\u1ed9t \u0111\u00f4ng \u0111\u1ea3o h\u01a1n. \u0110\u1eb7c bi\u1ec7t c\u00e1c v\u1ecb r\u1eddi n\u01b0\u1edbc sau n\u00e0y, khi c\u00f2n \u1edf trong n\u01b0\u1edbc, h\u1ecd \u0111\u00e3 c\u00f3 kinh nghi\u1ec7m v\u1edbi c\u1ed9ng s\u1ea3n, \u0111\u00e3 l\u00e0 n\u1ea1n nh\u00e2n, \u0111\u00e3 nh\u00ecn th\u1ea5y tr\u00f2 \u0111\u1eddi. \u0110\u00e3 v\u1eady h\u1ecd t\u1eebng b\u1ecb c\u1ea5m vi\u1ebft, b\u1ecb c\u1ea7m t\u00f9 v\u00ec ho\u1eb7c v\u1edbi \u201ct\u01b0 c\u00e1ch\u201d l\u00e0 v\u0103n ngh\u1ec7 s\u0129 ho\u1eb7c c\u00f4ng ch\u1ee9c, \u0111i l\u00ednh cho ch\u1ebf \u0111\u1ed9 C\u1ed9ng h\u00f2a. Nay v\u01b0\u1ee3t bi\u1ec3n \u0111i chui ho\u1eb7c \u0111o\u00e0n t\u1ee5 gia \u0111\u00ecnh, tha h\u01b0\u01a1ng, h\u1ecd b\u1eaft \u0111\u1ea7u vi\u1ebft l\u1ea1i v\u00e0 b\u1ed9 ph\u1eadn v\u0103n h\u1ecdc do ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t h\u1ea3i ngo\u1ea1i nh\u1edd \u0111\u00f3 sung t\u00edch, \u0111a d\u1ea1ng h\u01a1n. C\u00e1c nh\u00e0 v\u0103n c\u1ee7a giai \u0111o\u1ea1n n\u00e0y m\u1ea1nh th\u00eam t\u01b0 c\u00e1ch t\u1ecb n\u1ea1n ch\u00ednh tr\u1ecb. Nh\u01b0ng h\u1ecd vi\u1ebft nhi\u1ec1u v\u1ec1 chi\u1ebfn tranh, \u0111a ph\u1ea7n l\u00e0 cay \u0111\u1eafng, bu\u1ed3n t\u1ee9c, t\u1ee9c ng\u01b0\u1eddi l\u1eabn ta. Nh\u1eefng kinh qua \u0111\u1eafng cay c\u1ee7a tr\u1ea1i \u201cc\u1ea3i t\u1ea1o\u201d, c\u1ee7a \u0111\u1eddi s\u1ed1ng t\u1ed1i t\u0103m sau 1975. V\u00e0 nh\u1ea5t l\u00e0 \u00fd ch\u00ed ch\u1ed1ng c\u1ed9ng s\u1ea3n \u0111\u1ed9c t\u00e0i, nh\u1eefng tr\u00ec tr\u1ec7 kh\u00f4ng gi\u1ea3i ph\u00f3ng \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc kh\u1ecfi ngh\u00e8o \u0111\u00f3i v\u00e0 ch\u1eadm ti\u1ebfn.<\/p>\n<p>Sau 1987, ch\u00ednh tr\u1ecb th\u1ebf gi\u1edbi v\u00e0 Vi\u1ec7t Nam thay \u0111\u1ed5i \u0111\u00e3 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng \u0111\u1ebfn gi\u1edbi v\u0103n h\u1ecdc trong c\u0169ng nh\u01b0 ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc. Ch\u1ee7 ngh\u0129a th\u1ea7n th\u00e1nh v\u00e0 \u0111\u1ec9nh cao tr\u00ed tu\u1ec7 \u0111\u00e3 b\u1eaft \u0111\u1ea7u suy y\u1ebfu r\u1ed3i bi\u1ebfn d\u1ea1ng \u1edf nhi\u1ec1u th\u00e0nh tr\u00ec. Nh\u1eefng l\u00fd t\u01b0\u1edfng m\u01a1 h\u1ed3, v\u00f4 v\u1ecdng \u0111\u00e3 \u0111\u1ebfn l\u00fac ph\u1ea3i nh\u01b0\u1eddng ch\u1ed7 cho c\u00e1i s\u1ed1ng th\u1ef1c v\u00e0 h\u1ee3p nhu c\u1ea7u \u00fd nguy\u1ec7n c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi h\u00f4m nay. \u0110\u1ebfn cu\u1ed1i n\u0103m 1989, b\u1ee9c t\u01b0\u1eddng B\u00e1-linh b\u1ecb ph\u00e1 \u0111\u1ed5 c\u00f9ng c\u00e1c ch\u1ebf \u0111\u1ed9 c\u1ed9ng s\u1ea3n \u1edf \u0110\u00f4ng \u00c2u v\u00e0 Li\u00ean-x\u00f4 thay nhau lui d\u1ea7n v\u00e0o qu\u00e1 kh\u1ee9, \u0111\u00e3 c\u00f3 nh\u1eefng hy v\u1ecdng lo\u00e9 l\u00ean trong v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng nh\u01b0ng c\u00e1i u ho\u00e0i v\u1eabn c\u00f2n \u0111\u00f3. \u0110\u1ee3t H.O. l\u00e0m s\u1ed1ng ch\u00ednh tr\u1ecb tr\u1edf l\u1ea1i, c\u00f3 khi th\u1eadt to ti\u1ebfng; tuy nhi\u00ean \u0111a s\u1ed1 t\u1ecf ra tr\u1ea7m th\u1ed1ng h\u01a1n, th\u1ea5m th\u00eda h\u01a1n, c\u1ee7a nh\u1eefng con ng\u01b0\u1eddi tr\u1edf v\u1ec1 t\u1eeb \u0111\u1ecba ng\u1ee5c, nh\u1eefng \u201cx\u00e1c\u201d t\u00e0n t\u00ecm l\u1ea1i c\u1ea3m gi\u00e1c s\u1ed1ng s\u00f3t v\u00e0 t\u00ecnh ng\u01b0\u1eddi. V\u0103n h\u1ecdc giai \u0111o\u1ea1n cu\u1ed1i do \u0111\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t v\u0103n h\u1ecdc \u0111\u1ea7y ho\u00e0i ni\u1ec7m nh\u01b0ng t\u1ef1 do v\u00e0 nh\u00e2n b\u1ea3n d\u00f9 l\u00fac n\u00e0o c\u0169ng c\u00f3 nh\u1eefng l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng t\u1ef1 t\u1ea1i ho\u1eb7c ngo\u1ea1i nh\u1eadp x\u1eed d\u1ee5ng b\u1ea1o l\u1ef1c \u0111\u1ec3 \u1ee9c hi\u1ebfp nh\u1eefng ti\u1ebfng n\u00f3i t\u1ef1 do \u0111\u00f3! Trong t\u00e1c ph\u1ea9m h\u00ecnh th\u00e0nh m\u1ed9t ch\u00ednh tr\u1ecb nh\u00e2n danh con ng\u01b0\u1eddi, tuy nhi\u00ean ch\u00ednh tr\u1ecb vi\u1ec5n m\u01a1, salon v\u1eabn c\u00f2n c\u00f3 m\u1eb7t d\u00f9 ng\u00e0y c\u00e0ng y\u1ebfu nhi\u1ec1u. T\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u nh\u00e2n danh d\u00e2n t\u1ed9c v\u00e0 t\u1ed5 qu\u1ed1c nh\u01b0ng d\u1ea5n th\u00e2n c\u1ee9u n\u01b0\u1edbc v\u00ec l\u00fd t\u01b0\u1edfng, th\u1ef1c ch\u1ea5t ng\u00e0y c\u00e0ng hi\u1ebfm hoi b\u00ean c\u1ea1nh nh\u1eefng \u201cch\u1ed1ng c\u1ed9ng\u201d, \u201cth\u00e2n c\u1ed9ng\u201d thu\u1ea7n di\u1ec5n v\u0103n v\u00e0 tr\u00ecnh di\u1ec5n. R\u1ed3i t\u1eeb gi\u1eefa th\u1eadp ni\u00ean 1990 \u0111\u1ebfn nay, nhi\u1ec1u nh\u00e0 v\u0103n t\u1ecb n\u1ea1n \u0111\u00e3 h\u1ed3i h\u01b0\u01a1ng v\u00e0 \u0111\u00e3 ti\u1ebfp x\u00fac v\u1edbi th\u1ef1c-t\u1ea1i m\u1edbi trong n\u01b0\u1edbc; m\u1ed9t s\u1ed1 li\u00ean-h\u1ec7 v\u0103n h\u1ecdc (v\u0103n v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi) \u0111\u00e3 kh\u00f3 kh\u0103n d\u1ea7n d\u00e0 th\u00e0nh h\u00ecnh. Nhi\u1ec1u nh\u00e0 v\u0103n \u0111\u00e3 th\u00e0nh c\u00f4ng v\u01b0\u1ee3t tho\u00e1t nh\u1eefng c\u00e1i nh\u00e3n hi\u1ec7u ho\u1eb7c k\u00ecm h\u00e3m c\u00e1c giai \u0111o\u1ea1n tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 nh\u01b0ng n\u00f3i chung, \u1edf h\u1ea3i-ngo\u1ea1i, v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng v\u1eabn l\u01b0u \u0111\u00e0y, ho\u00e0i ni\u1ec7m, v\u00e0 l\u00fac n\u00e0o c\u0169ng t\u1ef1 do, ch\u00e2n-th\u1eadt h\u01a1n!<\/p>\n<p><strong>M\u1ed9t s\u1ed1 n\u1ed9i-dung v\u00e0 th\u1ec3-lo\u1ea1i<\/strong><\/p>\n<p>Nh\u00ecn chung, m\u1ed9t s\u1ed1 khuynh h\u01b0\u1edbng v\u00e0 t\u00e1c-gi\u1ea3 ch\u1ee9ng t\u1ecf c\u00f3 s\u1ee9c s\u1ed1ng, gi\u00fap v\u0103n h\u1ecdc h\u1ea3i ngo\u1ea1i s\u1ed1ng m\u1ea1nh v\u00e0 do \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 s\u1ed1ng c\u00f2n. \u0110i\u1ec3m tr\u1ed9i b\u1eadt c\u1ee7a v\u0103n h\u1ecdc trong 30 n\u0103m l\u00e0 s\u1ef1 g\u1eafn li\u1ec1n m\u1eadt thi\u1ebft v\u1edbi th\u1eddi gian v\u00e0 m\u1ed9t kh\u00f4ng gian ng\u00e0y c\u00e0ng l\u00f9i d\u1ea7n v\u1ec1 qu\u00e1 kh\u1ee9. V\u00e0 ph\u1ea7n l\u1edbn l\u00e0 m\u1ed9t th\u1eddi gian qu\u00e1 v\u00e3ng v\u1edbi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft s\u1ed1ng cho qu\u00e1 kh\u1ee9, s\u1ed1ng v\u00ec qu\u00e1 kh\u1ee9, s\u1ed1ng l\u00f9i th\u1eddi gian. Th\u1eddi gian \u0111\u00e3 m\u1ea5t, nay t\u00ecm. V\u1edbi \u0111a s\u1ed1, h\u00ecnh nh\u01b0 hi\u1ec7n t\u1ea1i ch\u1ec9 l\u00e0 qu\u00e1 kh\u1ee9 !<\/p>\n<p>\u1ede h\u1ea3i ngo\u1ea1i, ti\u1ec3u thuy\u1ebft m\u1ea1nh v\u1ec1 s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng nh\u01b0ng kh\u00f4ng nhi\u1ec1u kh\u00e1m ph\u00e1 m\u1edbi l\u1ea1. Ng\u01b0\u1eddi ta vi\u1ebft nhi\u1ec1u v\u1ec1 \u0111\u1eddi c\u0169, ng\u00e0y x\u01b0a, v\u1ec1 m\u1ed9t th\u1eddi chinh chi\u1ebfn \u0111\u00e3 ch\u1ea5m d\u1ee9t ng\u00e0y 30-4-1975 v\u00e0 h\u1eadu qu\u1ea3 c\u1ee7a n\u00f3, v\u1ec1 \u0111\u1eddi s\u1ed1ng h\u1ed9i nh\u1eadp, sinh ho\u1ea1t c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng m\u1edbi v\u1edbi con ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 th\u00e2n x\u00e1c c\u0169 ho\u1eb7c t\u1ef1 do &#8211; t\u1ef1 do con ch\u1eef v\u00e0 \u0111i s\u00e2u v\u00e0o nh\u1eefng khu\u1ea5t n\u1ebbo c\u1ee7a b\u1ea3n n\u0103ng ho\u1eb7c \u0111i t\u00ecm h\u1ea1nh ph\u00fac ho\u1eb7c t\u00ecm l\u1ea1i ch\u00e2n t\u00e2m ch\u00e2n di\u1ec7n qua nh\u1eefng ng\u00f5 ng\u00e1ch c\u1ee7a b\u1ea3n n\u0103ng. Vi\u1ebft c\u00f3 c\u01a1 may l\u00e0 s\u1ed1ng nhi\u1ec1u cu\u1ed9c \u0111\u1eddi \u1edf nhi\u1ec1u kh\u00f4ng gian, trong ngo\u00e0i, x\u01b0a nay, nay sau. Nh\u00e0 v\u0103n kh\u00f4ng th\u00e0nh c\u00f4ng khi ch\u1ec9 lo \u0111\u00e1nh b\u00f3ng c\u00e1-nh\u00e2n, mua danh (h\u00e3o) m\u00e0 v\u00f4 t\u00ecnh th\u1edd \u01a1 v\u1edbi v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng t\u00ednh! V\u0103n ch\u01b0\u01a1ng l\u00e0 c\u00e1i g\u00ec l\u1edbn lao nh\u01b0ng v\u1eabn c\u00f4 \u0111\u01a1n l\u1eb7ng l\u1ebd l\u00e0 v\u1eady!<\/p>\n<p>\u0110\u1eb7c \u0111i\u1ec3m \u0111\u1ea7u ti\u00ean c\u1ee7a v\u0103n-h\u1ecdc h\u1ea3i-ngo\u1ea1i nh\u1ea5t l\u00e0 v\u1ec1 ph\u1ea7n v\u0103n xu\u00f4i l\u00e0 <strong>t\u00ednh \u201cch\u00ednh-tr\u1ecb\u201d<\/strong>. C\u00e1c t\u00e1c-gi\u1ea3 Nguy\u1ec5n M\u1ed9ng Gi\u00e1c, Nguy\u1ec5n Ng\u1ecdc Ng\u1ea1n, Xu\u00e2n V\u0169, v.v. vi\u1ebft m\u1ea1nh v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00f3i \u0111\u1ebfn nhi\u1ec1u nh\u01b0ng h\u1ecd \u0111\u00e3 kh\u00f4ng l\u00e0 nh\u1eefng bi\u1ebfn c\u1ed1 thu\u1ea7n v\u0103n-h\u1ecdc m\u00e0 th\u1ef1c ra l\u00e0 ch\u00ednh-tr\u1ecb. H\u1ecd \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ecdc m\u1ed9t c\u00e1ch d\u1ec5 d\u00e3i trong t\u00ecnh c\u1ea3nh s\u1ed1ng l\u01b0u vong, m\u1ea5t n\u01b0\u1edbc, \u201cch\u1ed1ng C\u1ed9ng\u201d! C\u00f9ng tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p v\u1edbi nh\u1eefng trang h\u1ed3i k\u00fd mang h\u01a1i h\u01b0\u1edbm ch\u00ednh-tr\u1ecb! Ngay tranh-c\u00e3i vi\u1ec7c s\u1eed-d\u1ee5ng c\u00e1c t\u1eeb \u201ct\u1ecb-n\u1ea1n, l\u01b0u-vong, ch\u00ednh-th\u1ed1ng, qu\u1ed1c-gia\u201d \u0111\u1ec3 g\u1ecdi v\u0103n-h\u1ecdc h\u1ea3i-ngo\u1ea1i \u0111\u00e3 l\u00e0 t\u00e1c-\u0111\u1ed9ng ch\u00ednh-tr\u1ecb h\u01a1n l\u00e0 v\u0103n-ch\u01b0\u01a1ng! Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Ho\u00e0ng, H\u1ed3 Tr\u01b0\u1eddng An, Ho\u00e0ng Kh\u1edfi Phong, H\u1ed3 Minh D\u0169ng, H\u1ed3 \u0110\u00ecnh Nghi\u00eam, H\u00e0 Th\u00fac Sinh, V\u0129nh H\u1ea3o, Song Thao, L\u1ec7 H\u1eb1ng, L\u00ea Th\u1ecb Hu\u1ec7, Tr\u1ea7n Th\u1ecb Kim Lan, Mai Ninh, Mi\u00eang, Ng\u00f4 Nguy\u00ean D\u0169ng, Ki\u1ec7t T\u1ea5n, V\u0129nh H\u1ea3o, Tr\u1ea7n Do\u00e3n Nho, V\u00f5 K\u1ef3 \u0110i\u1ec1n, L\u00e2m Ch\u01b0\u01a1ng, v.v. h\u00e0m v\u0103n-ch\u01b0\u01a1ng t\u00ednh h\u01a1n nh\u01b0ng \u00edt c\u00f3 t\u00e1c-ph\u1ea9m l\u1edbn ho\u1eb7c g\u00e2y \u1ea5n-t\u01b0\u1ee3ng th\u1eadt l\u00e2u d\u00e0i! Tr\u1ea7n V\u0169 r\u1ed3i L\u00ea Th\u1ecb Th\u1ea5m-V\u00e2n, l\u00fac n\u1ed5i gi\u00f3, t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i g\u00e2y \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00e0o h\u1ee9ng v\u0103n-ch\u01b0\u01a1ng, r\u1ed3i ra s\u1ebd ra sao? N\u00f3i chung m\u1ed9t c\u00e1ch t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i, trong 30 n\u0103m, h\u1ea3i-ngo\u1ea1i \u0111\u00e3 c\u00f3 nh\u1eefng ti\u1ec3u thuy\u1ebft c\u00f3 gi\u00e1 tr\u1ecb nh\u01b0ng h\u00ecnh nh\u01b0 ch\u01b0a c\u00f3 nh\u1eefng t\u00e1c ph\u1ea9m l\u1edbn! V\u00ec vi\u1ec7c vi\u1ebft v\u00e0 xu\u1ea5t b\u1ea3n ti\u1ec3u thuy\u1ebft h\u00e0m ch\u1ee9a ng\u00f5 c\u1ee5t, \u0111\u01b0\u1eddng c\u00f9ng c\u1ee7a m\u1ed9t s\u1ef1 nghi\u1ec7p v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng. Th\u00e0nh ra c\u00f3 nh\u1eefng d\u1ea5n th\u00e2n nh\u01b0 \u1ea3o t\u01b0\u1edfng v\u00ec c\u1ee9 h\u0103ng li\u00ean t\u1ee5c khi kh\u00f4ng c\u00f2n b\u00e3i chi\u1ebfn tr\u01b0\u1eddng,&#8230; k\u1ef7 ni\u1ec7m tr\u1edf n\u00ean m\u1ec7t m\u1ecfi, v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng gi\u1eadt l\u00f9i. Ti\u1ec3u thuy\u1ebft nhi\u1ec1u hay nh\u00e0 v\u0103n nhi\u1ec1u? C\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i, th\u1ee3 v\u0103n nhi\u1ec1u h\u01a1n ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng v\u00e0 c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi c\u00e0ng vi\u1ebft c\u00e0ng ra kh\u1ecfi v\u0103n h\u1ecdc s\u1eed, ho\u1eb7c v\u00ec kh\u00f4ng bi\u1ebft ng\u01b0ng \u0111\u00fang l\u00fac, ho\u1eb7c qu\u00e1 t\u1ef1 tin v\u00e0 th\u00e1p ng\u00e0. Ch\u00e2n th\u1eadt c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f2n nh\u01b0ng t\u00e0i n\u0103ng v\u00e0 k\u1ef9 thu\u1eadt kh\u00f4ng th\u00edch h\u1ee3p ho\u1eb7c kh\u00f4ng c\u1ea3m \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc l\u00e2u d\u00e0i? C\u0169ng c\u00f3 khi vi\u1ebft nhi\u1ec1u nh\u01b0ng c\u00e1i cu\u1ed1i c\u00f9ng m\u1edbi \u0111\u00e1ng \u0111\u1ec3 \u00fd h\u01a1n, ph\u1ea3i ch\u0103ng c\u0169ng l\u00e0 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 k\u1ef9 thu\u1eadt ? M\u1eb7t kh\u00e1c, c\u00e1c ti\u1ec3u thuy\u1ebft th\u1eddi n\u00e0y ph\u1ea7n l\u1edbn l\u00e0 truy\u1ec7n &#8211; chuy\u1ec7n d\u00e0i hay chuy\u1ec7n k\u1ec3, h\u01a1n l\u00e0 m\u1ed9t \u201cs\u00e1ng t\u1ea1o\u201d v\u0103n-ch\u01b0\u01a1ng! Nh\u00e0 v\u0103n l\u1edbn tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi khai ph\u00e1 kh\u00f4ng ng\u01b0ng ngh\u1ec9, ki\u1ebfm t\u00ecm qua th\u1ec3 lo\u1ea1i l\u1ef1a ch\u1ecdn \u0111\u00f3, v\u00e9n m\u00e0n cho \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng b\u00ed m\u1eadt, gi\u1ea3i t\u1ecfa cho \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng h\u00e0m h\u1ed3, b\u00ed \u1ea9n c\u1ee7a t\u00e2m h\u1ed3n con ng\u01b0\u1eddi, qua nh\u1eefng kh\u1ea3 th\u1ec3 c\u1ee7a ti\u1ec3u thuy\u1ebft, c\u1ee7a gi\u1ea3 t\u01b0\u1edfng &#8211; t\u1ee9c hi\u1ec7n sinh. Nh\u00e0 v\u0103n c\u00f3 th\u1ec3 kh\u00f4ng \u0111i\u1ec1u nghi\u00ean th\u1ef1c t\u1ea1i m\u00e0 ch\u1ec9 nh\u1eafm c\u00e1i hi\u1ec7n sinh! Y \u0111i t\u00ecm c\u00e1i b\u00ed \u1ea9n c\u1ee7a c\u00e1i T\u00f4i.<\/p>\n<p>\u0110\u01b0a \u0111\u1ebfn <strong>hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng t\u1ef1 truy\u1ec7n<\/strong>. Nhi\u1ec1u nh\u00e0 v\u0103n Vi\u1ec7t Nam l\u1ea5y \u0111\u1eddi s\u1ed1ng v\u00e0 kinh nghi\u1ec7m b\u1ea3n th\u00e2n l\u00e0m ch\u1ea5t li\u1ec7u. V\u1edbi m\u1ed9t s\u1ed1 t\u00e1c gi\u1ea3, qu\u00e1 kh\u1ee9 nh\u01b0 \u0111\u1ed1i t\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a m\u1ed9t \u0111\u1eb7t l\u1ea1i v\u1ea5n \u0111\u1ec1 cho h\u00f4m nay hay ng\u00e0y mai. T\u1ef1 truy\u1ec7n l\u00e0 v\u0103n b\u1ea3n b\u00e1m v\u00e0o hi\u1ec7n th\u1ef1c; ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft truy\u1ec7n k\u1ec3 l\u1ea1i nh\u01b0 s\u1ed1ng l\u1ea1i qu\u00e1 kh\u1ee9 qua t\u00e2m t\u01b0\u1edfng v\u00e0 k\u00fd \u1ee9c, c\u1ea3m t\u00ednh hay \u00fd th\u1ee9c. T\u1ef1 truy\u1ec7n t\u1ee9c k\u1ec3 l\u1ec3 chuy\u1ec7n c\u0169, chuy\u1ec7n \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra. D\u00f9 g\u00ec th\u00ec \u0111\u00f3 l\u00e0 c\u1ee7a m\u1ed9t con ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 h\u1eefu th\u1ec3, th\u1ef1c t\u00ednh, \u0111\u00e3 s\u1ed1ng th\u1eadt, truy\u1ec7n c\u00f3 khi tr\u1ecdng t\u00e2m ch\u1ec9 \u1edf cu\u1ed9c s\u1ed1ng c\u00e1 nh\u00e2n ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00f3, cu\u1ed9c \u0111\u1eddi ho\u1eb7c nh\u00e2n c\u00e1ch con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00f3. Trong t\u1ef1 truy\u1ec7n, c\u00e1i T\u00f4i n\u00e0y l\u00e0 c\u00e1i T\u00f4i v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng, c\u00e1i c\u00f2n l\u1ea1i sau khi \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng g\u1ea1t b\u1ecf nh\u1eefng b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng c\u1ee7a th\u01b0\u1eddng ng\u00e0y. M\u1ed7i truy\u1ec7n l\u00e0 m\u1ed9t b\u1ea3n, m\u1ed9t m\u1ea3nh c\u1ee7a t\u00e1c ph\u1ea9m, c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft. Vai tr\u00f2 c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft \u1edf th\u1ec3 lo\u1ea1i t\u1ef1 s\u1ef1 quan tr\u1ecdng v\u00ec v\u1eeba l\u00e0 nh\u00e2n v\u1eadt, n\u1ed9i dung, v\u1eeba l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi s\u00e1ng t\u1ea1o. V\u00e0 ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft s\u1ebd d\u1ec5 ch\u1ee9ng t\u1ecf th\u00e0nh th\u1eadt khi k\u1ec3 chuy\u1ec7n th\u1eddi \u0111\u00e3 qua nh\u01b0 nh\u1eefng ti\u1ebfp n\u1ed1i c\u1ee7a hi\u1ec7n t\u1ea1i, nh\u01b0 c\u1ed9ng nh\u1eefng hi\u1ec7n t\u1ea1i \u0111\u00f3 l\u1ea1i ! B\u00e0i to\u00e1n c\u00f3 khi k\u1ebft qu\u1ea3 ng\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i! C\u00f3 s\u1ef1 kh\u00e1c bi\u1ec7t gi\u1eefa lo\u1ea1i t\u1ef1 s\u1ef1 h\u1ed3i k\u00fd v\u00e0 t\u1ef1 s\u1ef1 ti\u1ec3u thuy\u1ebft, lo\u1ea1i sau s\u1eed d\u1ee5ng c\u00e1i T\u00f4i cho m\u1ee5c \u0111\u00edch ti\u1ec3u thuy\u1ebft. Ti\u1ec3u thuy\u1ebft h\u00f3a c\u00e1i T\u00f4i, ti\u1ec3u thuy\u1ebft \u0111\u1eddi s\u1ed1ng v\u00e0 con ng\u01b0\u1eddi t\u00e1c gi\u1ea3; ngh\u0129a l\u00e0 vay m\u01b0\u1ee3n d\u00f9 ch\u1ec9 ph\u1ea7n n\u00e0o. T\u00e1c gi\u1ea3 ch\u1ee7 \u0111\u1ed9ng trong vai ng\u01b0\u1eddi k\u1ec3 chuy\u1ec7n v\u00e0 l\u00e0 nh\u00e2n v\u1eadt ch\u00ednh &#8211; x\u01b0ng \u201ct\u00f4i\u201d ho\u1eb7c ng\u00f4i th\u1ee9 ba ho\u1eb7c c\u00e1ch kh\u00e1c. Ngo\u00e0i ra, th\u1ec3 lo\u1ea1i ti\u1ec3u thuy\u1ebft t\u1ef1 truy\u1ec7n v\u1ed1n l\u00e0 m\u1ed9t ph\u1ea3n \u1ee9ng l\u1ea1i khuynh h\u01b0\u1edbng c\u1ea5u tr\u00fac. \u1ede \u0111\u00e2y, nh\u00e2n v\u1eadt v\u00e0 cu\u1ed9c \u0111\u1eddi nh\u01b0 \u0111\u01b0\u1ee3c vi\u1ebft l\u1ea1i !<\/p>\n<p>N\u00f3i \u0111\u1ebfn th\u1eddi-gian l\u00e0 n\u00f3i \u0111\u1ebfn <strong>th\u1ec3-lo\u1ea1i h\u1ed3i k\u00fd<\/strong>. H\u1ed3i k\u00fd l\u00e0 t\u00e1c-ph\u1ea9m c\u1ee7a m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi trong m\u1ed9t khung c\u1ea3nh l\u1ecbch s\u1eed nh\u01b0ng s\u1ef1 ki\u1ec7n l\u1ecbch s\u1eed tr\u1ed9i b\u1eadt, ph\u00e2n t\u00edch c\u1ee7a t\u00e1c gi\u1ea3 quan tr\u1ecdng v\u00ec ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y c\u00f3 li\u00ean h\u1ec7 \u0111\u1ebfn nh\u1eefng bi\u1ebfn c\u1ed1 \u0111\u00f3. B\u00fat k\u00fd khi t\u00e1c gi\u1ea3 v\u1ec1 \u0111\u1eddi m\u00ecnh hay chuy\u1ec7n x\u01b0a m\u00e0 t\u00e1c gi\u1ea3 l\u00e0 nh\u00e2n ch\u1ee9ng, nh\u01b0ng c\u00e1i ri\u00eang m\u1ea1nh h\u01a1n c\u00e1i kh\u00e1ch quan. C\u00e1c t\u00e1c ph\u1ea9m n\u00e0y n\u00f3i chung gi\u00fap nhi\u1ec1u cho s\u1eed gia nh\u01b0ng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc c\u00f9ng th\u1eddi v\u1edbi t\u00e1c gi\u1ea3 d\u1ec5 c\u00f3 nh\u1eefng ph\u1ea3n \u1ee9ng c\u00f3 khi \u0111\u01b0a \u0111\u1ebfn tranh lu\u1eadn hay chi\u1ebfn d\u1ecbch ph\u1ea3n c\u00f4ng. Ngo\u00e0i ra t\u00ednh h\u1ed3i \u1ee9c v\u00e0 t\u1ef1 s\u1ef1 d\u00e0n tr\u1ea3i trong \u0111a s\u1ed1 c\u00e1c t\u00e1c ph\u1ea9m xu\u1ea5t b\u1ea3n v\u00e0 tr\u00ean c\u00e1c t\u1ea1p ch\u00ed. C\u00e1i T\u00f4i m\u1edf ra c\u00f3 khi r\u1ea5t nguy hi\u1ec3m v\u00e0 t\u1ec9 l\u1ec7 h\u1ed3i k\u00fd c\u00f3 khi r\u1ea5t th\u1ea5p! V\u0103n-ch\u01b0\u01a1ng kh\u00f4ng th\u1ec3 t\u00e1ch r\u1eddi cu\u1ed9c s\u1ed1ng v\u00e0 qu\u00ea-h\u01b0\u01a1ng. V\u1edbi nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi thu\u1ed9c th\u1ebf h\u1ec7 di d\u00e2n th\u1ee9 nh\u1ea5t, n\u00f3i \u0111\u1ebfn qu\u00ea-h\u01b0\u01a1ng l\u00e0 n\u00f3i \u0111\u1ebfn qu\u00e1 kh\u1ee9, v\u00e0 th\u01b0\u1eddng l\u00e0 qu\u00e1 kh\u1ee9 c\u1ee7a ri\u00eang h\u1ecd. Trong 30 n\u0103m \u0111\u00e3 c\u00f3 h\u00e0ng tr\u0103m h\u1ed3i k\u00fd \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u0103ng b\u00e1o v\u00e0 xu\u1ea5t b\u1ea3n, tuy\u1ec7t \u0111\u1ea1i \u0111a s\u1ed1 vi\u1ebft b\u1eb1ng ti\u1ebfng Vi\u1ec7t, m\u1ed9t ph\u1ea7n r\u1ea5t nh\u1ecf t\u00e1c gi\u1ea3 vi\u1ebft b\u1eb1ng ngo\u1ea1i ng\u1eef ch\u00ednh l\u00e0 Anh, Ph\u00e1p. M\u1ed9t ph\u1ea7n vi\u1ebft chung v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi ngo\u1ea1i qu\u1ed1c v\u00e0 ph\u1ea7n nh\u1ecf kh\u00e1c \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi d\u1ecbch chuy\u1ec3n ra ngo\u1ea1i ng\u1eef. M\u1eb7t kh\u00e1c r\u1ea5t \u00edt h\u1ed3i k\u00fd do c\u00e1c t\u00e1c gi\u1ea3 ph\u1ee5 n\u1eef vi\u1ebft. T\u00e1c gi\u1ea3 nam th\u01b0\u1eddng vi\u1ebft v\u1ec1 \u0111\u1eddi s\u1ed1ng ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u00f4ng khai v\u00e0 h\u1ed3i k\u00fd ch\u00ednh tr\u1ecb, khoe khoang quy\u1ec1n l\u1ef1c, th\u00e0nh t\u00edch trong khi \u0111\u00f3 c\u00e1c b\u00e0 vi\u1ebft h\u1ed3i k\u00fd c\u00f3 khuynh h\u01b0\u1edbng vi\u1ebft h\u1ed3i t\u01b0\u1edfng c\u00e1 nh\u00e2n v\u00e0 ti\u1ec3u thuy\u1ebft h\u00f3a, cho ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc th\u1ea5y nh\u1eefng \u0111au kh\u1ed5 v\u00e0 d\u1eb1n v\u1eb7t gi\u1eefa \u0111\u1eddi s\u1ed1ng c\u00f4ng v\u00e0 t\u01b0 ri\u00eang c\u1ee7a h\u1ecd.<\/p>\n<p>Nh\u1eefng n\u0103m cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 XX c\u00f3 <strong>hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng truy\u1ec7n<\/strong> v\u00e0 <strong>ti\u1ec3u thuy\u1ebft l\u1ecbch s\u1eed<\/strong>. Truy\u1ec7n d\u1ef1ng tr\u00ean n\u1ec1n l\u1ecbch s\u1eed hay ngo\u1ea1i s\u1eed, c\u00e1c t\u00e1c gi\u1ea3 g\u1eedi g\u1ea5m t\u00e2m s\u1ef1, \u201cl\u00e0m l\u1ea1i\u201d l\u1ecbch s\u1eed, ph\u00ea b\u00ecnh c\u00e1c tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i. C\u00f3 th\u1ec3 h\u1ecd vi\u1ebft v\u1ec1 con ng\u01b0\u1eddi h\u00f4m nay ho\u1eb7c l\u00e0 m\u1ed9t c\u00e1ch \u0111i t\u00ecm \u0111\u1ea1t c\u00e1i Ch\u00e2n Thi\u1ec7n M\u1ef9, c\u00e1i th\u1ea9m m\u1ef9 v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng. Nh\u01b0ng c\u00f3 nh\u1eefng nguy hi\u1ec3m \u0111\u00e1nh gi\u00e1 sai l\u1ea1c nh\u00e2n v\u1eadt v\u00e0 s\u1ef1 ki\u1ec7n l\u1ecbch s\u1eed, ch\u1ee7 quan \u0111\u1ebfn qu\u00e1 \u0111\u00e0 ho\u1eb7c C\u00e1i T\u00f4i \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111em ra so \u0111o v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a! C\u00e1c t\u00e1c gi\u1ea3 ti\u1ec3u thuy\u1ebft n\u00f3i chung v\u00e0 ti\u1ec3u-thuy\u1ebft l\u1ecbch s\u1eed n\u00f3i ri\u00eang, c\u00f3 th\u1ec3 hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i h\u00f3a, bi\u1ebfn h\u00f3a ng\u00f4n ng\u1eef, nh\u00e2n v\u1eadt, &#8230; nh\u01b0ng c\u00f3 th\u1ec3 n\u00e0o tin t\u01b0\u1edfng h\u1ecd c\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i l\u00ean \u201ct\u00e2m h\u1ed3n\u201d c\u1ee7a c\u1ea3 m\u1ed9t d\u00e2n t\u1ed9c? Con ng\u01b0\u1eddi h\u00f4m nay khoa h\u1ecdc, m\u1ea5t g\u1ed1c, xa d\u1ea7n nh\u1eefng huy\u1ec1n tho\u1ea1i v\u1ec1 ngu\u1ed3n g\u1ed1c, l\u1ea1i mu\u1ed1n t\u00ecm l\u1ea1i g\u1ed1c g\u00e1c, nguy\u00ean t\u1ee7y v\u0103n h\u00f3a qua ti\u1ec3u thuy\u1ebft l\u1ecbch s\u1eed? X\u00e9t cho c\u00f9ng, ti\u1ec3u thuy\u1ebft l\u1ecbch s\u1eed hay l\u1ecbch s\u1eed, v\u0103n hay s\u1eed, r\u1ed3i ra c\u0169ng l\u00e0 tr\u00f2 ch\u01a1i c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi, c\u1ee7a gi\u1ea3i m\u00e3 v\u00e0 nh\u1ea5t l\u00e0 thuy\u1ebft ph\u1ee5c! V\u00e0 c\u00f9ng v\u1edbi khuynh h\u01b0\u1edbng ti\u1ec3u-thuy\u1ebft l\u1ecbch-s\u1eed, nhi\u1ec1u nh\u00e0 v\u0103n \u0111\u00e3 \u0111\u1ebfn g\u1ea7n hi\u1ec7n-th\u1ef1c v\u1edbi nh\u1eefng ch\u1ee7-\u0111\u1ec1, nh\u00e2n v\u1eadt mang t\u00ednh nh\u00e2n-v\u0103n, x\u00e3-h\u1ed9i v\u00e0 l\u1ecbch-s\u1eed! B\u00ean c\u1ea1nh \u0111\u00f3 ch\u1edbm ph\u00e1t khuynh-h\u01b0\u1edbng th\u1eed nghi\u1ec7m t\u00e2m linh, huy\u1ec1n tho\u1ea1i v\u00e0 \u1ea3o h\u00f3a \u0096 nh\u01b0ng trong n\u01b0\u1edbc m\u1edbi th\u1eadt m\u1ea1nh m\u1ebd, nh\u1ea5t l\u00e0 t\u1eeb nh\u1eefng n\u0103m \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 XXI!<\/p>\n<p><strong>V\u1ec1 th\u1ec3 lo\u1ea1i<\/strong>, \u0111\u00e3 b\u1ed9c-ph\u00e1t hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng truy\u1ec7n-th\u1eadt-ng\u1eafn \u0111\u1ea7u th\u1eadp ni\u00ean 1990 nh\u01b0ng nay c\u00f3 v\u1ebb \u0111\u00e3 t\u00e0n. Ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft t\u00ecm \u0111\u1ebfn c\u00f4 \u0111\u1ecdng, \u201cv\u00f4 ng\u00f4n\u201d \u0111\u1ec3 \u0111a ng\u00f4n, th\u1ea9m th\u1ea5u l\u00e2u ph\u1ea3i ch\u0103ng \u0111\u1ec3 ph\u1ea3n \u1ee9ng l\u1ea1i th\u1eddi \u0111\u1ea1i? Hay ch\u1ec9 l\u00e0 nh\u1eefng bi\u1ec3u t\u1ecf nh\u1eefng ho\u00e0i c\u1ed5 ho\u1eb7c v\u00f4 v\u1ecdng, m\u00f9 t\u1ed1i tr\u01b0\u1edbc t\u01b0\u01a1ng lai? N\u1ebfu \u201cti\u1ec3u thuy\u1ebft m\u1edbi\u201d \u0111\u00e3 l\u00e0 m\u1ed9t ki\u1ebfm t\u00ecm v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng trong th\u1ec3 lo\u1ea1i th\u00ec truy\u1ec7n-th\u1eadt-ng\u1eafn l\u00e0 m\u1ed9t th\u1eed nghi\u1ec7m cho m\u1ed9t l\u1ed1i tho\u00e1t tinh th\u1ea7n b\u1ecb b\u1ee7a v\u00e2y b\u1edfi k\u1ef9 thu\u1eadt v\u00e0 nh\u1eefng \u0111o\u1ea3n v\u1eadn c\u1ee7a cu\u1ed9c \u0111\u1eddi. Truy\u1ec7n-th\u1eadt-ng\u1eafn nh\u01b0 m\u1ed9t n\u1ed7 l\u1ef1c t\u00e1ch r\u1eddi tinh th\u1ea7n h\u1ec7 th\u1ed1ng v\u00e0 \u0111\u1ed9c \u0111o\u00e1n c\u1ee7a v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng v\u00e0 cu\u1ed9c s\u1ed1ng. M\u1ed9t c\u1ed1 g\u1eafng l\u00e0m \u0111\u1ed5 v\u1ee1 t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng, ti\u1ec3u thuy\u1ebft m\u1ed9t khuynh-h\u01b0\u1edbng ph\u1ea3n ti\u1ec3u thuy\u1ebft! Truy\u1ec7n-th\u1eadt-ng\u1eafn c\u00f3\u0111\u00f3 nh\u01b0\u0111\u1ec3\u0111\u1eb7t nghi v\u1ea5n, nh\u01b0\u0111\u1ec3 n\u1ed1i k\u1ebft nh\u1eefng th\u01a1 m\u1ed9ng v\u1ee5n v\u1eb7t, nh\u1eefng gi\u00e1n \u0111o\u1ea1n, \u1edf m\u1ed9t th\u1eddi \u0111\u1ea1i kh\u1ee7ng ho\u1ea3ng c\u00e1c gi\u00e1 tr\u1ecb, ki\u1ebfn th\u1ee9c, c\u1ee7a nh\u1eefng s\u1edf\u0111\u1eafc t\u01b0\u1edfng v\u0129nh c\u1eefu th\u1eadt ra \u0111ang lung lay. C\u00f3 th\u1ec3 xem truy\u1ec7n-th\u1eadt-ng\u1eafn l\u00e0 ph\u1ea3n di\u1ec7n hay c\u1ee9u tinh cho v\u0103n h\u1ecdc? Ph\u1ea3i ch\u0103ng truy\u1ec7n-th\u1eadt-ng\u1eafn l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng b\u1ec1 n\u1ed5i c\u1ee7a t\u00e2m tr\u1ea1ng con ng\u01b0\u1eddi \u1edf cu\u1ed1i m\u1ed9t thi\u00ean ni\u00ean k\u1ef7 &#8211; con ng\u01b0\u1eddi b\u00ed l\u1ed1i, bi quan, \u0111i t\u00ecm ch\u00ednh m\u00ecnh.<\/p>\n<p>M\u1ed9t hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e1ng k\u1ec3 l\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 v\u0103n n\u1eef nh\u01b0ng ph\u1ea9m l\u01b0\u1ee3ng tr\u1ed9i b\u1eadt l\u00ean xu\u1ed1ng theo giai \u0111o\u1ea1n. C\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i \u1edf h\u1ea3i-ngo\u1ea1i, nam hay n\u1eef ph\u00e1i \u0111\u1ec1u \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ef1 do v\u00e0 \u0111\u1ed3ng \u0111\u1eb3ng tr\u01b0\u1edbc t\u00ecnh y\u00eau, cu\u1ed9c \u0111\u1eddi, h\u1ea1nh ph\u00fac v\u00e0 c\u1ea3 c\u00e1i ch\u1ebft. S\u1ed1ng \u1edf x\u00e3 h\u1ed9i \u00c2u M\u1ef9, nam hay n\u1eef \u0111\u1ec1u b\u1ecb\/\u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t tr\u01b0\u1edbc m\u1ed9t ho\u00e0n c\u1ea3nh v\u0103n h\u00f3a, x\u00e3 h\u1ed9i m\u1edbi so v\u1edbi x\u00e3 h\u1ed9i Vi\u1ec7t Nam c\u0169. Ri\u00eang ph\u00e1i n\u1eef \u0111\u01b0\u1ee3c \u201cgi\u1ea3i ph\u00f3ng\u201d, l\u00fd tr\u00ed h\u01a1n \u0111\u1ec3 c\u00f3 ch\u1ed7 cho t\u1ef1 do t\u00ecnh c\u1ea3m v\u00e0 t\u00ecnh d\u1ee5c, h\u1ebft ho\u1eb7c b\u1edbt d\u1ed3n n\u00e9n, kh\u00f4ng c\u00f2n ph\u1ea3i vi\u1ebft nh\u01b0 c\u00e1c nh\u00e0 v\u0103n n\u1eef th\u1eddi tr\u01b0\u1edbc 1975. Ng\u01b0\u1eddi th\u00ec d\u00e1m s\u1ed1ng, n\u1ed5i d\u1eady, nh\u01b0ng r\u1ed3i c\u0169ng nh\u01b0 nh\u1eefng c\u01a1n s\u00f3ng nh\u1eb9, kh\u00e1t v\u1ecdng s\u1ed1ng d\u1ec5 th\u00f4ng c\u1ea3m v\u00ec c\u00f3 th\u1ec3 h\u1ee3p t\u00ecnh, ng\u01b0\u1eddi th\u00ec b\u00e9n nh\u1eady quan s\u00e1t, b\u1ea1o n\u00f3i nh\u01b0ng \u00edt xu\u1ea5t c\u1ea3m v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng. Ng\u01b0\u1eddi m\u1ea1nh b\u1ea1o, m\u1ed7i ng\u01b0\u1eddi m\u1ed9t l\u1ed1i ri\u00eang, \u1edf kinh qua, kh\u00e1t v\u1ecdng hay ch\u1ec9 thu\u1ea7n \u0111\u00f2i h\u1ecfi. Ngo\u1ea1i tr\u1eeb giai \u0111o\u1ea1n ch\u1ed1ng C\u1ed9ng m\u00e0 cao \u0111i\u1ec3m kho\u1ea3ng n\u0103m 1986 (tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 v\u1edbi Tr\u00f9ng D\u01b0\u01a1ng, Minh \u0110\u1ee9c Ho\u00e0i Trinh, &#8230;), c\u00e1c nh\u00e0 v\u0103n n\u1eef \u00edt \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ebfn ch\u00ednh tr\u1ecb. Th\u1eddi c\u1ea5m-k\u1ef5, k\u1ef5 h\u00fay g\u00e3y \u0111\u1ed7, h\u1ebft tham chi\u1ebfu, h\u1ebft th\u1ea9m quy\u1ec1n. Con ng\u01b0\u1eddi t\u1ef1 do, tr\u1edf n\u00ean, ho\u1eb7c ch\u1eadm ho\u1eb7c nhanh: ch\u1eadm ng\u1ea1i ph\u00e1 n\u00e1t c\u00e1nh \u0111\u1ed3ng v\u0103n-h\u00f3a \u0111ang ch\u1ecbu th\u1eed th\u00e1ch, nhanh tr\u00ean nh\u1eefng n\u1ebbo \u0111\u01b0\u1eddng th\u1eed nghi\u1ec7m. Ban \u0111\u1ea7u, L\u00ea Th\u1ecb Th\u1ea5m-V\u00e2n, L\u00ea Th\u1ecb Hu\u1ec7, Tr\u00e2n Sa, Nguy\u1ec5n Th\u1ecb Ho\u00e0ng B\u1eafc, v.v. cho ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc c\u1ea3m t\u01b0\u1edfng h\u1ee5t h\u1eabng tr\u01b0\u1edbc nh\u1eefng c\u00e1i c\u00f3 th\u1ec3 g\u1ecdi l\u00e0 \u201cs\u1ed1ng s\u01b0\u1ee3ng\u201d, \u201ct\u01b0 ri\u00eang\u201d, v.v. nh\u01b0ng r\u1ed3i ch\u00ednh v\u0103n phong c\u00e1ch t\u00e2n, v\u00e0 n\u1ed9i-dung, h\u00ecnh th\u00e1i c\u1ee7a con ch\u1eef \u0111\u00e3 thuy\u1ebft ph\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc kh\u00f3 t\u00ednh nh\u01b0ng kh\u00f4ng \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c gi\u1ea3! L\u00ea Th\u1ecb Th\u1ea5m V\u00e2n t\u1eeb th\u1eed nghi\u1ec7m \u0111\u00e3 nh\u01b0 \u0111\u1ebfn l\u1ef1a ch\u1ecdn m\u1ed9t phong c\u00e1ch vi\u1ebft-s\u1ed1ng kh\u00f4ng gi\u1edbi h\u1ea1n. T\u1eeb nh\u1eefng \u0111o\u1ea3n thi tr\u00ean t\u1ea1p ch\u00ed Th\u01a1 v\u00e0 H\u1ee3p L\u01b0u \u0111\u1ebfn \u00c2m V\u1ecdng v\u00e0 g\u1ea7n \u0111\u00e2y, B\u00f3ng G\u1eaby C\u1ee7a Th\u1ea7n T\u00edch (2005) \u0111\u00e3 ch\u1ee9ng minh nh\u00e0 v\u0103n n\u1eef c\u00f3 th\u1ec3 vi\u1ebft nh\u01b0 s\u1ed1ng v\u00e0 s\u1ed1ng nh\u01b0 t\u1ef1 c\u1ea3m, t\u1ef1 ch\u1ecdn!<\/p>\n<p>T\u1eeb sau 1991 \u0111\u00e3 m\u1ea1nh m\u1ebd ch\u1ee9ng minh hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng c\u00e1c nh\u00e0 v\u0103n v\u00e0 \u0111\u1ed9c gi\u1ea3 thu\u1ed9c <em>di\u1ec7n H.O.<\/em> v\u00e0 <em>l\u1ee9a tu\u1ed5i 50-65<\/em> l\u00e0m m\u1ea1nh sinh ho\u1ea1t v\u0103n h\u1ecdc nh\u01b0 ng\u01b0ng \u0111\u1ecdng th\u1eddi-k\u1ef3 ngay tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3. C\u0169ng l\u00e0 th\u1eddi \u201ct\u00e1i xu\u1ea5t giang h\u1ed3\u201d c\u1ee7a nh\u1eefng c\u00e2y vi\u1ebft c\u0169 ra ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc v\u1edbi nh\u1eefng ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh H.O. n\u00e0y. C\u00f3 th\u1ec3 g\u1ecdi th\u1eddi cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 l\u00e0 c\u1ee7a nh\u1eefng gi\u00e1 tr\u1ecb \u201cc\u1ee9u r\u1ed7i\u201dv\u00e0 l\u00e0 th\u1eddi c\u1ee7a \u201ct\u1ef1 do\u201d n\u00f3i l\u00ean nh\u1eefng c\u00e1i \u201cnghi ng\u1edd\u201d m\u00e0 th\u1ebf k\u1ef7 XX ho\u1eb7c v\u1ec1 tr\u01b0\u1edbc v\u1eabn b\u1ecb c\u1ea5m k\u1ef5, m\u00e0 d\u01b0\u1edbi ch\u1ebf \u0111\u1ed9 c\u1ed9ng s\u1ea3n c\u0169ng t\u1eebng b\u1ecb c\u1ea5m \u0111o\u00e1n! Nh\u1eefng c\u00e2y vi\u1ebft t\u1eeb Li\u00ean X\u00f4 v\u00e0 \u0110\u00f4ng \u00c2u nh\u01b0 L\u00ea Minh H\u00e0, \u0110\u1ed7 Quy\u00ean, Nguy\u1ec5n H\u1eefu L\u00ea; h\u1ecd, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi v\u1edbi h\u00e0nh trang kh\u00e1c, s\u1ed1ng kinh nghi\u1ec7m v\u00e0 ho\u00e0n c\u1ea3nh kh\u00e1c, \u201ckh\u00f4ng Vi\u1ec7t C\u1ed9ng ch\u1eb3ng qu\u1ed1c gia\u201d v\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u1ee7a \u201cch\u1ebf \u0111\u1ed9\u201d nay ph\u1ea3i l\u01b0u vong ch\u1ed1ng l\u1ea1i c\u00e1c \u0111\u1ed3ng ch\u00ed c\u0169 nh\u01b0 B\u00f9i T\u00edn, Nguy\u1ec5n Minh C\u1ea7n, V\u0169 Th\u01b0 Hi\u00ean&#8230;, t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u00e3 tham gia, l\u00e0m cho nh\u1eefng n\u0103m cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 XX \u201ckh\u00e1c\u201d th\u1eddi tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 kh\u00f4ng l\u00e2u! N\u1ebfu h\u01a1n th\u1eadp ni\u00ean \u0111\u1ea7u h\u1ea3i-ngo\u1ea1i, c\u00e1c nh\u00e0 v\u0103n n\u1eef \u201cchi\u1ebfm \u0111\u1ea5t\u201d v\u0103n-ch\u01b0\u01a1ng, th\u00ec khi c\u00e1c \u0111\u1ee3t \u0111\u00f4ng \u0111\u1ea3o nh\u00e0 v\u0103n H.O. t\u00e1i \u0111\u1ecbnh c\u01b0 \u1edf \u0111\u1ea5t Hoa-k\u1ef3, l\u00fac \u0111\u00f3 c\u00e1c nh\u00e0 v\u0103n nam (v\u00e0 nh\u00e2n v\u1eadt nam) m\u1edbi t\u00ecm l\u1ea1i \u0111\u1ea5t \u0111\u1ee9ng, nh\u01b0ng r\u1ed3i c\u0169ng ch\u1eb3ng \u0111\u01b0\u1ee3c bao l\u00e2u v\u00ec nam v\u00e0 n\u1eef \u0111\u1ec1u r\u01a1i v\u00e0o c\u00f9ng t\u00ecnh tr\u1ea1ng ch\u1eadm, b\u1edbt!<\/p>\n<p>30 n\u0103m \u0111\u00e3 ghi nh\u1eadn s\u1ef1 xu\u1ea5t hi\u1ec7n v\u00e0 tham gia c\u1ee7a <em>nh\u1eefng c\u00e2y vi\u1ebft tr\u1ebb<\/em> \u1edf ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc. C\u00f3 ng\u01b0\u1eddi kh\u1edfi \u0111i c\u00f3 th\u1ec3 t\u1eeb d\u0129 v\u00e3ng, nh\u01b0ng n\u00f3i chung, h\u1ecd c\u00f3 v\u1ebb \u00edt b\u1ecb d\u0129 v\u00e3ng \u0111\u00e8 n\u1eb7ng trong suy ngh\u0129; chi\u1ebfn tranh c\u0169ng b\u1eaft \u0111\u1ea7u xa, lo\u00e3ng. Nh\u1eefng c\u00e2y b\u00fat m\u1edbi v\u1edbi \u00fd mu\u1ed1n d\u1ee9t kho\u00e1t v\u1edbi qu\u00e1 kh\u1ee9, v\u01b0\u1ee3t r\u00e0ng bu\u1ed9c t\u1eadp th\u1ec3, \u0111i t\u00ecm cho th\u1ebf h\u1ec7 tr\u1ebb \u1edf \u0111\u1ea5t t\u1ea1m dung m\u1ed9t nh\u00e2n sinh quan m\u1edbi trong m\u1ed9t ngh\u1ec7 thu\u1eadt quan m\u1edbi, n\u0103ng \u0111\u1ed9ng v\u00e0 nhi\u1ec1u m\u00e0u s\u1eafc kh\u00e1c h\u01a1n nh\u1eefng quen th\u1ea5y t\u1eeb tr\u01b0\u1edbc nay. H\u1ec7 th\u1ed1ng tin h\u1ecdc kh\u00f4ng bi\u00ean gi\u1edbi \u0111\u1ecba l\u00fd v\u00e0 th\u1eddi gian ti\u1ebfp t\u1ee5c \u0111\u1ebfn v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc li\u00ean m\u1ea1ng, song h\u00e0nh v\u1edbi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc c\u1ee7a in \u1ea5n. K\u1ef9 thu\u1eadt n\u00e0y c\u0169ng gi\u00fap ph\u00e1t tri\u1ec3n nh\u1eefng t\u1ea1p ch\u00ed thu\u1ea7n tu\u00fd li\u00ean m\u1ea1ng, gi\u00fap t\u00e1c gi\u1ea3 \u0111\u1ebfn v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc kh\u00f4ng qua trung gian m\u1ed9t ch\u1ee7 b\u00e1o, t\u1ea1o c\u01a1 h\u1ed9i t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c hay \u0111\u1ed1i tho\u1ea1i gi\u1eefa ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft. Internet li\u00ean t\u1ee5c \u1ea3nh-h\u01b0\u1edfng \u0111\u1ebfn v\u0103n-h\u1ecdc v\u00e0 xu\u1ea5t b\u1ea3n; nh\u1eefng e-book, webpage n\u1ed1i ti\u1ebfp xu\u1ea5t hi\u1ec7n tr\u00ean Net nay g\u1ea7n nh\u01b0 tr\u00f9ng \u0111i\u1ec7p, b\u1ed9i th\u1ef1c v\u00e0 thi\u1ebfu h\u1ee3p l\u00fd trong t\u00ecnh tr\u1ea1ng \u201cphi ch\u00ednh-ph\u1ee7\u201d v\u00e0 \u201cphi th\u1ea9m quy\u1ec1n\u201d nh\u01b0 v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t hi\u1ec7n nay trong ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc. Nh\u01b0 nh\u1eefng tia hy v\u1ecdng, c\u00e1c nh\u00e0 v\u0103n tr\u1ebb \u0111\u00e3 m\u1ed9t th\u1eddi lo\u00e9 s\u00e1ng, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb v\u1edbi t\u00e2m h\u1ed3n r\u1ea5t Vi\u1ec7t Nam v\u00e0 v\u1edbi ph\u01b0\u01a1ng ti\u1ec7n ti\u1ebfng Vi\u1ec7t. 10 n\u0103m g\u1ea7n \u0111\u00e2y \u0111\u00e3 thay \u0111\u1ed5i, ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb v\u1eabn ti\u1ebfp t\u1ee5c s\u00e1ng t\u00e1c nh\u01b0ng v\u1edbi m\u1ed9t t\u00e2m h\u1ed3n Vi\u1ec7t Nam \u0111\u00e3 h\u1ed9i-nh\u1eadp v\u00e0 c\u00e0ng ng\u00e0y c\u00e0ng qua ph\u01b0\u01a1ng ti\u1ec7n ng\u00f4n-ng\u1eef x\u1ee9 ng\u01b0\u1eddi, nh\u1eefng Barbara Tran (In the Mynah Bird\u2019s Own Words), M\u1ed9ng Lan (Song of the Cicadas), Dao Storm (Grass Roof, Tin Roof), Monique Truong (The Book of Salt), Linda L\u00ea (Calomnies, Aubes), \u0110inh Linh (Fake House), v.v.<\/p>\n<p>V\u0103n th\u01a1 <em>c\u00f3 nh\u1eefng t\u00ecm ki\u1ebfm h\u00ecnh th\u1ee9c<\/em>, m\u1ed9t s\u1ed1 n\u1ed7 l\u1ef1c \u0111\u1ed5i m\u1edbi thi ca v\u00e0 th\u1ec3-lo\u1ea1i ti\u1ec3u-thuy\u1ebft, v.v. Th\u01a1 l\u1ee5c b\u00e1t bi\u1ebfn th\u1ec3 t\u1ef1 do v\u1ec1 ch\u1ea5m c\u00e2u v\u00e0 xu\u1ed1ng h\u00e0ng, trong c\u00e1i khu\u00f4n 6-8. Thi ca \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111i\u1ec7n to\u00e1n h\u00f3a v\u1edbi \u201cch\u1eef ngh\u0129a\u201d c\u1ee7a m\u00e1y, hay th\u00e0nh th\u01a1 \u201cbi\u1ebfn d\u1ecbch\u201d (interactive poetry) hay t\u1ef1 ch\u1ecdn (self-serve). C\u00f3 nh\u1eefng \u201cb\u00e0i th\u01a1\u201d trong th\u1ef1c t\u1ebf ch\u1ec9 l\u00e0 nh\u1eefng \u201ch\u00ecnh d\u00e1ng\u201d hay \u201cti\u1ebfng \u0111\u1ed9ng\u201d v\u00f4 ngh\u0129a (n\u1ebfu \u0111\u1ecdc l\u00ean) \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c vi\u1ebft th\u00e0nh con ch\u1eef. \u0110\u1ed3ng h\u00e0nh v\u1edbi khuynh h\u01b0\u1edbng ph\u1ed5 nh\u1ea1c g\u1ea7n nh\u01b0 t\u1ef1 nhi\u00ean c\u1ee7a nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m th\u01a1. V\u1eeba l\u00e0 s\u00e1ng t\u1ea1o v\u1eeba ph\u00e1 h\u1ee7y s\u00e1ng t\u1ea1o, thi ca th\u01b0\u1eddng \u0111\u00f2i h\u1ecfi th\u1eed nghi\u1ec7m, t\u00ecm t\u00f2i, c\u00e1i m\u1edbi, c\u00e1i l\u1ea1, nh\u01b0ng d\u1ec5 g\u00ec \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ea5p nh\u1eadn ngay! V\u1ea5n \u0111\u1ec1 mu\u00f4n thu\u1edf v\u1ed1n l\u00e0 \u0111i t\u00ecm h\u00ecnh th\u1ee9c th\u00edch h\u1ee3p v\u1edbi con ng\u01b0\u1eddi th\u1eddi \u0111\u1ea1i, h\u1ee3p t\u00e2m t\u00ecnh v\u00e0 thi h\u1ee9ng! Ch\u1ee7 ngh\u0129a H\u1eadu hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i, T\u00e2n h\u00ecnh th\u1ee9c, th\u01a1 C\u1ee5 th\u1ec3, v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng li\u00ean m\u1ea1ng si\u00eau\/t\u00e2n v\u0103n-b\u1ea3n (hypertext), &#8230; \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm \u0111\u1ebfn, \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1eed nghi\u1ec7m trong th\u01a1 v\u0103n. C\u1ee5 th\u1ec3 nh\u01b0 \u0111\u1eddi th\u01b0\u1eddng, tr\u1ea7n t\u1ee5c, c\u00f3 khuynh h\u01b0\u01a1ng ti\u1ebfn th\u00e0nh t\u00ecnh d\u1ee5c. T\u00e2n h\u00ecnh-th\u1ee9c \u0111\u1ebfn v\u1edbi th\u01a1 v\u00e0 v\u1edbi v\u0103n xu\u00f4i nh\u01b0ng h\u00ecnh th\u1ee9c th\u1ec3 lo\u1ea1i v\u1eabn gi\u1eef, th\u01a1 th\u00ec 8 ch\u1eef, v\u0103n th\u00ec \u0111\u1ea7y trang, c\u00f2n xu\u1ed1ng h\u00e0ng v\u00e0 vi\u1ebft hoa th\u00ec t\u00f9y &#8230; h\u1ee9ng! Ngo\u1ea1i tr\u1eeb tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p T\u00e2n h\u00ecnh-th\u1ee9c v\u00e0 khuynh h\u01b0\u1edbng n\u1eef-quy\u1ec1n, c\u00e1c nh\u00e0 v\u0103n h\u1ea3i-ngo\u1ea1i uy\u1ec3n chuy\u1ec3n kh\u00f4ng theo th\u1eddi ho\u1eb7c theo h\u1eb3n m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i ngh\u1ec7-thu\u1eadt n\u00e0o! N\u0103m m\u01b0\u1eddi n\u0103m g\u1ea7n \u0111\u00e2y, nh\u1ea5t l\u00e0 t\u1eeb khi trong ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc li\u00ean h\u1ec7 v\u0103n-ch\u01b0\u01a1ng d\u1ec5 d\u00e0ng v\u00e0 t\u1ef1-ph\u00e1t th\u00e0nh-t\u00e2m h\u01a1n, \u0111\u00e3 th\u1ea5y c\u00f3 nh\u1eefng t\u00ecm t\u00f2i (chung) v\u1ec1 h\u00ecnh-th\u1ee9c, k\u1ef9 thu\u1eadt; t\u00e2m h\u1ed3n \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00e0o s\u00e2u, k\u1ecbch-t\u00ednh, thi-t\u00ednh v\u00e0 v\u0103n-ch\u01b0\u01a1ng t\u00ednh \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1eed nghi\u1ec7m m\u1ed9t c\u00e1ch li\u00ean t\u1ee5c v\u00e0 c\u00f3 nh\u1eefng t\u00e1c-ph\u1ea9m \u0111\u00e1ng \u0111\u1ec3 \u00fd! Ngh\u0129a l\u00e0 c\u00f3 hy-v\u1ecdng v\u00ec v\u0103n-ch\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u1ee3c th\u01b0\u1edfng th\u1ee9c v\u00e0 sang t\u00e1c nh\u01b0 l\u00e0 v\u0103n-ch\u01b0\u01a1ng h\u01a1n l\u00e0 c\u00e1i g\u00ec kh\u00e1c!<\/p>\n<p><em>Hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng \u201cl\u00e3o h\u00f3a\u201d<\/em> trong v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng h\u1ea3i ngo\u1ea1i kh\u1edfi t\u1eeb nh\u1eefng lo l\u1eafng khi nh\u00ecn tu\u1ed5i t\u00e1c \u0111\u1ed9c gi\u1ea3 v\u00e0 t\u00e1c gi\u1ea3. L\u00e3o h\u00f3a c\u00f2n \u1edf n\u1ed9i dung \u0111a ph\u1ea7n c\u1ee9 chuy\u1ec7n x\u01b0a ng\u00e0y c\u0169 r\u1ec9 r\u1ea3. Th\u1eadt v\u1eady, v\u0103n h\u1ecdc h\u1ea3i ngo\u1ea1i c\u00f3 t\u00ednh th\u1eddi gian, qu\u00e1 nhi\u1ec1u qu\u00e1 kh\u1ee9, t\u1eeb t\u00ecnh y\u00eau, t\u00ecnh qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ebfn t\u1ef1 truy\u1ec7n, l\u00fd lu\u1eadn, ph\u00ea b\u00ecnh. Ngay c\u1ea3 khi vi\u1ebft v\u1ec1 t\u01b0\u01a1ng lai, v\u1ec1 h\u1ed9i nh\u1eadp, n\u1ebfp s\u1ed1ng m\u1edbi, c\u00e1i qu\u00e1-kh\u1ee9 v\u1eabn l\u1ea9n qu\u1ea9n kh\u00f4ng xa, nh\u01b0 tham chi\u1ebfu, nh\u01b0 t\u1ea5m g\u01b0\u01a1ng l\u00e2u thay ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft ph\u1ea3i soi nh\u00ecn l\u1ea1i ! D\u00f9 g\u00ec th\u00ec trong 30 n\u0103m ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t ti\u1ebfp n\u1ed1i nhau c\u00f3 m\u1eb7t \u0111\u00f4ng \u0111\u1ea3o \u1edf h\u1ea3i ngo\u1ea1i, v\u0103n h\u1ecdc \u0111\u00e3 s\u1ed1ng c\u00f2n, s\u1ed1ng th\u1eadt ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i g\u1eafng g\u01b0\u1ee3ng v\u00e0 gi\u1ea3 t\u1ea1o, v\u1eabn b\u1ec1n v\u1eefng v\u00e0 \u0111a d\u1ea1ng, m\u1ed7i th\u1eddi \u0111\u1ec1u c\u00f3 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m v\u0103n h\u1ecdc ti\u1ebfp n\u1ed1i nhau, thay m\u00e1u, th\u00eam m\u00e1u, thay l\u1eeda, th\u00eam l\u1eeda. Thanh Nam, B\u00ecnh Nguy\u00ean L\u1ed9c, Mai Th\u1ea3o, Nguy\u00ean Sa, V\u0169 Kh\u1eafc Khoan, Nghi\u00eam Xu\u00e2n H\u1ed3ng, Cao \u0110\u00f4ng Kh\u00e1nh, T\u1ea1 T\u1ef5, Mai Trung T\u0129nh, &#8230; ra \u0111i; nh\u1eefng c\u00e2y \u0111a b\u1ecb b\u1ee9ng kh\u1ecfi l\u0169y tre l\u00e0ng, &#8230; kh\u00f4ng vi\u1ebft n\u1eefa, th\u00ec \u0111\u00e3 c\u00f3 nh\u1eefng c\u00e2y vi\u1ebft c\u0169, m\u1edbi \u201cboat people\u201d, \u0111o\u00e0n t\u1ee5 gia \u0111\u00ecnh, \u0110\u00f4ng \u00c2u v\u00e0 nh\u1eefng c\u1ef1u t\u00f9 \u201cc\u1ea3i t\u1ea1o\u201d H.O.! V\u00e0 l\u1edbp tr\u1ebb sinh tr\u01b0\u1edfng \u1edf x\u1ee9 ng\u01b0\u1eddi c\u0169ng \u0111ang t\u1ecf s\u1ee9c s\u1ed1ng, l\u00f2ng y\u00eau v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng, t\u1ea1o nh\u1eefng th\u00e0nh qu\u1ea3 kh\u00e1c v\u00e0 m\u1edbi h\u01a1n, hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i, c\u00f3 t\u00ednh \u201cth\u1ebf gi\u1edbi\u201d h\u01a1n!<\/p>\n<p>T\u00ecnh tr\u1ea1ng \u201cl\u00e3o h\u00f3a\u201d, ng\u01b0ng \u0111\u1ecdng, d\u1eadm ch\u00e2n c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 nh\u1eefng \u201ch\u1eadu qu\u1ea3\u201d \u0111\u01b0a \u0111\u1ebfn khuynh h\u01b0\u1edbng <em>\u201ch\u1ee3p l\u01b0u v\u0103n ngh\u1ec7\u201d<\/em> &#8211; hay tr\u1edf v\u1ec1 c\u00f9ng ngu\u1ed3n \u201cv\u0103n-ch\u01b0\u01a1ng\u201d. T\u1eeb khi b\u1ee9c t\u01b0\u1eddng B\u00e1 Linh b\u1ecb con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1eadp \u0111\u1ed5, \u0111\u1ebf qu\u1ed1c c\u1ed9ng s\u1ea3n thay nhau t\u1ef1 x\u00f3a tr\u00ean b\u1ea3n \u0111\u1ed3, b\u00ean nh\u00e0 \u0111\u00e3 c\u1ef1a qu\u1eady \u201cc\u1edfi tr\u00f3i\u201d, \u201c\u0111\u1ed5i m\u1edbi\u201d, m\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 v\u0103n nh\u1ea5t l\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi m\u1edbi r\u1eddi kh\u1ecfi n\u01b0\u1edbc sau n\u00e0y b\u1eaft \u0111\u1ea7u nh\u00ecn l\u1ea1i chi\u1ebfn tranh v\u1edbi nh\u00e3n quan c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 s\u1ed1ng \u0111\u00e3 l\u00e0 n\u1ea1n nh\u00e2n h\u01a1n l\u00e0 ch\u1ee7 ngh\u0129a ph\u1ea3i theo. Thi\u1ec3n ngh\u0129 \u0111\u00e2y l\u00e0 \u0111i\u1ec1u t\u1ed1t, \u00edt ra l\u00e0 t\u00edch-c\u1ef1c v\u00ec hai l\u1ebd: m\u1ed9t l\u00e0 c\u00f3 trao \u0111\u1ed5i th\u00ec m\u1edbi hi\u1ec3u bi\u1ebft, \u0111\u1ed1i tho\u1ea1i, hai l\u00e0 v\u0103n h\u1ecdc c\u0169ng nh\u01b0 d\u00e2n t\u1ed9c s\u1ebd \u201cgi\u00e0u\u201d ra, s\u1ebd \u0111a d\u1ea1ng th\u00eam. Th\u1eddi gian s\u1ebd g\u1ea1n l\u1ecdc, m\u1ed9t s\u1ed1 v\u1ebft th\u01b0\u01a1ng s\u1ebd th\u00e0nh s\u1eb9o, nh\u1eefng qu\u00e1 kh\u00edch s\u1ebd m\u1ea5t d\u1ea7n. V\u00e0 y\u1ebfu t\u1ed1 th\u1eddi gian, th\u1ebf h\u1ec7, s\u1ebd thi\u00ean v\u1ec1 ph\u00eda h\u1ee3p dung. D\u1ea7n d\u00e0 c\u00e1c t\u1ea1p ch\u00ed v\u0103n-h\u1ecdc ngh\u1ec7 thu\u1eadt \u0111\u0103ng chung b\u00e0i v\u00e0 s\u00e1ng t\u00e1c c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi trong v\u00e0 ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc. V\u00e0 ng\u01b0\u1eddi trong n\u01b0\u1edbc r\u1ed3i c\u0169ng \u0111\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi \u1edf ngo\u00e0i. R\u1ed3i trong s\u1ed1 nh\u1eefng c\u00e2y vi\u1ebft m\u1edbi, ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc c\u00f3 th\u1ec3 kh\u00f4ng c\u00f2n t\u00ecm th\u1ea5y bi\u00ean gi\u1edbi ch\u00ednh tr\u1ecb, h\u1ecd sinh sau chi\u1ebfn tranh ho\u1eb7c ch\u01b0a t\u1eebng l\u00e0 n\u1ea1n nh\u00e2n m\u00e0 n\u1ed9i dung c\u0169ng b\u1edbt qu\u00e1 kh\u1ee9, tranh \u0111\u1ea5u ho\u1eb7c y\u1ebfu t\u1ed1 th\u1eddi gian lo\u1ea3ng h\u01a1n nh\u1eefng nh\u00e0 v\u0103n thu\u1ed9c c\u00e1c th\u1ebf h\u1ec7 tr\u01b0\u1edbc h\u1ecd. K\u1ef9 thu\u1eadt \u0111i\u1ec7n to\u00e1n v\u00e0 Internet gi\u00fap ph\u01b0\u01a1ng ti\u1ec7n vi\u1ebft b\u00e0i, trao \u0111\u1ed5i, chuy\u1ec3n g\u1eedi v\u00e0 \u1ea5n lo\u00e1t, trong v\u1edbi ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc, th\u00eam hi\u1ec7n-t\u01b0\u1ee3ng ng\u01b0\u1eddi \u1edf ngo\u00e0i in s\u00e1ch \u1edf trong n\u01b0\u1edbc ho\u1eb7c trong n\u01b0\u1edbc in s\u00e1ch t\u00e1c-gi\u1ea3 \u1edf ngo\u00e0i.<\/p>\n<p>30 n\u0103m m\u1ea5t c\u00e1i khung v\u0103n h\u00f3a v\u00e0 c\u01a1 c\u1ea5u c\u1ee7a m\u1ed9t x\u00e3 h\u1ed9i b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng v\u1edbi nh\u1eefng ph\u00e2n khoa v\u0103n, s\u1eed, s\u01b0 ph\u1ea1m, thi\u1ebfu nh\u1eefng c\u01a1 quan, t\u1ea1p ch\u00ed v\u0103n h\u1ecdc \u0111\u1ee9ng \u0111\u1eafn, do \u0111\u00f3 th\u1ec3 ph\u00ea b\u00ecnh s\u1ed1ng nh\u01b0ng kh\u00f4ng m\u1ea1nh. V\u00e0 \u00edt c\u00f3 nh\u00e0 ph\u00ea b\u00ecnh chuy\u00ean ng\u00e0nh! Nh\u00e0 v\u0103n nh\u00e0 b\u00e1o m\u1eb7c \u00e1o th\u1ee5ng b\u00e1i s\u1ed1ng nhau, th\u00f9 t\u1ea1c qua l\u1ea1i. Ho\u1eb7c ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft ph\u00ea b\u00ecnh \u201cl\u1ea1c \u0111\u1ec1\u201d c\u1ed1 \u00fd, c\u1ed1t n\u00f3i v\u1ec1 b\u1ea3n th\u00e2n, \u0111\u00e1nh b\u00f3ng qu\u00e1 kh\u1ee9, h\u01a1n l\u00e0 \u0111\u1ed1i t\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a b\u00e0i vi\u1ebft. Ho\u1eb7c h\u1ecd b\u1ea3o v\u1ec7 nhau \u0111\u01b0a \u0111\u1ebfn kho\u1ea3 l\u1ea5p v\u00ec c\u00f9ng phe \u201cch\u1ed1ng C\u1ed9ng\u201d, \u201cho\u00e0 gi\u1ea3i\u201d, \u201cphi ch\u00ednh tr\u1ecb\u201d, v.v. Ho\u1eb7c h\u1ecd \u201cl\u00e0m d\u00e1ng\u201d, khoe ki\u1ebfn th\u1ee9c ho\u1eb7c \u0111\u01b0a ra nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 g\u00e2y ch\u00fa \u00fd nh\u01b0ng r\u1ed3i kh\u00f4ng \u0111i t\u1edbi c\u00f9ng l\u00fd lu\u1eadn, b\u1ecf r\u01a1i ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc! Nghi\u00ean c\u1ee9u v\u0103n h\u1ecdc s\u1eed v\u00e0 l\u1ecbch s\u1eed t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i c\u00f3 nhi\u1ec1u \u1ea5n ph\u1ea9m h\u01a1n, \u0111\u00e3i l\u1ecdc th\u00ec c\u0169ng c\u00f3 c\u00f4ng-tr\u00ecnh nghi\u00eam t\u00fac v\u1ec1 ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p v\u00e0 n\u1ed9i dung, nh\u01b0ng v\u1edbi hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng \u201cb\u0103ng \u0111\u1ea3ng\u201d, v\u0103n phi\u1ec7t, hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng coi th\u01b0\u1eddng lu\u1eadt b\u1ea3n quy\u1ec1n, hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng nh\u00e0 \u201cxu\u1ea5t b\u1ea3n\u201d garage hay basement, v.v. M\u1eb7t kh\u00e1c, kh\u00f4ng c\u00f3 th\u1ea9m quy\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng cho n\u00ean c\u00f3 hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng ai c\u0169ng l\u00e0m l\u00fd thuy\u1ebft gia v\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u gia c\u1ea3, s\u1ef1 nghi\u00eam t\u00fac khoa h\u1ecdc d\u1ec5 b\u1ecb b\u1ecf r\u01a1i ! Th\u00e0nh ra \u1edf \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 XXI n\u00f3i chuy\u1ec7n x\u00e2y d\u1ef1ng m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n ngh\u1ec7 hay h\u1ecdc thu\u1eadt Vi\u1ec7t Nam, ch\u1eb3ng kh\u00e1c n\u00e0o thuy\u1ebft gi\u1ea3ng gi\u1eefa sa m\u1ea1c!<\/p>\n<p>Nh\u00ecn chung, v\u0103n h\u1ecdc h\u1ea3i ngo\u1ea1i c\u00f3 nh\u1eefng \u201cthi\u00ean t\u00e0i\u201d do t\u00e2ng b\u1ed1c ho\u1eb7c m\u1eb7c \u00e1o th\u1ee5ng l\u1ea1y nhau, nh\u01b0ng c\u00f3 nhi\u1ec1u t\u00e1c gi\u1ea3 v\u00e0 t\u00e1c ph\u1ea9m r\u1ea5t v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng, r\u1ea5t ch\u00edn, r\u1ea5t t\u1edbi, h\u00ecnh th\u1ee9c c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u0103m s\u00f3c k\u1ef9. T\u1ea5t c\u1ea3 cho ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc h\u00ecnh \u1ea3nh nh\u00e0 v\u0103n c\u00f3 kh\u00e1c tr\u01b0\u1edbc: ch\u00e2n th\u00e0nh h\u01a1n, s\u1ed1ng th\u1eadt h\u01a1n, t\u00ecnh c\u1ea3m s\u00e2u xa v\u00e0 nhi\u1ec1u h\u01a1n, s\u1ed1ng h\u1ebft m\u00ecnh v\u1edbi v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng nh\u01b0ng trong nh\u1eefng ph\u1ea9m t\u00ednh \u201cb\u00ecnh th\u01b0\u1eddng\u201d \u0111\u00f3, h\u00ecnh nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng mu\u1ed1n v\u01b0\u1ee3t l\u00ean tr\u00ean nh\u1eefng c\u00e1i t\u1ea7m th\u01b0\u1eddng, t\u00ecm cho \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1i v\u0129nh c\u1eefu v\u00e0 \u0111\u1ec3 l\u1ea1i cho \u0111\u1eddi! T\u00f3m, v\u0103n h\u1ecdc h\u1ea3i ngo\u1ea1i c\u00f3 t\u00ednh th\u1eddi gian, qu\u00e1 nhi\u1ec1u qu\u00e1 kh\u1ee9, t\u1eeb t\u00ecnh y\u00eau, t\u00ecnh qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ebfn t\u1ef1 truy\u1ec7n, l\u00fd lu\u1eadn, ph\u00ea b\u00ecnh. Ngay c\u1ea3 khi vi\u1ebft v\u1ec1 t\u01b0\u01a1ng lai, v\u1ec1 h\u1ed9i nh\u1eadp, n\u1ebfp s\u1ed1ng m\u1edbi, c\u00e1i qu\u00e1 kh\u1ee9 v\u1eabn l\u1eabn qu\u1ea9n kh\u00f4ng xa, nh\u01b0 tham chi\u1ebfu, nh\u01b0 t\u1ea5m g\u01b0\u01a1ng l\u00e2u thay ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft ph\u1ea3i soi nh\u00ecn l\u1ea1i !<\/p>\n<p>T\u00f3m th\u00eam m\u1ed9t ch\u1eef n\u1eefa, v\u0103n h\u1ecdc Vi\u1ec7t Nam hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i l\u00e0m n\u00ean b\u1edfi nh\u1eefng v\u0103n ngh\u1ec7 s\u0129 c\u00f3 t\u00e2m h\u1ed3n d\u00e2n t\u1ed9c, nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi nh\u1eadn ch\u1ecbu \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng c\u00e1c khuynh h\u01b0\u1edbng \u1edf \u00c2u M\u1ef9, c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi kh\u00f4ng, qua l\u1ecbch s\u1eed v\u1edbi qu\u00e1 nhi\u1ec1u bi\u1ebfn \u0111\u1ed9ng khi\u1ebfn n\u1ec1n v\u0103n h\u1ecdc \u0111\u00f3 tr\u1ea3i d\u00e0i ra v\u1edbi nh\u00e2n lo\u1ea1i v\u1ec1 \u00fd t\u01b0\u1edfng, ti\u1ebfp x\u00fac c\u0169ng nh\u01b0 s\u1ef1 ki\u1ec7n hi\u1ec7n di\u1ec7n c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t \u1edf kh\u1eafp n\u0103m ch\u00e2u, nh\u01b0ng v\u1edbi th\u1eddi gian c\u00e1i b\u1ea3n s\u1eafc d\u00e2n t\u1ed9c \u0111a d\u1ea1ng ra. L\u00fac \u0111\u1ea7u v\u0103n h\u1ecdc c\u00f3 s\u1ee9 m\u1ea1ng v\u00e0 m\u1ee5c \u0111\u00edch, cho t\u1eadp th\u1ec3. V\u0103n h\u1ecdc ch\u00ednh l\u00e0 m\u1ed9t hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng x\u00e3 h\u1ed9i, c\u00f3 t\u00ednh th\u1eddi s\u1ef1, \u0111\u1ea5u tranh. Sau th\u00eam y\u1ebfu t\u1ed1 gi\u1ea3i tr\u00ed, th\u01b0\u1edfng th\u1ee9c, t\u1eeb \u0111\u00f3 n\u1ea3y n\u1edf t\u00ednh \u201cv\u0103n ch\u01b0\u01a1ng\u201d, ph\u00e2n chia chi\u1ebfu tr\u00ean &#8211; chi\u1ebfu d\u01b0\u1edbi, s\u00e1ng gi\u00e1 &#8211; b\u00ecnh d\u00e2n!<\/p>\n<p><strong>Th\u01a1 \u1edf ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc<\/strong><\/p>\n<p>Th\u01a1 \u0111\u1ed1i v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t \u1edf ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc sau bi\u1ebfn c\u1ed1 1975 tr\u1edf th\u00e0nh th\u01a1 c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi m\u1ea5t n\u01b0\u1edbc, t\u00edch c\u1ef1c th\u00ec ch\u1ed1ng c\u1ed9ng, ch\u1ed1ng \u0111\u1ed9c t\u00e0i, l\u00e0m &#8230; ch\u00ednh-tr\u1ecb; ti\u00eau c\u1ef1c th\u00ec th\u01a1 \u00f4n l\u1ea1i \u0111\u1eddi m\u00ecnh hay t\u00ecm v\u00e0o th\u01a1 \u0111\u1ea1o, t\u00e2m linh. Nh\u1eadn x\u00e9t t\u1ed5ng qu\u00e1t l\u00e0 th\u01a1 \u0111\u01b0\u1ee3c in \u1ea5n kh\u00e1 nhi\u1ec1u, kh\u1eafp n\u01a1i, nh\u1ea5t l\u00e0 v\u1edbi ph\u01b0\u01a1ng ti\u1ec7n internet v\u00e0 tin h\u1ecdc, \u0111i\u1ec7n to\u00e1n. Nh\u01b0ng r\u1ed3i ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m th\u01a1 v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc th\u01a1 ngang s\u1ed1 nhau v\u00e0 c\u00e1c hi\u1ec7u s\u00e1ch t\u1eeb nhi\u1ec1u n\u0103m qua \u0111\u00e3 kh\u00f4ng nh\u1eadn hay b\u00e0y b\u00e1n th\u01a1, ph\u1ea3i ch\u0103ng \u0111\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t th\u1ea5t b\u1ea1i? Nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi kh\u00f4ng b\u1eadn t\u00e2m ph\u1ea9m ch\u1ea5t, ta c\u1ee9 l\u00e0m v\u00e0 in th\u01a1. \u0110\u00f3 l\u00e0 l\u00fd do m\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 th\u01a1 \u00edt nhi\u1ec1u t\u00ean tu\u1ed5i tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 nay ra h\u1ea3i ngo\u1ea1i l\u00e0m th\u01a1 qu\u00e1 d\u1ec5 d\u00e0ng, m\u1ed9t \u0111\u1ec1 t\u00e0i c\u00f3 th\u1ec3 th\u00e0nh h\u00e0ng tr\u0103m b\u00e0i, v\u00e0 trong m\u1ed9t th\u1eddi gian r\u1ea5t ng\u1eafn. Nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m th\u01a1 nh\u01b0 vi\u1ebft ti\u1ec3u-thuy\u1ebft feuilleton, x\u01b0\u1edbng \u0111\u00e1p, ho\u1ea1 th\u01a1, t\u1eb7ng nhau t\u1edbi t\u1ea5p. N\u1ebfu x\u1ebfp lo\u1ea1i, th\u01a1 h\u1ea3i-ngo\u1ea1i c\u00f3 th\u00eam lo\u1ea1i k\u1ec3 l\u1ec3, dai d\u1eb3ng, d\u00e0i d\u00f2ng,&#8230; Ti\u1ebfp l\u00e0 n\u1ea1n th\u01a1 &#8230; nh\u00f3m, h\u1ec5 m\u1ed9t phe l\u00e0 th\u01a1 hay, \u201cthi s\u0129\u201d l\u1edbn! V.v. v\u00e0 v.v. Tuy nhi\u00ean \u0111\u00e3 c\u00f3 m\u1ed9t s\u1ed1 n\u1ed7 l\u1ef1c l\u00e0m m\u1edbi th\u01a1 c\u1ea7n \u0111\u01b0\u1ee3c ghi nh\u1eadn, nh\u1ea5t l\u00e0 trong th\u1eadp ni\u00ean th\u1ee9 ba c\u1ee7a 30 n\u0103m \u0111\u00f3!<\/p>\n<p>Thi-ca ti\u1ebfp t\u1ee5c tr\u00f2 ch\u01a1i ng\u00f4n ng\u1eef, tr\u01b0\u1edbc h\u1ebft l\u00e0 nh\u1eefng \u201cc\u00e1ch t\u00e2n\u201d trong l\u00e0ng thi ca Vi\u1ec7t trong c\u0169ng nh\u01b0 ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc t\u1eeb h\u01a1n ba th\u1eadp ni\u00ean qua, b\u1eaft \u0111\u1ea7u v\u1edbi th\u01a1 l\u1ee5c b\u00e1t, gia t\u00e0i ri\u00eang c\u1ee7a thi ca Vi\u1ec7t, \u0111\u01b0\u1ee3c ti\u1ebfp t\u1ee5c l\u00e0m m\u1edbi, c\u00e1i Ta \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebfn th\u1ec3 v\u00e0 c\u1eadp nh\u1eadt ho\u1eb7c n\u00f3i c\u00e1ch kh\u00e1c, th\u01a1 l\u1ee5c b\u00e1t b\u1ecb x\u00e2u x\u00e9 gi\u1eefa truy\u1ec1n th\u1ed1ng v\u00e0 m\u1ef9 h\u1ecdc h\u00f4m nay. L\u1ee5c b\u00e1t c\u00e1ch t\u00e2n d\u01b0\u1edbi nhi\u1ec1u h\u00ecnh th\u1ee9c, bi\u1ebfn th\u1ec3 t\u1ef1 do v\u1ec1 ch\u1ea5m c\u00e2u v\u00e0 xu\u1ed1ng h\u00e0ng trong c\u00e1i khu\u00f4n ti\u00ean-thi\u00ean 6-8. Th\u01a1 T\u1ef1-do l\u00e0 th\u1ec3 lo\u1ea1i ng\u00e0y c\u00e0ng \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m th\u01a1 y\u00eau chu\u1ed9ng, ph\u00e1t tri\u1ec3n \u0111a d\u1ea1ng v\u1edbi m\u1ed9t s\u1ed1 n\u1ed7 l\u1ef1c canh t\u00e2n l\u00e0m m\u1edbi th\u01a1 tr\u00ean c\u00e1c t\u1ea1p ch\u00ed ch\u1ee7 y\u1ebfu l\u00e0 t\u1ea1p ch\u00ed Th\u01a1. \u0110\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ef1 do, ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m th\u01a1 c\u00f2n d\u00f9ng k\u1ef9 thu\u1eadt th\u1ee5t ch\u1eef khi xu\u1ed1ng h\u00e0ng, con ch\u1eef r\u1eddi r\u1ea1c, nhi\u1ec1u c\u00e1ch qu\u00e3ng &#8211; ngo\u00e0i kho\u1ea3ng c\u00e1ch kh\u00f4ng gian tr\u00ean trang gi\u1ea5y, kho\u1ea3ng c\u00e1ch n\u00e0y c\u00f2n t\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u01a1ng nh\u01b0 nh\u1eefng d\u1ea5u slash \/, \/\/, \/\/\/ \u0111\u00e1nh d\u1ea5u ngh\u0129 khi \u0111\u1ecdc m\u00e0 c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi c\u1eaft ngh\u0129a l\u00e0 \u0111\u1ec3 c\u00f4 \u0111\u1ecdng th\u01a1, l\u00e0m kh\u00e1c ng\u00f4n ng\u1eef \u0111\u1eddi th\u01b0\u1eddng. K\u1ef9 thu\u1eadt c\u00e1ch qu\u00e3ng, \u0111\u1ec3 tr\u1ed1ng n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m th\u01a1 \u00e1p d\u1ee5ng trong hai th\u1eadp ni\u00ean qua \u1edf h\u1ea3i ngo\u1ea1i. Ri\u00eang d\u1ea5u \/ c\u00f2n \u0111\u1ec3 cho ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc ch\u1ecdn ch\u1eef, nh\u01b0 v\u1edbi Du T\u1eed L\u00ea. Ba th\u1eadp ni\u00ean qua, th\u01a1 t\u1ef1 do b\u1eaft \u0111\u1ea7u c\u00f3 l\u00fd thuy\u1ebft ho\u1eb7c \u00fd th\u1ee9c \u0111\u1eb1ng sau con ch\u1eef. \u201cTr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i\u201d d\u00f9ng d\u1ea5u c\u1ee7a ch\u1eef vi\u1ebft m\u00e1y \u0111i\u1ec7n to\u00e1n, nh\u1eefng d\u1ea5u \/, @, &#8230; v\u00e0 x\u1eed d\u1ee5ng nhi\u1ec1u d\u1ea5u ch\u1ea5m ph\u1ebft, hai ch\u1ea5m, ch\u1ea5m than trong th\u01a1 v\u00e0 ngay c\u1ea3 t\u1ef1a th\u01a1, c\u00f3 Du T\u1eed L\u00ea, Vi\u00ean Linh v\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u0103ng tr\u00ean t\u1ea1p ch\u00ed Th\u01a1, Vi\u1ec7t, v.v. H\u1ecd L\u00ea \u0111\u1ec1 ngh\u1ecb th\u01a1 \u201cbi\u1ebfn d\u1ecbch\u201d (interactive poetry \/ self-serve) ng\u1eaft, \u0111\u1ed5i v\u1ecb tr\u00ed c\u00e1c ch\u1eef trong c\u00e2u \u0111\u1ec3 c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f3 nhi\u1ec1u c\u00e1ch \u0111\u1ecdc ng\u01b0\u1ee3c xu\u00f4i. C\u00f3 b\u00e0i mang h\u01a1i h\u01b0\u1edbm si\u00eau th\u1ef1c, nh\u01b0ng th\u01b0\u1eddng ch\u1ec9 l\u00e0 hi\u1ec7n th\u00e2n c\u1ee7a m\u1ed9t th\u1eddi \u0111\u1ea1i k\u1ef9 thu\u1eadt tin h\u1ecdc, v\u00f4 t\u00e2m, l\u00e3nh \u0111\u1ea1m, vui ng\u1eafn h\u1ea1n,&#8230; Th\u01a1 t\u1ef1 do h\u00f4m nay c\u00f3 th\u1ec3 b\u1ecf h\u1ebft nh\u1eefng r\u00e0ng bu\u1ed9c v\u1ea7n, \u0111i\u1ec7u, lu\u1eadt, &#8230; nh\u01b0ng nh\u1eefng b\u00e0i c\u00f3 th\u1ec3 thuy\u1ebft ph\u1ee5c ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc th\u01b0\u1eddng v\u1eabn c\u00f3 m\u1ed9t c\u00fa ph\u00e1p, h\u00ecnh th\u1ee9c ho\u1eb7c c\u00f3 h\u1ed3n!<\/p>\n<p>Thi-ca s\u1ef1 v\u1eadt hay th\u01a1 c\u1ee5-th\u1ec3 (Concrete Poetry) c\u0169ng \u0111\u00e3 xu\u1ea5t hi\u1ec7n \u1edf tr\u01b0\u1eddng v\u0103n h\u1ea3i ngo\u1ea1i, v\u1edbi nh\u1eefng b\u00e0i th\u01a1 t\u1ea1o h\u00ecnh. Ng\u00e0y x\u01b0a trong th\u01a1 c\u00f3 h\u1ecda, nay h\u1ecda th\u01a1 c\u1ee5 th\u1ec3 th\u00e0nh h\u00ecnh th\u1ec3, quang c\u1ea3nh nh\u00e0 th\u01a1 mu\u1ed1n ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc nh\u00ecn th\u1ea5y. V\u1eeba l\u00e0 c\u00e1nh tay n\u1ed1i d\u00e0i c\u1ee7a dadaisme v\u1eeba do \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng c\u1ee7a phim \u1ea3nh, v\u1edbi nh\u1eefng h\u00ecnh th\u1ec3 v\u1eadt l\u00fd, th\u01a1 g\u1ee3i h\u00ecnh \u0111\u1ebfn v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc b\u1eb1ng th\u1ecb gi\u00e1c (visual poetry \/ po\u00e9sie visuelle) thay v\u00ec b\u1eb1ng t\u00e2m th\u1ee9c. Th\u01a1 c\u1ee5-th\u1ec3 \u0111\u1ebfn v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi th\u01b0\u1edfng ngo\u1ea1n b\u1eb1ng \u00e2m thanh (sound poetry). Nh\u00f3m H\u1ed3n Qu\u00ea \u0111\u00e3 th\u1eed nghi\u1ec7m th\u01a1 Linh-h\u1ecda, th\u01a1 v\u1edbi ph\u01b0\u01a1ng ti\u1ec7n \u00e2m thanh, tranh \u1ea3nh, ho\u1ea1t h\u1ecda&#8230; M\u1ed9t lo\u1ea1i c\u1ea5y gi\u1ed1ng m\u1edbi hay lai-gi\u1ed1ng (hybridation) gi\u1eefa v\u0103n b\u1ea3n v\u1edbi nh\u1ea1c v\u00e0 h\u1ecda h\u00ecnh. Thi-ca tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t n\u01a1i th\u1eed nghi\u1ec7m v\u0103n-ch\u01b0\u01a1ng m\u00e0 ti\u1ec3u thuy\u1ebft \u0111\u00e3 \u0111\u1ea7u h\u00e0ng! Th\u1eed nghi\u1ec7m th\u01a1 Linh-ho\u1ea1 n\u00e0y h\u00e3y c\u00f2n h\u1ea1n ch\u1ebf \u1edf gi\u1edbi tr\u1ebb quen d\u00f9ng m\u00e1y \u0111i\u1ec7n to\u00e1n, ch\u01b0a ph\u1ed5 bi\u1ebfn trong gi\u1edbi l\u00e0m th\u01a1 ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t. Thi-ca s\u1ef1 v\u1eadt c\u00f2n \u1edf nh\u1eefng \u0111\u1ec1 t\u00e0i t\u1ea7m th\u01b0\u1eddng, t\u1ee7m m\u1ee7n, x\u00f9 x\u00ec, tr\u01a1 tr\u1ee5i t\u00ednh th\u01a1 d\u00f9 th\u1ec3 lo\u1ea1i th\u01b0\u1eddng d\u00f9ng c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 th\u01a1 t\u1ef1 do ho\u1eb7c th\u01a1 v\u0103n xu\u00f4i. V\u1ea5n \u0111\u1ec1 \u1edf \u0111\u00e2y l\u00e0 th\u01a1 mang \u00fd ngh\u0129a g\u00ec, n\u00f3i c\u00e1i g\u00ec hay kh\u00f4ng c\u1ea7n \u0111\u1eb7t c\u00e2u h\u1ecfi nh\u01b0 v\u1eady. Th\u01a1 c\u1ee5-th\u1ec3 \u0111\u1ed1i v\u1edbi gi\u1edbi l\u00e0m th\u01a1 ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t ch\u1ec9 m\u1edbi \u1edf ch\u1eb7ng th\u1eed nghi\u1ec7m ng\u1eadp ng\u1eebng, ch\u01b0a g\u00e2y ti\u1ebfng vang c\u0169ng nh\u01b0 ch\u01b0a nhi\u1ec1u \u0111\u1ec7 t\u1eed! Con ch\u1eef tr\u1edf th\u00e0nh ph\u01b0\u01a1ng ti\u1ec7n \u0111\u1ec3 di\u1ec5n t\u1ea3, nh\u01b0 th\u1ea5y g\u00ec n\u00f3i \u0111\u00f3, kh\u00f4ng h\u1eb3n ph\u1ea3i c\u1ea7n \u0111\u1ebfn thi t\u00ednh. \u1ede \u0111\u00e2y thi-ca h\u1ebft c\u00f2n l\u00e0 ng\u00f4n ng\u1eef ti\u1ec1m l\u1eafng c\u1ea7n \u0111\u01b0\u1ee3c n\u1eafm b\u1eaft m\u1ed9t c\u00e1ch ngh\u1ec7 thu\u1eadt !<\/p>\n<p>Thi-ca ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc b\u01b0\u1edbc th\u00eam m\u1ed9t b\u01b0\u1edbc \u0111\u1ebfn c\u1eeda b\u1ea3n n\u0103ng. H\u00e0nh c\u1eed, th\u00e1i \u0111\u1ed9, t\u00e2m t\u00ecnh t\u00ecnh d\u1ee5c x\u01b0a th\u1ea7m k\u00edn, gi\u00e1n ti\u1ebfp, ri\u00eang t\u01b0, &#8230; nay th\u00e0nh nh\u00e3n hi\u1ec7u c\u1ea7u to\u00e0! T\u1eeb ch\u00e2u th\u00e2n k\u00edn \u0111\u00e1o, nh\u1eb9 nh\u00e0ng \u0111\u1ebfn th\u00e2n th\u1ec3 c\u00f3 th\u1ef1c r\u1ed3i \u0111\u1ebfn x\u00e1c th\u1ecbt ph\u00f3ng \u0111\u1ea1i, con n\u00e0y c\u00e1i kia. N\u1ebfu ng\u00e0y x\u01b0a v\u1edbi k\u1ef9 thu\u1eadt, th\u1ec3 lo\u1ea1i c\u0169ng nh\u01b0 ph\u01b0\u01a1ng ti\u1ec7n, ng\u00f4n ng\u1eef, \u0111\u1ec3 t\u1ebf nh\u1ecb g\u1ee3i c\u1ea3m t\u00e0i hoa, \u0111\u1ecdc trong \u0111\u1ea7u, g\u1ee3i h\u00ecnh, v.v. nay th\u00ec tr\u1eafng tr\u1ee3n nh\u01b0 g\u1ee3i nh\u1ee5c c\u1ea3m v\u00e0 b\u00e0y ra tr\u01b0\u1edbc m\u1eaft! \u1ede \u0111\u00e2y th\u01a1 \u0111i xa h\u01a1n ng\u00f4n ng\u1eef ti\u1ec3u thuy\u1ebft g\u1ecdi l\u00e0\u201dr\u1ebb ti\u1ec1n\u201d, khai th\u00e1c b\u1ea3n n\u0103ng! Th\u01a1 \u1edf \u0111\u00e2y ph\u1ea3 nh\u1ee5c c\u1ea3m v\u00e0o con ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 mu\u1ed1n c\u00f3 ph\u1ea3n \u1ee9ng li\u1ec1n, kh\u00f4ng kh\u00e1c truy\u1ec7n d\u00e2m t\u00ecnh! Th\u01a1 kh\u00f4ng ch\u1ec9 \u0111\u1ec1 c\u1eadp, nh\u1eafc \u0111\u1ebfn s\u1ef1 v\u1eadt, \u0111\u1ed1i t\u01b0\u1ee3ng, m\u00e0 di\u1ec5n ng\u00f4n c\u1ea3 h\u00e0nh c\u1eed l\u00e0m t\u00ecnh, l\u00e0m-t\u00ecnh-nh\u01b0-s\u1ed1ng, nh\u01b0 c\u00e2u c\u00e1, ng\u1eafm tr\u0103ng, &#8230; c\u0169ng nh\u01b0 b\u00e0y c\u1ea3 b\u1ed1i c\u1ea3nh c\u1ee7a h\u00e0nh c\u1eed \u0111\u00f3, m\u1ed9t c\u00e1ch k\u1ec3 chuy\u1ec7n d\u00e2m t\u00ecnh! C\u00e2y vi\u1ebft n\u1eef v\u1ed1n tr\u1ed9i b\u1eadt \u1edf h\u1ea3i ngo\u1ea1i, c\u1ea3 trong khai-ph\u00e1 n\u00e0y: Nguy\u1ec5n Th\u1ecb Thanh B\u00ecnh, Nguy\u1ec5n Th\u1ecb Ho\u00e0ng B\u1eafc, L\u00ea Th\u1ecb Th\u1ea5m V\u00e2n, Tr\u00e2n Sa, v.v. C\u00e1i T\u00f4i th\u01b0\u1eddng \u1ea9n khu\u1ea5t, underground, nay \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u01b0a tr\u1ed3i l\u00ean m\u1eb7t n\u1ed5i, m\u1ed9t th\u1ee9 thi-ca n\u1eef quy\u1ec1n. Ng\u01b0\u1eddi n\u1eef h\u1ebft b\u1ecb b\u1eaft ph\u1ea3i c\u00e2m n\u00edn, h\u1ecd n\u00f3i, h\u1ecd h\u00e9t, c\u1ea3 nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u th\u1ea7m k\u00edn v\u00e0 r\u1ea5t ri\u00eang t\u01b0. N\u00e2ng cao, c\u00f4ng khai, \u0111\u1ec3 t\u1ef1 gi\u1ea3i ph\u00f3ng! Nam gi\u1edbi trong l\u00e3nh v\u1ef1c t\u00ednh-d\u1ee5c c\u00f3 \u00edt ra hai khuynh h\u01b0\u1edbng ch\u00ednh, n\u1ebfu kh\u00f4ng ph\u00e1 gi\u00e1 ng\u01b0\u1eddi n\u1eef v\u00e0 t\u1ea7m th\u01b0\u1eddng th\u00e2n x\u00e1c n\u1eef th\u00ec t\u00ecm kho\u00e1i l\u1ea1c t\u1ef1 k\u1ef7: \u0110\u1ed7 Kh., Nguy\u1ec5n \u0110\u0103ng Th\u01b0\u1eddng v\u00e0 Nguy\u1ec5n Ho\u00e0ng Nam. V\u00e0 th\u01a1 t\u00ecnh \u0111\u1ed3ng ph\u00e1i t\u00ednh, v\u1ec1 m\u1ed9t kh\u00f4ng gian kh\u00e1c th\u01b0\u1eddng (queer), c\u0169ng \u0111\u00e3 nh\u1eadp d\u00f2ng th\u01a1 c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t! N\u01a1i \u0111\u00e2y, th\u01a1 gi\u00f3ng ti\u1ebfng b\u00ecnh-quy\u1ec1n, ng\u01b0\u1eddi \u0111i xa th\u00ec nh\u00ecn quan h\u1ec7 nh\u01b0 nh\u1eefng chu\u1ea9n m\u1ef1c x\u00e3 h\u1ed9i (L\u00ea Th\u1ecb Hu\u1ec7, L\u00ea Th\u1ecb Th\u1ea5m V\u00e2n, v.v.) ho\u1eb7c \u0111\u1ebfn \u0111\u1ed9 nh\u00ecn t\u00ednh gi\u1ed1ng v\u00e0 t\u00ecnh y\u00eau nh\u01b0 nh\u1eefng li\u00ean h\u1ec7 trao \u0111\u1ed5i v\u1eadt ch\u1ea5t c\u1ee5 th\u1ec3 (\u0110\u1ed7 Kh., Nguy\u1ec5n Ho\u00e0ng Nam, &#8230;). Ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e1nh m\u1ea5t c\u00e1i T\u00f4i \u201ctrong-tr\u1eafng\u201d c\u1ee7a th\u1eddi tr\u01b0\u1edbc. C\u00e1i T\u00f4i h\u00f4m nay \u0111\u1ea7y m\u00e2u thu\u1eabn n\u1ed9i t\u1ea1i v\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t t\u1ed5ng-th\u1ec3 nhi\u1ec1u b\u1ea5t ng\u1edd, kh\u00f3 hi\u1ec3u &#8211; n\u1ebfu n\u00f3i theo l\u00fd lu\u1eadn c\u1ee7a th\u1eddi c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n hay l\u00e3ng m\u1ea1n! C\u00e1i T\u00f4i ch\u1ee7 quan th\u1eddi h\u1eadu hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i th\u1ec3 hi\u1ec7n qua th\u01a1 n\u00f3i \u0111\u1ebfn ph\u00e1i t\u00ednh v\u00e0 d\u1ee5c t\u00ednh! C\u00f3 c\u00f2n ch\u0103ng c\u00e1i bi\u00ean gi\u1edbi gi\u1eefa ng\u00f4n ng\u1eef th\u01b0\u1eddng ng\u00e0y, c\u1ee7a ch\u1ed1n th\u00e2n m\u1eadt t\u01b0 ri\u00eang, v\u00e0 m\u1ed9t ng\u00f4n ng\u1eef v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng? H\u1ed9i nh\u1eadp v\u0103n h\u00f3a x\u00e3 h\u1ed9i v\u00ec ng\u01b0\u1eddi T\u00e2y ph\u01b0\u01a1ng hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i b\u1ecb b\u00ed l\u1ed1i trong th\u00e2n x\u00e1c, do \u0111\u00f3 qua c\u00e1c ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng, t\u1ed5 ch\u1ee9c v\u0103n h\u00f3a, h\u1ecd t\u00ecm c\u00e1ch giao ti\u1ebfp qua trung gian l\u1eddi n\u00f3i, ng\u00f4n ng\u1eef v\u00ec ngo\u00e0i ra th\u00e2n x\u00e1c \u0111\u00f3 \u0111\u1ebfn v\u1edbi tha nh\u00e2n ch\u1ec9 qua nh\u1eefng g\u1ea7n g\u0169i x\u00e1c th\u1ecbt v\u00e0 li\u00ean h\u1ec7 gia \u0111\u00ecnh. Ph\u1ea7n c\u00f2n l\u1ea1i ch\u1ec9 l\u00e0 v\u0103n h\u00f3a do \u0111\u00f3 h\u1ecd ch\u1ee7 tr\u00ec th\u00e2n x\u00e1c l\u00e0 ch\u1ee7 th\u1ec3 m\u00e0 t\u1ea1o h\u00f3a v\u00e0 thi\u00ean nhi\u00ean \u0111\u00e3 cho h\u1ecd. H\u1ecd coi tr\u1ecdng th\u00e2n x\u00e1c, h\u1ecd l\u1eafng nghe ti\u1ebfng n\u00f3i v\u00e0 \u0111\u00f2i h\u1ecfi c\u1ee7a th\u00e2n x\u00e1c v\u00e0 \u0111i theo con \u0111\u01b0\u1eddng c\u1ee7a th\u00e2n x\u00e1c! Th\u00e2n x\u00e1c, d\u1ee5c t\u00ednh \u0111i v\u00e0o th\u01a1 v\u00e0 ng\u00f4n ng\u1eef th\u01a1 t\u1ef1 nhi\u00ean nh\u01b0 \u0111i v\u00e0o cu\u1ed9c s\u1ed1ng, l\u00e0 v\u1eady! Th\u01a1 \u1edf \u0111\u00e2y c\u0169ng l\u00e0 ph\u1ea3n \u00e1nh \u0111\u1eddi s\u1ed1ng h\u00f4m nay, r\u1ea5t v\u1eadt ch\u1ea5t v\u00e0 cu\u1ed3ng v\u1ed9i, nh\u1eb9 t\u00f4n gi\u00e1o, t\u00e2m linh, kh\u00f4ng \u00fd th\u1ee9c h\u1ec7, g\u1ed1c r\u1ec5, c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t (trong c\u0169ng nh\u01b0) ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc!<\/p>\n<p>Nh\u00e0 th\u01a1 ta \u1edf h\u1ea3i-ngo\u1ea1i kho\u1ea3ng \u0111\u1ea7u n\u0103m 2000 \u0111\u00e3 \u0111\u1ebfn v\u1edbi tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i T\u00e2n H\u00ecnh-th\u1ee9c (New Formalism), xu\u1ea5t hi\u1ec7n tr\u01b0\u1edbc h\u1ebft v\u00e0 ch\u1ee7 y\u1ebfu tr\u00ean t\u1ea1p ch\u00ed Th\u01a1 xu\u1ea5t b\u1ea3n \u1edf Nam California, sau tr\u00ean t\u1ea1p ch\u00ed Vi\u1ec7t \u1edf \u00dac \u0111\u1ed3ng t\u00ecnh c\u0169ng nh\u01b0 c\u00e1c t\u1ea1p ch\u00ed v\u0103n h\u1ecdc kh\u00e1c. Tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i th\u01a1 n\u00e0y nh\u1eadp kh\u1ea9u n\u1ed9i-\u0111\u1ecba r\u1ea5t nhanh v\u00e0 kh\u00f4ng b\u1ecb \u201cc\u00f4ng an v\u0103n-h\u00f3a\u201d l\u00e0m kh\u00f3 d\u1ec5 nh\u01b0 bao h\u00e0ng ngo\u1ea1i kh\u00e1c. T\u00e2n H\u00ecnh-th\u1ee9c mu\u1ed1n ph\u1ea3 linh h\u1ed3n th\u1eddi m\u1edbi v\u00e0o th\u01a1, th\u1eddi kh\u00f4ng anh h\u00f9ng, th\u1eddi ca t\u1ee5ng kh\u00f4ng c\u1ea7n b\u1eb1ng ch\u1ee9ng v\u00e0 l\u00fd lu\u1eadn kh\u00f4ng b\u1eb1ng ng\u00f4n ng\u1eef m\u00e0 b\u1eb1ng th\u1ee7 thu\u1eadt v\u00e0 k\u1ef9 thu\u1eadt ng\u00f4n t\u1eeb. M\u1ed9t th\u1ee9 m\u1ef9 h\u1ecdc m\u1edbi c\u1ee7a h\u00f4m nay! \u0110\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t h\u00ecnh th\u1ee9c h\u1ed9i nh\u1eadp v\u0103n h\u00f3a t\u1ef1 nhi\u00ean nh\u01b0 c\u00e1c nh\u00e0 th\u01a1 M\u1edbi \u1edf th\u1eadp ni\u00ean 1930-40 \u0111\u00e3 ti\u1ebfp x\u00fac h\u1ed9i nh\u1eadp v\u1edbi d\u00f2ng thi ca Ph\u00e1p d\u00f9 tr\u1ec5 tr\u00e0ng. Con ng\u01b0\u1eddi h\u00f4m nay, nh\u1ea5t l\u00e0 s\u1ed1ng \u1edf \u00c2u M\u1ef9, s\u1ed1ng th\u1eddi c\u1ee7a TV m\u1eb7t b\u1eb1ng, truy\u1ec1n th\u00f4ng d\u1ec5 d\u00e0ng v\u00e0 nhanh ch\u00f3ng, Internet, nh\u01b0ng \u0111\u1ed3ng th\u1eddi r\u1ea5t c\u00f4 \u0111\u01a1n trong khi nh\u1eefng gi\u00e1 tr\u1ecb v\u0103n h\u00f3a truy\u1ec1n th\u1ed1ng ng\u00e0y c\u00e0ng bi\u1ebfn d\u1ea1ng &#8211; c\u01a1 c\u1ea5u gia \u0111\u00ecnh, \u00fd ngh\u0129a cu\u1ed9c \u0111\u1eddi, r\u1ed3i l\u00fd t\u01b0\u1edfng, v\u1ea5n \u0111\u1ec1 d\u00e2n t\u1ed9c, v.v. Th\u00e0nh th\u1eed c\u1ea7n l\u1ed1i tho\u00e1t, c\u1ea7n c\u1ea3m th\u00f4ng giao ti\u1ebfp qua l\u1eddi, qua k\u1ec3 l\u1ec3, nh\u1ea1c Rap, v\u1eeba nh\u1ea3y v\u1eeba th\u1ea9m th\u1ea5u l\u1eddi ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c v\u1eeba t\u1ef1 m\u00ecnh k\u1ec3 l\u1ec3 ai mu\u1ed1n nghe th\u00ec nghe! K\u1ec3 l\u1ec3 c\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i l\u00e0 c\u00e1i n\u1ec1n cho v\u0103n h\u00f3a m\u1edbi, k\u1ec3 l\u1ec3 t\u1ee9c l\u1eddi n\u00f3i \u0111\u1eddi th\u01b0\u1eddng. \u0110\u01a1n \u0111i\u1ec7u, nh\u01b0ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 c\u00e1i \u0111\u01a1n \u0111i\u1ec7u x\u01b0a kia c\u1ee7a th\u01a1 lu\u1eadt, \u1edf \u0111\u00e2y \u0111\u01a1n \u0111i\u1ec7u c\u00f3 nh\u1ea1c t\u00ednh. \u0110\u01a1n \u0111i\u1ec7u nh\u01b0ng v\u1edbi m\u1ed9t n\u1ed9i dung, t\u00e2m s\u1ef1 n\u1ed3ng n\u00e0n, da di\u1ebft, l\u1eddi nh\u01b0 d\u00e1n v\u00e0o da th\u1ecbt ng\u01b0\u1eddi nghe, ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc; v\u1edbi nh\u1ecbp n\u1ed3ng n\u00e0n, d\u1ed3n d\u1eadp, tha thi\u1ebft nh\u01b0 nh\u1ea1c Rap! Nh\u1eefng l\u1eddi ph\u1ea3n kh\u00e1ng kh\u00f4n ngu\u00f4i, nh\u1eefng t\u00ecnh \u00fd x\u01b0a nay tr\u1ed9n l\u1eabn. Kh\u00f4ng d\u1ec5 \u0111o\u00e1n tr\u01b0\u1edbc t\u1ee9 th\u01a1, ch\u1eef d\u00f9ng, c\u1ea3 ch\u1ea5m c\u00e2u, ch\u1ed7 ng\u1eebng ngh\u0129 l\u1ea5y h\u01a1i! N\u00f3i r\u1eb1ng th\u01a1 T\u00e2n H\u00ecnh-th\u1ee9c ch\u1ec9 \u0111\u1ec3 \u0111\u1ecdc, l\u00e0 nh\u01b0 th\u1ebf! Nh\u01b0ng kh\u00f4ng h\u1eb3n l\u00fac n\u00e0o c\u0169ng tr\u01a1n tru, \u0111a s\u1ed1 th\u01a1 nh\u1ee9c nh\u1ed1i con ch\u1eef, \u00fd, \u0111i\u1ec7u, h\u00ecnh \u1ea3nh b\u1ea5t th\u01b0\u1eddng! Ch\u00e2n Ph\u01b0\u01a1ng, Ngu Y\u00ean, Kh\u1ebf I\u00eam, Nguy\u1ec5n \u0110\u0103ng Th\u01b0\u1eddng, &#8230; \u1edf trong tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p n\u00e0y!<\/p>\n<p>Ti\u1ec3u thuy\u1ebft th\u00e0nh truy\u1ec7n k\u1ec3 \u0111\u00e3 \u0111\u00e0nh, th\u01a1 c\u0169ng \u0111i v\u00e0o con \u0111\u01b0\u1eddng tr\u1ea7n thu\u1eadt v\u00e0o cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7; ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m th\u01a1 nh\u01b0 c\u00fat b\u1eaft v\u1edbi th\u01a1, th\u01a1 xu\u00f4i m\u00e0 kh\u00f4ng xu\u00f4i, th\u01a1 m\u00e0 nh\u01b0 n\u00f3i th\u01b0\u1eddng, ph\u1eabn n\u1ed9, \u0111\u1ed1i tho\u1ea1i, giao ti\u1ebfp&#8230; C\u00e2u c\u00f3 th\u1ec3 8 ch\u1eef nh\u01b0ng v\u1eaft d\u00f2ng b\u1ea5t k\u1ec3; v\u1ea7n kh\u00f4ng ng\u1eebng \u1edf c\u00e1c d\u1ea5u ng\u1eebng hay xu\u1ed1ng h\u00e0ng m\u00e0 v\u1eaft d\u00f2ng, mu\u1ed1n ng\u1eebng th\u00ec ng\u1eebng trong t\u00e2m th\u1ee9c, gi\u1eefa c\u00e2u, gi\u1eefa \u0111\u00e0ng! V\u00ec th\u01a1 T\u00e2n H\u00ecnh-th\u1ee9c c\u00f3 t\u00ednh truy\u1ec7n, k\u1ec3 l\u1ec3, \u0111\u01b0a \u0111\u1ebfn k\u1ef9 thu\u1eadt \u201cv\u1eaft d\u00f2ng\u201d(hay v\u1eaft kh\u1ed5, run-on, emjambed, enjambement) trong c\u00f9ng m\u1ed9t kh\u1ed5 th\u01a1 v\u00e0 v\u1eaft d\u00f2ng qua kh\u1ed5 sau. Nh\u1eefng b\u00e0i g\u1ecdi l\u00e0 th\u01a1 T\u00e2n H\u00ecnh-th\u1ee9c l\u00fac ban \u0111\u1ea7u nh\u01b0 l\u1eddi n\u00f3i c\u1ee7a \u0111\u1eddi th\u01b0\u1eddng th\u1eadt, xu\u1ed1ng h\u00e0ng \u0111\u1ec3 gi\u1eef h\u00ecnh th\u1ee9c th\u01a1, nh\u01b0ng r\u1ed3i l\u00fd thuy\u1ebft r\u00f5 ra, nh\u1eefng b\u00e0i sau n\u00e0y v\u00f4 khu\u00f4n th\u01a1 th\u01b0\u1eddng l\u00e0 8 ch\u1eef, v\u1eaft d\u00f2ng c\u00f3 t\u1ed5 ch\u1ee9c h\u01a1n v\u00e0 hay l\u1eadp l\u1ea1i l\u1eddi h\u01a1n, l\u00e1y v\u00e0 l\u1eadp l\u1ea1i \u00e2m thanh ch\u1eef d\u00f9ng c\u0169ng nh\u01b0 nh\u1ecbp \u0111i\u1ec7u ng\u1eaft c\u00e2u. M\u1eb7c c\u1ea3m h\u1eadu-thu\u1ed9c-\u0111\u1ecba h\u00e3y c\u00f2n ng\u1ef1 tr\u1ecb trong th\u1eed nghi\u1ec7m v\u00e0 thuy\u1ebft l\u00fd c\u1ee7a nh\u1eefng nh\u00e0 th\u01a1 T\u00e2n H\u00ecnh-th\u1ee9c Vi\u1ec7t. M\u01b0\u1ee3n c\u00e1i v\u1ecf, nh\u1ecbp \u0111i\u1ec7u v\u00e0 k\u1ef9 thu\u1eadt c\u1ee7a nhi\u1ec1u th\u1ec3 th\u01a1 \u0111\u00e3 ch\u1eafc t\u1ea1o n\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t c\u00fa ph\u00e1p th\u01a1? V\u1edbi \u00c2u M\u1ef9, t\u1eeb th\u1eadp ni\u00ean 1960, thi-ca \u0111\u00e3 c\u1ea5t c\u00e1nh th\u00e0nh ng\u00f4n ng\u1eef th\u01a1 v\u00e0 v\u0103n-b\u1ea3n, c\u00f2n ch\u00fang ta? \u0110\u00e3 l\u00e0 th\u1eddi \u0111\u1ea1i th\u00ec v\u00e8 d\u1ec5 tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng nh\u1ea5t th\u1eddi.<\/p>\n<p>Thi ca th\u01b0\u1eddng \u0111\u00f2i h\u1ecfi th\u1eed nghi\u1ec7m, t\u00ecm t\u00f2i, s\u00e1ng t\u1ea1o, c\u00e1i m\u1edbi, c\u00e1i l\u1ea1, nh\u01b0ng d\u1ec5 g\u00ec \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ea5p nh\u1eadn ngay! V\u1ea5n \u0111\u1ec1 mu\u00f4n thu\u1edf v\u1ed1n l\u00e0 \u0111i t\u00ecm h\u00ecnh th\u1ee9c th\u00edch h\u1ee3p v\u1edbi t\u00e2m t\u00ecnh v\u00e0 thi h\u1ee9ng! Nh\u01b0ng \u0111\u1ed1i v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t, trong c\u0169ng nh\u01b0 ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc, thi ca v\u1eabn s\u1ed1ng m\u1ea1nh theo h\u00e0ng ngang. Th\u01a1 l\u1ea5n l\u01b0\u1edbt v\u1ec1 \u201ct\u00e1c gi\u1ea3\u201d, \u1ea5n ph\u1ea9m, nh\u01b0ng kh\u00f4ng c\u00f3 c\u00e1ch t\u00e2n, th\u1eed nghi\u1ec7m th\u1eadt s\u1ef1 c\u00f3 th\u00e0nh t\u00edch d\u00f9 c\u00f3 nhi\u1ec1u c\u1ed1 g\u1eafng s\u00e1ng t\u1ea1o \u0111\u1ed9c \u0111\u00e1o, l\u1eadp d\u1ecb! Kh\u1ee7ng ho\u1ea3ng v\u00ec ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m th\u01a1 c\u00f3 th\u1ec3 nhi\u1ec1u h\u01a1n ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc th\u01a1, th\u01a1 nay kh\u00f4ng b\u00e1n \u1edf hi\u1ec7u s\u00e1ch, th\u01a1 ch\u1ec9 \u0111\u1ec3 t\u1eb7ng cho ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ed3ng c\u1ea3m, cho b\u1ea1n b\u00e8, th\u00f9 t\u1ea1c ho\u1eb7c \u0111\u1ec3 t\u1ef1 vinh danh, k\u1ef7 ni\u1ec7m (ch\u00fac th\u01b0) \u0111\u1ec3 l\u1ea1i cho \u0111\u1eddi. Th\u1eddi Hy L\u1ea1p C\u1ed5, thi nh\u00e2n th\u01b0\u1eddng ra tr\u01b0\u1edbc c\u00f4ng ch\u00fang \u0111\u1ecdc th\u01a1, b\u00ecnh th\u01a1 (nh\u00f3m M\u1edf Mi\u1ec7ng c\u1ee7a b\u1ed1n ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m th\u01a1 trong n\u01b0\u1edbc theo m\u00f4 h\u00ecnh n\u00e0y!). 30 n\u0103m v\u0103n-h\u1ecdc h\u1ea3i-ngo\u1ea1i \u0111\u00e3 ch\u1ee9ng ki\u1ebfn t\u1ea5p n\u1eadp nhi\u1ec1u h\u1ed9i th\u01a1 v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m th\u01a1 ch\u1ee9ng minh ti\u1ec1n-\u0111\u1ec1 r\u1eb1ng m\u1ed7i ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t l\u00e0 m\u1ed9t nh\u00e0 th\u01a1. Tuy nhi\u00ean n\u1ebfu d\u00f9ng l\u1ea1i h\u00ecnh \u1ea3nh v\u00e0 \u0111\u1ecbnh ngh\u0129a th\u1ebf n\u00e0o l\u00e0 thi s\u0129 c\u1ee7a Platon th\u00ec con s\u1ed1 nh\u00e0 th\u01a1 h\u1ea3i-ngo\u1ea1i s\u1ebd d\u1ec5 \u0111\u1ebfm h\u01a1n, ngh\u0129a l\u00e0 c\u00e1c tuy\u1ec3n t\u1eadp th\u01a1 g\u1ea7n \u0111\u00e2y \u1edf h\u1ea3i-ngo\u1ea1i s\u1ebd ph\u1ea3i d\u1ecdn l\u1ea1i v\u00e0 nh\u1eefng \u201cthi-s\u0129\u201d \u201cc\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng, th\u00f9 t\u1ea1c, mua vui c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t v\u00e0i &#8230;\u201d s\u1ebd c\u00f3 ch\u1ed7 \u0111\u1ee9ng n\u01a1i kh\u00e1c!<\/p>\n<p>D\u00f9 th\u01a1 \u0111\u01b0\u1ee3c in \u1ea5n nhi\u1ec1u, ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc kh\u00f4ng th\u1ec3 c\u1ee9 t\u1ef1 h\u00e0o m\u1ed7i ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t l\u00e0 m\u1ed9t nh\u00e0 th\u01a1, m\u00e0 ph\u1ea3i nh\u00ecn nh\u1eadn th\u01a1 (c\u0169ng nh\u01b0 v\u0103n, tuy kh\u00e1c v\u00e0 nh\u1eb9 h\u01a1n) \u0111\u00e3 v\u00e0 \u0111ang l\u00e2m v\u00e0o t\u00ecnh tr\u1ea1ng b\u1ebf t\u1eafc. Kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ed7 tr\u1ee3 b\u1edfi nh\u1eefng nh\u00e0 ph\u00ea b\u00ecnh thi ca, c\u00e1c ph\u00e2n khoa \u0111\u1ea1i h\u1ecdc, c\u00e1c t\u1ea1p ch\u00ed chuy\u00ean ng\u00e0nh, tr\u00ecnh \u0111\u1ed9 th\u01b0\u1edfng th\u1ee9c b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m th\u01a1 v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc,&#8230; \u0111\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng l\u00fd do c\u1ee7a t\u00ecnh tr\u1ea1ng. Nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m th\u01a1 c\u00f3 t\u00e0i nh\u01b0ng c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1eddi s\u1ed1ng v\u1eadt ch\u1ea5t, tinh th\u1ea7n v\u00e0 kh\u00f4ng kh\u00ed v\u0103n ngh\u1ec7 \u0111\u00e3 kh\u00f4ng t\u1ea1o ho\u00e0n c\u1ea3nh s\u00e1ng t\u00e1c thu\u1eadn l\u1ee3i ch\u0103ng? Th\u01a1 h\u00f4m nay mu\u1ed1n l\u00e0 c\u00e1i g\u00ec kh\u00e1c, kh\u00e1c \u0111i, kh\u00e1c h\u1eb3n, \u1edf m\u1ed9t ch\u1ed7 kh\u00e1c, cung c\u00e1ch kh\u00e1c! Thay v\u00ec th\u1ed1ng nh\u1ea5t, \u0111o\u00e0n k\u1ebft, d\u1ef1ng t\u01b0\u1ee3ng, th\u01a1 h\u00f4m nay l\u00e0m g\u00e3y \u0111\u1ed5 b\u1ee9c t\u01b0\u1ee3ng non y\u1ebfu c\u1ee7a c\u1ea5u tr\u00fac thi ca, n\u00eau v\u1ea1ch nh\u1eefng \u0111i\u1ec3m y\u1ebfu, khuy\u1ebft \u0111i\u1ec3m c\u1ee7a m\u1ed9t ng\u00f4n ng\u1eef thi ca t\u01b0\u1edfng l\u00e0 v\u1eefng ch\u1eafc, v\u00e0o khu\u00f4n, th\u01b0\u1eddng h\u1eb1ng, r\u1ed3i h\u01b0\u1edbng con ch\u1eef v\u1ec1 m\u1ed9t h\u01b0\u1edbng kh\u00e1c th\u1eed nghi\u1ec7m \u0111o l\u01b0\u1eddng s\u1ee9c cho\u00e1ng v\u00e1ng c\u1ee7a ch\u1eef ngh\u0129a! Thi ca h\u00f4m nay c\u00f3 m\u1ed9t \u0111\u1ecbnh m\u1ec7nh m\u1edbi, kh\u00e1c, \u201ch\u1eadu\u201d t\u1ea5t c\u1ea3! V\u1ecb th\u1ebf c\u1ee7a nh\u00e0 th\u01a1 h\u00f4m nay \u0111\u00e0nh ph\u1ea3i \u1edf ch\u1ed7 kh\u00e1c v\u00e0 thi ca h\u00f4m nay tr\u1edf th\u00e0nh t\u1eadp h\u1ee3p c\u1ee7a nh\u1eefng ti\u1ebfng th\u01a1 kh\u00e1c bi\u1ec7t. Kh\u00f4ng \u0111\u1ed3ng nh\u1ea5t, kh\u00f4ng l\u00e0 duy nh\u1ea5t, nh\u01b0ng l\u00e0 \u0111a, l\u00e0 kh\u00e1c. Th\u1eadt ra mu\u00f4n \u0111i\u1ec7u v\u1eabn h\u01a1n nh\u01b0ng gi\u1eef \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1i h\u00e0i h\u00f2a n\u00e0o \u0111\u00f3! N\u1ebfu ph\u1ea3i l\u00e0m m\u1ed9t cu\u1ed9c tr\u01b0ng c\u1ea7u d\u00e2n \u00fd, m\u1ed7i ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m th\u01a1 v\u00e0 m\u1ed7i \u0111\u1ed9c gi\u1ea3 th\u01a1 m\u1ed9t l\u00e1 phi\u1ebfu th\u00ec th\u01a1 lu\u1eadt, th\u01a1 th\u00f9 t\u1ea1c c\u0169ng nh\u01b0 th\u01a1 l\u1ee5c b\u00e1t v\u00e0 t\u1ef1-do s\u1ebd chi\u1ebfm \u0111a s\u1ed1 phi\u1ebfu, th\u01a1 c\u1ee5-th\u1ec3, t\u00ednh-d\u1ee5c v\u00e0 T\u00e2n H\u00ecnh-th\u1ee9c c\u00f3 th\u1ec3 s\u1ebd l\u1ecdt s\u1ed5! Thi ca bi\u1ebfn \u0111\u1eddi th\u01b0\u1eddng th\u00e0nh m\u1ed9t th\u1ebf gi\u1edbi kh\u00e1c, hi\u1ec7n th\u1ef1c tr\u1edf th\u00e0nh si\u00eau th\u1ef1c, d\u1ecb th\u01b0\u1eddng, huy\u1ec1n-ho\u1eb7c qua th\u01a1, ho\u1eb7c si\u00eau th\u1ef1c, k\u1ef3 d\u1ecb tr\u1edf th\u00e0nh hi\u1ec7n th\u1ef1c. Thi ca ngay c\u1ea3 trong nh\u1eefng d\u1ef1 ph\u00f3ng, \u00e1m \u1ea3nh, ch\u1ebft ch\u00f3c, h\u1ee7y ho\u1ea1i, h\u01b0 v\u00f4,&#8230; c\u0169ng gi\u00fap con ng\u01b0\u1eddi si\u00eau tho\u00e1t kh\u1ecfi nh\u1eefng \u1ed1c \u0111\u1ea3o c\u00f4 \u0111\u1ed9c! Tr\u1edf v\u1ec1 c\u0103n nguy\u00ean, ngu\u1ed3n c\u1ed9i c\u1ee7a thi ca, kh\u00f4ng ph\u1ea3i \u1edf s\u1ef1 l\u1eadp l\u1ea1i, m\u00e0 l\u00e0 c\u00e1ch-t\u00e2n, t\u1ec7 l\u1eafm c\u0169ng nh\u01b0 t\u1eafm l\u1ea1i c\u00f9ng ngu\u1ed3n n\u01b0\u1edbc, m\u00e0 n\u01b0\u1edbc th\u00ec \u0111\u00e3 h\u1ebft nh\u01b0 x\u01b0a!<\/p>\n<p>Nh\u00e0 th\u01a1 \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 XXI v\u1eabn \u0111i t\u00ecm t\u00ednh th\u01a1, t\u00ecm nguy\u00ean l\u00fd thi ca, \u0111\u1ecbnh-ngh\u0129a l\u1ea1i thi-ca, m\u1ed9t c\u00e1ch ti\u1ebfp th\u1eeba thi ca, t\u01b0 duy b\u1eb1ng h\u00e0nh-c\u1eed thi ca, nh\u01b0ng trong vi\u1ec5n t\u01b0\u1ee3ng m\u1edbi, kh\u00f4ng gian v\u0103n h\u00f3a kh\u00e1c ! Hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i h\u00f3a l\u00e0 qua \u0111\u01b0\u1eddng, nh\u00e0 th\u01a1 h\u00f4m nay tr\u1edf th\u00e0nh k\u1ebb qua \u0111\u01b0\u1eddng. C\u00f3 k\u1ebb qua \u0111\u01b0\u1eddng g\u00e2y d\u1ef1ng n\u1ed5i c\u01a1 \u0111\u1ed3 thi ca, nh\u01b0ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi r\u1ed3i ra v\u1eabn ch\u01b0a \u0111\u1ebfn b\u1ebfn. C\u00f3 ng\u01b0\u1eddi nh\u1edd k\u1ef9 thu\u1eadt th\u1ec3 hi\u1ec7n, cho n\u1ed9i dung m\u1edbi v\u00e0o ng\u00f4n ng\u1eef th\u01a1 m\u00e0 tr\u1edf n\u00ean th\u01a1 h\u01a1n, \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00f3n nh\u1eadn h\u01a1n, d\u00f9 b\u01b0\u1edbc \u0111\u1ea7u c\u00f3 th\u1ec3 \u0111i l\u1ea1i tr\u00ean con \u0111\u01b0\u1eddng ng\u01b0\u1eddi tr\u01b0\u1edbc nh\u01b0 Th\u01a1 M\u1edbi c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m theo nh\u01b0ng v\u1edbi ng\u00f4n ng\u1eef, \u00fd t\u00ecnh h\u00f4m nay, ng\u1eef \u0111i\u1ec7u \u0111\u1ed9c \u0111\u00e1o ri\u00eang, t\u1ea1o b\u1ea3n s\u1eafc, c\u00f3 thi t\u00ednh ri\u00eang! N\u00f3i th\u01a1 t\u00ecnh y\u00eau ch\u01b0a ch\u1eafc th\u1eddi n\u00e0o c\u0169ng nh\u01b0 nhau l\u00e0 do l\u1ebd \u0111\u00f3! C\u00f3 th\u1eddi trang th\u00e0nh m\u1ed1t (mode) l\u00e2u d\u00e0i, c\u00f3 khi l\u1ea1i ch\u1ec9 l\u00e0 \u0111\u1ed3 ch\u01b0ng xa x\u1ec9 kh\u00f4ng c\u1ea7m c\u1ef1 \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1edbi th\u1eddi gian! L\u00fd lu\u1eadn cho l\u1eafm r\u1ed1t l\u1ea1i, v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng l\u00e0 \u1edf c\u00e1ch th\u1ec3 hi\u1ec7n. Th\u1ea9m m\u1ef9 h\u1ecdc m\u1edbi, \u00fd th\u1ee9c m\u1edbi quan tr\u1ecdng, v\u00ec ch\u00ednh \u00fd th\u1ee9c s\u00e1ng t\u1ea1o c\u00f3 m\u1edbi, c\u00f3 \u0111\u1ed9c \u0111\u00e1o, kh\u00e1c bi\u1ec7t, ri\u00eang t\u01b0,&#8230; th\u00ec k\u1ef9 thu\u1eadt, ng\u1eef \u0111i\u1ec7u, ng\u00f4n t\u1eeb, h\u1ed3n th\u01a1 m\u1edbi c\u1ea5t c\u00e1nh bay \u0111\u01b0\u1ee3c! V\u1edbi ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t, thi\u1ec3n ngh\u0129 ph\u1ea3i r\u1eddi qu\u00e1 kh\u1ee9, ph\u1ea3i ra kh\u1ecfi m\u1ecdi tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i, th\u1eddi th\u01b0\u1ee3ng,&#8230; thi ca m\u1edbi bay b\u1ed5ng v\u00e0 c\u00f3 m\u1edbi! C\u1ee9 nh\u1eadp nh\u1eb1ng truy\u1ec1n th\u1ed1ng, qu\u00e1 kh\u1ee9, n\u00fap b\u00f3ng, theo l\u1ed1i m\u00f2n, theo g\u00f3t, &#8230; th\u00ec l\u1ea1i quy-h\u1ed3i, tr\u1edf l\u1ea1i \u0111i\u1ec3m kh\u1edfi h\u00e0nh m\u1ea5t! Ph\u1ea3i t\u1ef1 tin v\u00e0 t\u1ef1 t\u00fac, t\u1ef1 h\u00ecnh th\u00e0nh! V\u0169 tr\u1ee5 th\u01a1 l\u00e0 m\u1ed9t v\u0169 tr\u1ee5 con ch\u1eef, x\u1eed d\u1ee5ng v\u1edbi m\u1ef9 h\u1ecdc khi\u1ebfn th\u01a1 hay. Ng\u00f4n ng\u1eef c\u00f3 nh\u1eefng k\u00fd hi\u1ec7u \u01b0\u1edbc \u0111\u1ecbnh c\u1ee7a n\u00f3. C\u00f3 ng\u00f4n ng\u1eef m\u1edbi c\u00f3 v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng, nh\u1edd h\u01b0 c\u1ea5u, s\u00e1ng t\u1ea1o m\u00e0 ng\u00f4n ng\u1eef tr\u1edf n\u00ean v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng v\u00e0 ng\u00f4n ng\u1eef \u0111\u00f3 \u0111\u1ebfn \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c, v\u1edbi k\u00fd hi\u1ec7u \u01b0\u1eddc \u0111\u1ecbnh c\u1ee7a ng\u00f4n ng\u1eef th\u01a1! Th\u1eadt v\u1eady, t\u1ed5 ch\u1ee9c ng\u00f4n ng\u1eef t\u1ea1o n\u00ean thi-t\u00ednh, t\u1ee9c, th\u01a1 c\u00f3 c\u00e1ch t\u1ed5 ch\u1ee9c ng\u00f4n ng\u1eef ri\u00eang. Th\u01a1 lu\u00f4n \u1edf ti\u1ebfng n\u00f3i c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi x\u1eed d\u1ee5ng n\u00f3 trong th\u1eddi gian v\u00e0 kh\u00f4ng gian! T\u00f3m, th\u01a1 hay l\u00e0 th\u01a1 th\u00e0nh c\u00f4ng, \u0111\u1ed9c \u0111\u00e1o, khi t\u1ef1 thi-b\u1ea3n th\u01a1 l\u00e0 m\u1ed9t v\u0169 tr\u1ee5, m\u1ed9t kh\u1ed1i t\u1ef1 l\u1eadp h\u00ecnh th\u00e0nh t\u1eeb nhi\u1ec1u c\u1ea5u tr\u00fac, y\u1ebfu t\u1ed1, v\u00e0 m\u1ed9t khi \u0111\u00e3 th\u00e0nh, tr\u1edf n\u00ean m\u1ed9t ng\u00f4n ng\u1eef ri\u00eang bi\u1ec7t! Thi-b\u1ea3n \/ v\u0103n-b\u1ea3n (texte) ph\u00e2n ph\u1ed1i l\u1ea1i ng\u00f4n ng\u1eef (\u00e9criture), nh\u01b0ng ng\u00f4n ng\u1eef c\u0169ng ph\u00e2n ph\u1ed1i l\u1ea1i v\u0103n b\u1ea3n. Nh\u1eefng c\u00e2u l\u1ee5c b\u00e1t b\u1ecb c\u1eaft, ch\u1ea5m c\u00e2u, xu\u1ed1ng h\u00e0ng v\u00e0 vi\u1ebft hoa theo nh\u1ecbp \u0111i\u1ec7u, \u00fd th\u01a1, v.v. \u0111\u1ebfn v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi th\u01b0\u1edfng th\u1ee9c nh\u01b0 m\u1ed9t v\u0103n b\u1ea3n m\u1edbi v\u00e0 nh\u01b0 m\u1ed9t ng\u00f4n ng\u1eef th\u01a1 m\u1edbi, kh\u00e1c. Th\u01a1 c\u1ea7n h\u00ecnh th\u1ee9c \u0111\u1ec3 d\u1ec5 nh\u1eadn di\u1ec7n, \u0111\u00f3 l\u00e0 l\u00fd do t\u1ea1i sao T\u00e2n H\u00ecnh Th\u1ee9c v\u1eabn gi\u1eef h\u00ecnh th\u1ee9c th\u01a1. Nh\u01b0ng theo thi\u1ec3n \u00fd h\u00ecnh th\u1ee9c th\u01a1 ch\u01b0a \u0111\u1ee7, \u0111\u00e3 l\u00e0 th\u01a1 th\u00ec ph\u1ea3i c\u00f3 t\u00ednh th\u01a1 (po\u00e9tique); c\u00f3 thi t\u00ednh th\u01a1 m\u1edbi \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3m x\u00fac, c\u00f3 c\u1ea3m x\u00fac m\u1edbi \u0111i \u0111\u1ebfn v\u1ea5n \u0111\u1ec1 kh\u00e1i ni\u1ec7m h\u00f3a v\u00e0 t\u1eeb \u0111\u00f3 m\u1edbi c\u00f3 l\u00fd thuy\u1ebft, l\u00fd lu\u1eadn thi ca! Th\u01a1 l\u00e0 \u0111\u1ec3 c\u1ea3m (ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c), \u0111\u00e1nh \u0111\u1ed9ng t\u00e2m linh, t\u00e2m th\u1ee9c. S\u00e1ng t\u1ea1o trong th\u01a1 l\u00e0 t\u00e1c \u0111\u1ed9ng c\u00e1 nh\u00e2n, ri\u00eang t\u01b0, nh\u01b0ng m\u1ed9t khi \u0111\u0103ng b\u00e1o, xu\u1ea5t b\u1ea3n, th\u01a1 \u0111\u00e3 mang \u00fd ngh\u0129a x\u00e3 h\u1ed9i, v\u0103n h\u00f3a r\u1ed3i &#8211; tr\u01b0\u1edbc khi tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t l\u00fd thuy\u1ebft, tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1i. Canh t\u00e2n, l\u00e0m m\u1edbi, ph\u1ea3i c\u00f3 \u00fd th\u1ee9c m\u1ef9 h\u1ecdc tr\u01b0\u1edbc r\u1ed3i \u0111\u01b0a \u0111\u1ebfn ti\u00eau h\u00f3a sau m\u1edbi ra \u0111\u1eddi th\u00e0nh ngh\u1ec7 thu\u1eadt! Th\u01a1 h\u00f4m nay \u0111\u00f2i h\u1ecfi \u0111\u1ed9c gi\u1ea3 \u201cm\u1edbi\u201d nh\u01b0ng h\u00ecnh nh\u01b0 gi\u1edbi n\u00e0y thu h\u1eb9p, chia ph\u00e2n! V\u00e0 nh\u01b0 th\u1ebf, th\u01a1 h\u1ea3i-ngo\u1ea1i l\u1ea1i \u0111ang \u1edf ng\u00e3 ba \u0111\u01b0\u1eddng!<\/p>\n<p><strong>L\u01b0u \u0111\u00e0y t\u00ednh<\/strong><\/p>\n<p>30 n\u0103m qua, th\u1ebf-gi\u1edbi \u0111\u00e3 nh\u00ecn th\u1ea5y s\u1ef1 h\u00ecnh th\u00e0nh c\u1ee7a m\u1ed9t t\u1eadp th\u1ec3 l\u01b0u-\u0111\u00e0y m\u1edbi mang t\u00ean Vi\u1ec7t Nam. V\u00e0 m\u1ed9t \u201cn\u1ec1n\u201d v\u0103n-h\u1ecdc t\u1eeb \u0111\u00f3 ph\u00e1t sinh v\u00e0 l\u1edbn m\u1ea1nh: sau 1975, \u00fd ni\u1ec7m \u201cl\u01b0u \u0111\u00e0y\u201d, \u201cl\u01b0u vong\u201d \u0111\u00e3 \u0111\u1ebfn v\u1edbi v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng Vi\u1ec7t Nam v\u00e0 \u0111\u00e3 thay \u0111\u1ed5i n\u1ed9i dung nhi\u1ec1u l\u1ea7n. T\u00ecnh c\u1ea3nh l\u01b0u \u0111\u00e0y b\u1eaft \u0111\u1ea7u lu\u00f4n lu\u00f4n v\u1edbi m\u1ed9t bi\u1ebfn c\u1ed1 quan tr\u1ecdng, b\u1ea5t ng\u1edd v\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 chu\u1ea9n b\u1ecb tr\u01b0\u1edbc v\u00e0 ph\u1ea3i c\u00f3 thay \u0111\u1ed5i cu\u1ed9c \u0111\u1eddi. T\u00ecnh c\u1ea3m l\u01b0u \u0111\u00e0y c\u00f3 \u0111\u1eb7c t\u00ednh l\u00e0 c\u1ee7a chung, c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f9ng s\u1ed1ng xa qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng &#8211; d\u0129 nhi\u00ean c\u00f3 c\u1ea3 l\u01b0u-\u0111\u00e0y, bi\u1ec7t x\u1ee9 ngay tr\u00ean qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng! N\u00f3i l\u01b0u-\u0111\u00e0y t\u1ee9c n\u00f3i \u0111\u1ebfn ch\u00ednh tr\u1ecb v\u00e0 l\u01b0u-\u0111\u00e0y \u0111i \u0111\u00f4i v\u1edbi qu\u00ea-h\u01b0\u01a1ng! Sau bi\u1ebfn c\u1ed1 n\u0103m 1975, ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t l\u01b0u \u0111\u00e0y v\u1edbi \u00fd t\u01b0\u1edfng \u0111\u00e3 m\u1ea5t h\u1ebft, m\u1ea5t h\u1ebft m\u1ed9t c\u00e1ch t\u1ee9c t\u01b0\u1edfi d\u00f9 v\u1eabn c\u00f3 hy v\u1ecdng. 30 n\u0103m sau, t\u00f9y c\u00e1 nh\u00e2n m\u00e0 c\u00e1i l\u01b0u \u0111\u00e0y \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 tr\u1edf n\u00ean chai l\u1ef3, \u0111\u00e3 quen hay v\u1eabn \u0111\u1ea7y n\u01b0\u1edbc m\u1eaft v\u00e0 t\u00e2m th\u1ee9c \u0111\u1ecda \u0111\u00e0y, qua ph\u00e2n! Ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7m b\u00fat l\u01b0u-vong th\u01b0\u1eddng \u0111\u1ebfn v\u1edbi c\u00e1c \u0111\u1ec1 t\u00e0i ch\u00ednh: qu\u00e1-kh\u1ee9, k\u1ebb l\u1ea1, c\u00e1i ch\u1ebft v\u00e0 h\u1ed9i-nh\u1eadp.<\/p>\n<p><em>Qu\u00e1 Kh\u1ee9<\/em> l\u00e0 \u0111\u1ec1 t\u00e0i th\u01b0\u1eddng th\u1ea5y nh\u1ea5t! Ng\u01b0\u1eddi l\u01b0u \u0111\u00e0y c\u00f3 nh\u1eefng nhu c\u1ea7u, hy v\u1ecdng v\u00e0 nh\u1eefng \u00e2u lo ri\u00eang. Trong t\u00ecnh c\u1ea3nh \u0111\u00f3, qu\u00e1 kh\u1ee9 tr\u1edf th\u00e0nh t\u1ed5 \u1ea5m, ng\u1ecdn l\u1eeda. Th\u1eddi gian \u0111\u00e3 qua khi\u1ebfn d\u0129-v\u00e3ng tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t th\u1ef1c t\u1ea1i th\u01b0\u1eddng tr\u1ef1c, b\u1ea5t bi\u1ebfn! Qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi l\u01b0u \u0111\u00e0y nh\u01b0 \u0111\u1ed1i v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t sau th\u00e1ng T\u01b0 1975 l\u00e0 m\u1ed9t qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng \u0111\u00e3 m\u1ea5t nh\u01b0ng \u0111\u1ed3ng th\u1eddi qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng \u0111\u00f3 c\u0169ng tr\u1edf n\u00ean kh\u00f4ng ch\u1eafc ch\u1eafn, m\u01a1 h\u1ed3 v\u00ec c\u00e1i m\u1ea5t m\u00e1t \u1edf \u0111\u00e2y kh\u00f4ng th\u1ec3 \u0111o l\u01b0\u1eddng, th\u1ed1ng k\u00ea nh\u01b0 khi ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e1nh m\u1ea5t v\u1eadt d\u1ee5ng hay t\u00e0i s\u1ea3n! Qu\u00ea nh\u00e0, kh\u00f4ng gian \u1ea5y, S\u00e0ig\u00f2n hay Nha Trang, H\u1ed9i An, H\u00e0 N\u1ed9i, &#8230; s\u1ed1ng \u0111\u1ed9ng trong nh\u1eefng trang vi\u1ebft hay trong \u0111i\u1ec7u nh\u1ea1c, \u0111\u1ed1i v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft, nh\u01b0 m\u1ed9t h\u1ea1nh ph\u00fac \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ed1ng l\u1ea1i, nh\u01b0 \u0111ang s\u1ed1ng, h\u1ea1nh ph\u00fac c\u00f2n c\u00f3 th\u1ec3 t\u00ecm th\u1ea5y trong v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng, nh\u1edd \u0111\u00f3 m\u00e0 c\u00f2n c\u00f3 th\u1ec3 qua v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng \u0111i th\u0103m l\u1ea1i nh\u1eefng con \u0111\u01b0\u1eddng khu ph\u1ed1 x\u01b0a, c\u00e0ng x\u01b0a c\u00e0ng th\u1ea5m, c\u00e0ng nh\u1edb! Nh\u1eefng trang ch\u1eef g\u1ed9p l\u1ea1i c\u00f3 th\u1ec3 ch\u1ec9 l\u00e0 b\u01b0\u1edbc \u0111\u1ea7u c\u1ee7a m\u1ed9t h\u00e0nh tr\u00ecnh v\u1ec1 l\u1ea1i qu\u00ea nh\u00e0. D\u00f9 r\u1eb1ng ta kh\u00f4ng th\u1ec3 n\u00e0o \u0111\u1eb7t ch\u00e2n hai l\u1ea7n v\u00e0o c\u00f9ng \u201cm\u1ed9t\u201d d\u00f2ng s\u00f4ng, n\u00f3i nh\u01b0 nh\u00e0 hi\u1ec1n tri\u1ebft Hy-L\u1ea1p Heraclitus, qu\u00e1 kh\u1ee9 ch\u1ec9 c\u00f2n l\u00e0 nh\u1eefng l\u1eafng \u0111\u1ecdng, c\u00e1i c\u00f2n l\u1ea1i c\u1ee7a th\u1eddi gian, c\u00e1i c\u00f2n l\u1ea1i sau khi \u0111\u00e3 m\u1ea5t t\u1ea5t c\u1ea3!<\/p>\n<p>Qu\u00e1 kh\u1ee9, qu\u00ea nh\u00e0 tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t \u0111\u1ec1 t\u00e0i t\u01b0\u1edfng ch\u1eebng kh\u00f4ng bao gi\u1edd c\u1ea1n, ch\u1ec9 n\u00eau v\u00e0i t\u00e1c gi\u1ea3 nh\u01b0 H\u1ed3 Minh D\u0169ng, L\u00e2m Ch\u01b0\u01a1ng, H\u1ed3 \u0110\u00ecnh Nghi\u00eam, T\u00e2m Thanh, L\u00ea Minh H\u00e0, v.v. V\u0103n ch\u01b0\u01a1ng ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t \u1edf h\u1ea3i ngo\u1ea1i ph\u1ea7n l\u1edbn n\u1ed9i dung l\u00e0 qu\u00ea nh\u00e0 v\u00e0 ng\u00e0y c\u0169, c\u0169ng m\u1ea3ng v\u0103n h\u1ecdc \u1ea5y khai th\u00e1c nh\u1eefng \u0111\u1eddi s\u1ed1ng \u1edf nh\u1eefng kh\u00f4ng gian \u0111\u1ecba l\u00fd tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 ch\u01b0a l\u00e0 \u0111\u1ec1 t\u00e0i quen thu\u1ed9c c\u1ee7a c\u00e1c t\u00e1c ph\u1ea9m khi ch\u01b0a m\u1ea5t qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng! \u0110\u00e2y l\u00e0 l\u00fd do v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng \u201cmi\u1ec7t v\u01b0\u1eddn\u201d n\u1edf r\u1ed9 \u1edf th\u1eadp ni\u00ean \u0111\u1ea7u! L\u1ea7n \u0111\u1ea7u ng\u01b0\u1eddi mi\u1ec1n Nam l\u1ee5c-t\u1ec9nh xa qu\u00ea, t\u00e2m t\u00ecnh l\u01b0u \u0111\u00e0y \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t, n\u00f4ng n\u1ed7i, m\u00e3nh li\u1ec7t. Qu\u00e1 kh\u1ee9, \u0111\u1eddi s\u1ed1ng l\u1ecbch s\u1eed v\u00e0 con ng\u01b0\u1eddi mi\u1ec1n Nam \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ecbp ph\u01a1i b\u00e0y l\u00ean trang gi\u1ea5y v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng, c\u0169ng nh\u01b0 21 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3, cu\u1ed9c di c\u01b0 1954 t\u1eeb B\u1eafc v\u00f4 Nam tr\u00ean c\u00f9ng l\u00e3nh th\u1ed5 \u0111\u00e3 l\u00e0 ngu\u1ed3n v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng cho nhi\u1ec1u c\u00e2y vi\u1ebft B\u1eafc c\u0169ng nh\u01b0 Ngh\u1ec7 T\u0129nh B\u00ecnh! L\u00fac \u0111\u1ea7u ph\u1ea3i nh\u1edb c\u00e1i g\u00ec \u0111\u00e1ng nh\u1edb, c\u00e1i g\u00ec m\u1ea5t m\u00e0 nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi ti\u1ebfc nh\u1edb, nh\u01b0ng r\u1ed3i nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi tr\u01b0\u1ee1ng th\u00e0nh, ng\u01b0\u1eddi ta h\u1ebft ng\u1ea1i vi\u1ebft v\u1ec1 nh\u1eefng ti\u1ebfc nu\u1ed1i v\u00e0 k\u1ef7 ni\u1ec7m d\u00f9 v\u1ee5n v\u1eb7t, c\u1ee7a m\u1ed9t nh\u00f3m nh\u1ecf. T\u00e1c ph\u1ea9m h\u1ecd do \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh t\u1ea5m g\u01b0\u01a1ng, th\u00e0nh \u00e1nh ph\u1ea3n chi\u1ebfu l\u1ea1i, d\u00f9 hiu h\u1eaft \u0111\u1ebfn m\u1ea5y, c\u00e1i \u0111\u1eddi s\u1ed1ng \u1edf m\u1ed9t kh\u00f4ng gian c\u0169, qua \u0111\u00f3, c\u1ea3 m\u1ed9t x\u00e3 h\u1ed9i v\u00e0 th\u1eddi \u0111\u1ea1i! G\u1ee3i c\u00e1i c\u0169, c\u00e1i \u0111\u00e3 m\u1ea5t, \u0111\u1ec3 nhung nh\u1edb, \u0111\u1ec3 c\u00f9ng nh\u1edb nhung, nh\u01b0 ti\u1ebfng c\u1ea7u b\u00ecnh an, h\u1ea1nh ph\u00fac v\u00e0 ngh\u0129a t\u00ecnh b\u1ea1n b\u00e8, th\u00e2n quen. Vi\u1ebft do \u0111\u00f3 l\u00e0 t\u00e2m s\u1ef1 v\u1edbi ch\u00ednh m\u00ecnh, v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi quen, nh\u1eefng \u0111\u1ed3ng m\u00f4n, \u0111\u1ed3ng h\u01b0\u01a1ng, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f9ng th\u1ebf h\u1ec7, c\u00f3 chung ph\u1ea7n n\u00e0o qu\u00e1 kh\u1ee9! \u0110\u1ec3 r\u1ed3i c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi s\u1ed1ng v\u1edbi t\u1ef1 h\u00e0o ho\u1eb7c nh\u01b0 s\u1ed1ng l\u00e9n l\u00fat v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi t\u00ecnh: t\u1ef1 h\u00e0o m\u1ed9t ch\u00ednh ngh\u0129a, m\u1ed9t phong ho\u00e1, m\u1ed9t g\u1ed1c ngu\u1ed3n, l\u00e9n l\u00fat v\u00ec s\u1ee3 hi\u1ec3u l\u1ea7m l\u1ea9m c\u1ea9m hay ch\u01b0a tr\u01b0\u1ee1ng th\u00e0nh! Qu\u00ea nh\u00e0 trong v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng \u1edf cu\u1ed1i th\u1eadp ni\u00ean th\u1ee9 hai \u0111i s\u00e2u h\u01a1n v\u00e0o chi ti\u1ebft, nh\u1eefng chi ti\u1ebft ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c khai th\u00e1c! Th\u00e0nh ph\u1ed1, x\u00f3m l\u00e0ng, t\u1eebng khu ph\u1ed1 d\u00f9 t\u1ea7m th\u01b0\u1eddng t\u1edbi m\u1ea5y \u0111i n\u1eefa \u0111\u1ec1u \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft khai th\u00e1c k\u1ef9 c\u00e0ng! Ngay m\u1ed9t ng\u00f4i tr\u01b0\u1eddng c\u0169 n\u00e0o \u0111\u00f3 (t\u1eeb th\u1ee7 \u0111\u00f4 \u0111\u1ebfn t\u1ec9nh r\u1ed3i xu\u1ed1ng qu\u1eadn) c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft xoi b\u00f3i t\u1eebng g\u00f3c l\u1ea7u, t\u1eebng h\u1ed1c h\u1ea3nh n\u01a1i \u0111\u00f3 ng\u00e0y x\u01b0a h\u1ecd t\u1eebng \u0111\u00e3 \u1edf \u0111\u00f3, h\u1ecd h\u1ea1nh ph\u00fac, vui ch\u01a1i \u0111\u00e1nh \u0111\u00e1o, nh\u1ea3y gi\u00e2y (nh\u1eefng tr\u00f2 ch\u01a1i c\u0169ng \u0111ang bi\u1ebfn m\u1ea5t!), n\u00f3i ti\u1ebfng y\u00eau l\u1ea7n \u0111\u1ea7u hay ch\u1ec9 l\u00e0 nh\u1eefng c\u00e1i nh\u00ecn l\u00e9n \u1edf tu\u1ed5i m\u1edbi l\u1edbn! Nh\u1eefng chi ti\u1ebft, t\u00ecnh hu\u1ed1ng c\u1ee7a nh\u1eefng n\u01a1i ch\u1ed1n cho ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft c\u00e1i kh\u00f4ng kh\u00ed qu\u00e1 kh\u1ee9! Chi ti\u1ebft, d\u01b0 vang v\u00e0 k\u1ef7 ni\u1ec7m! Th\u1ebf gi\u1edbi \u0111\u00f3 ho\u00e0n to\u00e0n thu\u1ed9c v\u1ec1 h\u1ecd, b\u1edbt ho\u1eb7c h\u1ebft c\u00f2n l\u00e0 kh\u00f4ng gian c\u1ee7a chung, c\u1ee7a l\u1ecbch s\u1eed, c\u1ee7a nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi. V\u0103n ch\u01b0\u01a1ng \u0111i theo nh\u1eefng h\u1ed9i \u00e1i-h\u1eefu nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f9ng t\u1ec9nh, c\u00f9ng l\u00e0ng, c\u00f9ng tr\u01b0\u1eddng, v.v. m\u1ecdc l\u00ean \u1edf nhi\u1ec1u n\u01a1i, ngh\u0129a l\u00e0 n\u01a1i n\u00e0o c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t c\u01b0 tr\u00fa! Nh\u1eefng thay \u0111\u1ed5i ch\u00ednh tr\u1ecb th\u1ebf gi\u1edbi g\u1ea7n \u0111\u00e2y c\u0169ng gi\u00fap cho s\u1ef1 t\u00ecm ki\u1ebfm v\u00e0 s\u1ed1ng l\u1ea1i qu\u00e1 kh\u1ee9 r\u1ebb ng\u00e3 qu\u1eb7t, x\u1ea3y ra tr\u00ean ngay b\u1ea3n \u0111\u1ecba, qua nh\u1eefng con \u0111\u01b0\u1eddng c\u0169, khu ph\u1ed1 x\u01b0a, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi th\u1ea7y, b\u1ea1n, \u0111\u1ed3ng ng\u0169, v.v. Vi\u1ebft v\u1ec1 qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng v\u00e0 qu\u00e1 kh\u1ee9 \u0111\u1ec3 \u0111\u1ed1i chi\u1ebfu v\u1edbi h\u00f4m nay, v\u1edbi \u0111\u1eddi s\u1ed1ng l\u01b0u-x\u1ee9. Trong \u0111\u00f3 sau c\u00e1 nh\u00e2n, gia \u0111\u00ecnh \u0111\u00e3 tr\u1ea3i qua nhi\u1ec1u bi\u1ebfn thi\u00ean nh\u1ea5t! Bi\u1ec3n d\u00e2u v\u0103n h\u00f3a \u1edf ngay gia \u0111\u00ecnh l\u00e0 n\u1ec1n t\u1ea3ng c\u1ee7a x\u00e3 h\u1ed9i c\u0169, tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y! N\u1ebfp s\u1ed1ng gia \u0111\u00ecnh thay \u0111\u1ed5i, n\u1ec1n t\u1ea3ng kh\u1ea3 th\u1ec3 s\u1ed1ng c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi bi\u1ebfn d\u1ea1ng, c\u00e1 nh\u00e2n tr\u1edf th\u00e0nh vong th\u00e2n, kh\u00f4ng gian m\u1edbi khi\u1ebfn con ng\u01b0\u1eddi h\u1ebft trung th\u00e0nh v\u1edbi ch\u00ednh m\u00ecnh, nh\u01b0 c\u1eaft \u0111\u1ee9t v\u1edbi qu\u00e1 kh\u1ee9. Tr\u1eadt t\u1ef1 t\u01b0\u1edfng ngh\u00ecn \u0111\u1eddi nay \u0111\u00e3 m\u1ea5t, c\u00e1i m\u1ea5t m\u00e1t n\u00e0y \u0111\u01b0a h\u1ecd \u0111\u1ebfn m\u1ed9t v\u1ecb th\u1ebf m\u1ed9t n\u01a1i ch\u1ed1n c\u00f3 th\u1ec3 trung l\u1eadp nh\u01b0ng \u0111\u00e1ng lo v\u00ec nh\u1eefng c\u1ed9t m\u1ed1c tham kh\u1ea3o, chi\u1ebfu v\u0103n h\u00f3a, v\u1eeba b\u1ecb x\u00f3a h\u1ebft, nh\u1eefng th\u1ea9m quy\u1ec1n c\u0169ng l\u1ea1c ch\u1ed7 h\u1ebft! N\u1ebfp c\u0169 tr\u1edf th\u00e0nh ngu\u1ed3n c\u1ee7a h\u1ea1nh ph\u00fac, th\u00e0nh hy v\u1ecdng. Qu\u00ea nh\u00e0 do \u0111\u00f3 tr\u1edf n\u00ean \u0111i\u1ec3m t\u1ef1a, cho nh\u1eefng tham kh\u1ea3o, n\u00edu k\u00e9o \u0111\u00e3 m\u1ea5t \u0111\u00f3! Nh\u01b0ng v\u1edbi th\u1eddi gian, n\u1ed7i nh\u1edb c\u0169ng tr\u1edf n\u00ean gi\u00e0 c\u1ed7i m\u1ed9t c\u00e1ch bi th\u1ea3m, kh\u00f3 kh\u0103n. N\u1ed7i nh\u1edb trong c\u00f4 \u0111\u01a1n, gi\u1eefa nh\u1eefng th\u00ea th\u1ea3m c\u1ee7a c\u1ea3nh v\u1eadt chung quanh, &#8230; \u0111\u00e3 l\u00e0 nh\u1eefng y\u1ebfu t\u1ed1 l\u00e0m suy b\u1ea1i k\u1ebb l\u01b0u \u0111\u00e0y! Qu\u00e1 kh\u1ee9 qu\u1ea5y r\u1ea7y \u0111\u1ebfn l\u00e0m h\u1ecfng cu\u1ed9c s\u1ed1ng hi\u1ec7n t\u1ea1i; \u0111\u00e3 d\u1ee9t b\u1ecf qu\u00e1 kh\u1ee9 nh\u01b0ng kh\u00f4ng d\u1ec5, l\u1eafm khi b\u1ecb th\u01b0\u01a1ng t\u1ed5n n\u1eb7ng! Bi\u1ec3n l\u00e0 h\u00ecnh \u1ea3nh, bi\u1ec3u t\u01b0\u1ee3ng th\u01b0\u1eddng c\u00f3 m\u1eb7t trong v\u0103n-h\u1ecdc h\u1ea3i-ngo\u1ea1i: th\u01a1 Du T\u1eed L\u00ea, Mai Th\u1ea3o,&#8230; v\u0103n Nguy\u1ec5n Ng\u1ecdc Ng\u1ea1n, Cao Xu\u00e2n L\u00fd, \u2026 Bi\u1ec3n c\u00f2n \u0111\u1ed3ng ngh\u0129a v\u1edbi b\u1ecf \u0111i, t\u00ecm \u0111\u01b0\u1eddng s\u1ed1ng, v\u1edbi V\u00f5 K\u1ef3 \u0110i\u1ec1n v\u1edbi <em>Pulau Bidong<\/em>, <em>Mi\u1ec1n \u0110\u1ea5t L\u1ea1<\/em> (1992), V\u0169 Th\u1ecb D\u1ea1 Th\u1ea3o (<em>Ph\u00eda B\u00ean Kia Bi\u1ec3n L\u1edbn<\/em>, 1993),\u2026 Bi\u1ec3n c\u0169ng r\u01a1i v\u00e0o \u0111\u1ea5u-tranh ch\u00ednh-tr\u1ecb chung quanh t\u1eadp ph\u1ecfng v\u1ea5n ng\u01b0\u1eddi h\u1ea3i-ngo\u1ea1i <em>N\u1ebfu \u0110i H\u1ebft Bi\u1ec3n<\/em> (2003) c\u1ee7a Tr\u1ea7n V\u0103n Th\u1ee7y, m\u1ed9t nh\u00e0 v\u0103n trong n\u01b0\u1edbc. Qu\u00e1 kh\u1ee9 \u0111\u00e3 thu\u1ed9c v\u1ec1 c\u1ea3m-t\u00ednh!<\/p>\n<p><em>K\u1ebb L\u1ea1<\/em> (ng\u01b0\u1eddi ngo\u00e0i, ng\u01b0\u1eddi x\u1ee9 kh\u00e1c,..) l\u00e0 \u0111\u1ec1 t\u00e0i th\u1ee9 hai th\u01b0\u1eddng th\u1ea5y. Trong di\u1ec5n tr\u00ecnh h\u1ed9i nh\u1eadp, ph\u00e1t hi\u1ec7n kh\u1ee7ng ho\u1ea3ng v\u1ec1 c\u1ed9i ngu\u1ed3n, c\u0103n c\u01b0\u1edbc, di\u1ec7n m\u1ea1o (ta l\u00e0 ai?). Trong th\u1eddi gian \u0111\u1ea7u xoay s\u1edf th\u00edch \u1ee9ng, ng\u01b0\u1eddi l\u01b0u \u0111\u00e0y c\u00f3 t\u00e2m th\u1ee9c b\u1ecb b\u1ecf r\u01a1i, v\u00f4 \u0111\u1ecbnh, sau \u0111\u00f3 t\u00e2m th\u1ee9c \u0111\u00f3 tr\u1edf th\u00e0nh t\u00e2m th\u1ee9c k\u1ebb l\u1ea1 nh\u01b0 b\u1ea5t c\u1ee9 di d\u00e2n n\u00e0o kh\u00e1c chung quanh. Ta v\u00e0 tha nh\u00e2n thay nhau \u0111\u00f3ng vai k\u1ebb l\u1ea1 v\u00e0 Ta \u0111\u00e3 th\u00e0nh k\u1ebb l\u1ea1. Th\u00e2n ph\u1eadn k\u1ebb l\u1ea1, nh\u00e2n c\u00e1ch b\u1ecb tr\u1ea5n l\u1ed9t, c\u1eaft v\u1ee5n nh\u1ecf. S\u1ef1 \u0111\u00e1nh m\u1ea5t c\u00e1i hi\u1ec7n h\u1eefu, nh\u1eefng th\u1ea5t v\u1ecdng v\u00e0 c\u00e1i ch\u1ebft, &#8230; l\u00e0 nh\u1eefng t\u00e2m t\u00ecnh l\u00fac \u0111\u1ea7u, t\u1ee9c c\u1ea3nh th\u00e0nh th\u01a1 \u0111au x\u00f3t s\u1ed1ng \u1edf c\u00f5i t\u1ea1m x\u1ee9 ng\u01b0\u1eddi v\u1edbi t\u00e2m t\u00ecnh \u0111\u00e3 m\u1ea5t h\u1ebft kh\u00f3 l\u00f2ng c\u00f3 ng\u00e0y nh\u00ecn th\u1ea5y qu\u00ea nh\u00e0 tr\u1edf l\u1ea1i. Th\u01a1 l\u01b0u-vong g\u1ea7n v\u1edbi \u0111\u00eam t\u1ed1i, \u00e2u lo, tuy\u1ec7t v\u1ecdng, m\u1ed9t c\u00e1i ch\u1ebft say; ng\u00f4n ng\u1eef tr\u1edf n\u00ean l\u00e3ng m\u1ea1n \u0111\u1ea7y h\u01a1i r\u01b0\u1ee3u. Trong khi Thanh Nam (\u0110\u1ea5t Kh\u00e1ch, 1983), bi quan, c\u00fai \u0111\u1ea7u, th\u00ec Cao T\u1ea7n di\u1ec5u c\u1ee3t cu\u1ed9c \u0111\u1eddi l\u01b0u vong l\u1ea1c l\u00f5ng &#8211; gi\u1ecdng \u0111i\u1ec7u g\u1ea7n Ki\u1ec1u Phong h\u01a1n l\u00e0 L\u00ea T\u1ea5t \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f4n h\u1eadu tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3.<\/p>\n<p>Qu\u00e1 kh\u1ee9 l\u00e0 nh\u1ea5t, qu\u00ea nh\u00e0 l\u00e0 nh\u1ea5t, m\u00e0 \u0111\u00e3 m\u1ea5t, n\u00ean c\u00e1i hi\u1ec7n t\u1ea1i kh\u00f4ng c\u00f3 g\u00ec \u0111\u00e1ng gi\u00e1, \u0111\u00e1ng th\u01b0\u1edfng th\u1ee9c. Nh\u00e0 v\u0103n nh\u00e0 th\u01a1 t\u1eeb l\u1ef1a ch\u1ecdn tr\u1edf th\u00e0nh n\u1ea1n nh\u00e2n c\u1ee7a m\u01a1, ch\u00ecm \u0111\u1eafm nh\u01b0 trong c\u00e1i ch\u1ebft. L\u01b0u \u0111\u00e0y \u0111\u1ed3ng ngh\u0129a v\u1edbi m\u1ed9ng m\u1ecb cho nh\u1eb9 ki\u1ebfp ng\u01b0\u1eddi! Ng\u01b0\u1eddi t\u00ecnh, k\u1ebb th\u00e2n y\u00eau,&#8230; nh\u01b0 xu\u1ea5t hi\u1ec7n, hi\u1ec7n ra t\u1eeb c\u00f5i m\u01a1! K\u1ebb l\u01b0u-vong d\u1ec5 chu\u1ed1c c\u0103n b\u1ec7nh ng\u1ee1 ng\u1edd, m\u1edbi tr\u00f4ng ngo\u1ea1i h\u00ecnh \u0111\u00e3 \u0111o\u00e1n k\u1ebb \u1ea5y xu\u1ea5t th\u00e2n n\u01a1i \u0111\u00e2u! Nguy\u1ec5n Ng\u1ecdc Ng\u1ea1n, Song Thao, H\u1ed3 \u0110\u00ecnh Nghi\u00eam, Tr\u1ea7n Ho\u00e0i Th\u01b0, \u0110\u1eb7ng Mai Lan, &#8230; th\u00ec n\u00f3i nhi\u1ec1u \u0111\u1ebfn \u201ck\u1ebb l\u1ea1\u201d trong c\u00e1i nh\u00ecn c\u1ee7a \u0111\u1ed3ng h\u01b0\u01a1ng, trong nh\u1eefng li\u00ean h\u1ec7, \u0111\u1ed1i x\u1eed. Nguy h\u01a1n n\u1eefa khi t\u00ecm ra \u201ck\u1ebb l\u1ea1\u201d trong c\u00e1i nh\u00ecn c\u1ee7a ch\u00ednh m\u00ecnh, n\u1ed9i t\u00e2m tr\u1edf th\u00e0nh hang \u0111\u1ed9ng c\u00e0ng \u0111\u00e0o s\u00e2u th\u00eam c\u00e0ng th\u1ea5y h\u1ee5t h\u1eabng: L\u01b0u \u0111\u00e0y t\u1ee9c c\u00f4-\u0111\u01a1n v\u00e0 trong c\u00f4 \u0111\u01a1n m\u1edf ra hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng l\u01b0\u1ee1ng nh\u00e2n c\u00e1ch, nh\u1ecb tr\u00f9ng, \u1edf n\u01a1i \u0111\u1ea5t m\u1edbi, ch\u1ed7 l\u00e0m, \u1edf nh\u00e0, trong qu\u00e1n \u0103n, v\u1edbi b\u1ea1n h\u1eefu. Trong ng\u00f4n ng\u1eef, gi\u1ea3i tr\u00ed, v.v. L\u01b0u \u0111\u00e0y trong c\u00f4ng vi\u1ec7c l\u00e0m. N\u01a1i l\u00e0m vi\u1ec7c r\u00e1ng h\u1ed9i nh\u1eadp nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n x\u1ee9, n\u00f3i ti\u1ebfng ng\u01b0\u1eddi, nh\u01b0ng ra kh\u1ecfi \u0111\u00f3 th\u00ec s\u1ed1ng nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t, t\u1ee9c s\u1ed1ng n\u1eeda th\u1eadt n\u1eeda gi\u1ea3, l\u00e2u th\u00e0nh k\u1ebb l\u1ea1. T\u00ecnh c\u1ea3nh nh\u1ecb tr\u00f9ng c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0a \u0111\u1ebfn b\u00f3ng t\u1ed1i, bi quan, th\u1ea5t v\u1ecdng, v\u1eafng m\u1eb7t, l\u1ed7 h\u1ed5ng \u0111en, c\u00f3 khi \u0111\u1ed5 b\u1ec7nh, th\u01b0\u1eddng l\u00e0 t\u00e2m th\u1ea7n, x\u00e3 h\u1ed9i, b\u1ec7nh kh\u00f4ng th\u1ec3 h\u1ed9i-nh\u1eadp, d\u1ecb \u1ee9ng h\u1ed9i-nh\u1eadp, s\u1ed1ng b\u00ean l\u1ec1. T\u00ecnh c\u1ea3nh nh\u1ecb tr\u00f9ng cu\u1ed1i c\u00f9ng r\u00f5 ra kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 gi\u1ea3i ph\u00e1p. Ph\u1ea3i t\u00ecm c\u00e1ch ch\u1eefa tr\u1ecb! Ta kh\u00f4ng c\u00f2n \u1edf th\u1ebf cho, ban ph\u00e1t, m\u1ea1nh, m\u00e0 tr\u1edf n\u00ean ng\u01b0\u1eddi b\u1ec7nh ph\u1ea3i ch\u1eefa, nh\u1eefng v\u1ebft th\u01b0\u01a1ng r\u01b0\u1edbm m\u00e1u kh\u00f4ng l\u00e0nh! Ho\u00e0ng Xu\u00e2n S\u01a1n, Giang H\u1eefu Tuy\u00ean, H\u00e0 Th\u00fac Sinh, B\u1eafc Phong bi\u1ebfn v\u1ebft th\u01b0\u01a1ng r\u01b0\u1edbm m\u00e1u th\u00e0nh ni\u1ec1m hy v\u1ecdng; Nguy\u1ec5n M\u1ea1nh Trinh, Phan Xu\u00e2n Sinh v\u1eabn gi\u1eef \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00e9t ngang t\u00e0ng trong \u0111\u1eddi m\u1edbi; T\u01b0\u1edfng N\u0103ng Ti\u1ebfn v\u00f9ng l\u00ean t\u1eeb t\u1ee7i nh\u1ee5c th\u00e2n ph\u1eadn chung. N\u1ebfu kh\u00f4ng, ch\u1ec9 l\u00e0 c\u00e1i ch\u1ebft!<\/p>\n<p>\u0110\u1ec1 t\u00e0i <em>C\u00e1i Ch\u1ebft<\/em> tr\u1edf l\u1ea1i th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft l\u01b0u-\u0111\u00e0y. Du T\u1eed L\u00ea \u0111em v\u00e0o th\u01a1 h\u00ecnh \u1ea3nh c\u00e1i ch\u1ebft non, t\u1ee9c t\u01b0\u1edfi, k\u1ebft th\u00fac m\u1ed9t cu\u1ed9c s\u1ed1ng \u0111\u1ee9t \u0111o\u1ea1n, t\u1eeb ch\u1ed1i h\u1ed9i nh\u1eadp v\u00e0 \u0111\u1eddi s\u1ed1ng m\u1edbi. R\u1ed3i \u201cmi\u1ebfu \u0111\u1ec1n\u201d c\u1ee7a Mai Th\u1ea3o! Ch\u1ebft n\u00ean m\u1edbi ngh\u0129 \u0111\u1ebfn di ch\u00fac. Di ch\u00fac s\u1edbm cho ng\u01b0\u1eddi c\u00f9ng th\u1eddi m\u00e0 nh\u01b0 cho ng\u01b0\u1eddi sau, v\u00ec v\u1edbi nh\u1eefng k\u1ebb v\u00ec ho\u00e0n c\u1ea3nh ph\u1ea3i ra \u0111i th\u00ec c\u00e1i ch\u1ebft kh\u00f4ng l\u00e0 n\u1ed7i h\u00e3i s\u1ee3 l\u1edbn, c\u00f3 khi c\u00e1i ch\u1ebft tr\u1edf th\u00e0nh n\u1ed7i \u00e1m \u1ea3nh bi\u1ebft l\u00e0 \u0111ang ch\u1edd \u0111\u1ee3i! C\u00e0ng v\u1ec1 sau c\u00e0ng c\u00f3 nh\u1eefng nh\u00e0 v\u0103n th\u01a1 can \u0111\u1ea3m l\u1ea5y c\u00e1i ch\u1ebft l\u00e0m \u0111\u1ec1 t\u00e0i. Ng\u01b0\u1eddi theo d\u00f5i v\u0103n h\u1ecdc h\u1ea3i ngo\u1ea1i c\u00f3 khi gi\u1eadt m\u00ecnh \u0111\u1ecdc nh\u1eefng v\u0103n b\u1ea3n v\u0103n h\u1ecdc m\u00e0 c\u00f3 c\u1ea3m t\u01b0\u1edfng \u0111\u1ecdc di ch\u00fac. C\u00e1i ch\u1ebft l\u00e0 tr\u1ef1c di\u1ec7n, c\u00f2n ki\u1ebfp sau th\u00ec n\u00f3i cho qua, d\u1ec5 n\u00f3i: ki\u1ebfp n\u00e0y kh\u00f4ng y\u00eau \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ebfn n\u01a1i \u0111\u1ebfn ch\u1ed1n th\u00ec h\u1eb9n ki\u1ebfp sau, \u0111\u1eddi s\u1ed1ng d\u0129 l\u1ee1, th\u00f4i ch\u1edd ki\u1ebfp kh\u00e1c, m\u01a1 m\u1ed9ng \u0111\u1ed5i \u0111\u1eddi \u1edf ki\u1ebfp sau, v.v. Nh\u01b0ng c\u00e1i ch\u1ebft l\u00e0 chuy\u1ec7n kh\u00f4ng th\u1ec3 tr\u00e1nh, c\u00e1i s\u1ebd \u0111\u1ebfn v\u00e0 s\u1ebd \u0111\u1ebfn, nh\u01b0 cu\u1ed1i m\u1ed9t \u0111o\u1ea1n \u0111\u01b0\u1eddng, ch\u1ec9 c\u00f3 tr\u01b0\u1edbc hay sau; trong t\u00ecnh c\u1ea3nh l\u01b0u-\u0111\u00e0y tr\u1edf th\u00e0nh c\u00e1i t\u1ee9c t\u01b0\u1edfi, \u0111\u1edbn \u0111au v\u00ec nh\u01b0 thi\u1ebfu s\u00f3t g\u00ec \u0111\u00f3, nh\u01b0 kh\u00f4ng t\u1ef1 nhi\u00ean! Th\u00e0nh th\u1eed ph\u1ea3i l\u00ean ti\u1ebfng, ph\u1ea3i cho ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c bi\u1ebft t\u00e2m th\u1ee9c b\u1ea5t th\u01b0\u1eddng \u0111\u00f3! Nh\u01b0ng c\u00e1i ch\u1ebft d\u00f9 sao c\u0169ng tr\u1edf th\u00e0nh thi\u1ebft y\u1ebfu cho t\u01b0\u01a1ng lai, nh\u01b0 m\u00e0u m\u1ee1 cho \u0111\u1ea5t l\u1ea1, tr\u1edf th\u00e0nh b\u00f4ng hoa, m\u1ea7m s\u1ed1ng, nh\u01b0ng trong m\u1ed9t kh\u00f4ng gian xa l\u1ea1, l\u1ea1 t\u1eeb kh\u00ed h\u1eadu, c\u00e2y c\u1ecf, c\u1ea3nh v\u1eadt \u0111\u1ebfn nh\u1ecbp s\u1ed1ng, khi\u1ebfn t\u00e2m th\u1ee9c l\u01b0u-\u0111\u00e0y tr\u1ed7i d\u1eady. H\u00ecnh \u1ea3nh mi\u1ebfu \u0111\u1ec1n hi\u1ec7n ra tr\u00ean h\u00e0nh tr\u00ecnh t\u00e2m th\u1ee9c \u0111\u1ebfn v\u1edbi c\u00e1i ch\u1ebft nh\u01b0 l\u00e0 \u00fd ngh\u0129a sau c\u00f9ng, l\u00fac th\u00e2n x\u00e1c suy tho\u00e1i, h\u1ee7y ho\u1ea1i.<\/p>\n<p>L\u01b0u \u0111\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 tr\u1edf n\u00ean n\u1ed9i t\u00e2m, nh\u1eadp ng\u00e3-th\u1ec3. Nh\u00e0 th\u01a1 Th\u00e1i T\u00fa H\u1ea1p th\u00ec nh\u00ecn c\u00e1i ch\u1ebft qua ng\u00e3 t\u00e2m linh, m\u1ed9t cu\u1ed9c phi\u00eau l\u01b0u th\u01b0\u1eddng l\u00e0 c\u00e1 nh\u00e2n. T\u00e1c ph\u1ea9m ra \u0111\u1eddi t\u1eeb \u00e2u lo, \u0111au kh\u1ed5 ph\u1eadn ng\u01b0\u1eddi, l\u1eddi th\u01a1 tr\u1edf n\u00ean c\u1ee9u r\u1ed7i, gi\u1ea3i tho\u00e1t, cho c\u00e1 nh\u00e2n m\u00e0 c\u0169ng l\u00e0 cho t\u1eadp th\u1ec3 c\u00f9ng ho\u00e0n c\u1ea3nh. Nh\u01b0ng c\u00e1i ch\u1ebft t\u1eeb \u0111i\u1ec3m ng\u1ed9 n\u00e0y h\u1ebft l\u00e0 c\u00e1 nh\u00e2n, m\u00e0 tr\u1edf th\u00e0nh x\u00e3 h\u1ed9i, t\u1eadp th\u1ec3. Nh\u1eefng n\u1ed5 l\u1ef1c g\u00e2y d\u1ef1ng c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng x\u00e1c nh\u1eadn c\u00e1i ch\u1ebft kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 m\u1ee5c \u0111\u00edch, m\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t t\u00e1i d\u1ef1ng, kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 \u0111\u00eam t\u1ed1i hay tr\u1ed1ng kh\u00f4ng m\u00e0 l\u00e0 \u00e1nh s\u00e1ng d\u00f9 le l\u00f3i y\u1ebfu \u1edbt nh\u01b0ng loan b\u00e1o m\u1ed9t cu\u1ed9c \u0111\u1eddi m\u1edbi! M\u1ed9t tr\u00fa \u1ea9n v\u0129nh c\u1eefu! Tr\u1edf th\u00e0nh vong th\u00e2n, m\u1ea5t b\u1ea3n ng\u00e3, m\u1ea5t hi\u1ec7n sinh, \u0111\u01b0a \u0111\u1ebfn c\u00e1i ch\u1ebft v\u00e0 x\u01b0\u01a1ng, v\u00e0 mi\u1ebfu \u0111\u1ec1n,&#8230; C\u00f3 ng\u01b0\u1eddi mu\u1ed1n tr\u1edf v\u1ec1 tu\u1ed5i th\u01a1 v\u00e0 th\u1eddi ng\u00e2y th\u01a1 \u0111\u00e3 m\u1ea5t; \u1edf \u0111\u00e2y \u00fd th\u1ee9c m\u01b0u toan tr\u1ed1n tr\u00e1nh hi\u1ec7n t\u1ea1i. T\u1ea5t c\u1ea3 m\u1ecdi di d\u00e2n \u0111\u1ec1u l\u01b0u gi\u1eef ch\u1ea5t truy\u1ec1n th\u1ed1ng trong th\u00e2n x\u00e1c v\u00e0 t\u00e2m th\u1ee9c, trong ng\u01b0\u1eddi h\u1ecd lu\u00f4n c\u00f3 m\u1ed9t ph\u1ea7n l\u01b0u \u0111\u00e0y! Ng\u01b0\u1eddi ngh\u1ec7 s\u0129 l\u01b0u d\u00e2n \u0111em m\u1ed9t ph\u1ea7n qu\u00e1 kh\u1ee9 \u0111\u1ebfn cho hi\u1ec7n t\u1ea1i, \u0111em gi\u1ea5c m\u01a1 g\u1eafn v\u00e0o th\u1ef1c t\u1ea1i. Nh\u01b0ng trong m\u1ed9t t\u00ecnh c\u1ea3nh bi \u0111\u00e1t v\u00ec b\u1ea3n ng\u00e3 \u0111ang b\u1ecb pha tr\u1ed9n, gi\u1eefa hai ch\u1ecdn l\u1ef1a, c\u1ea3 l\u00e2m v\u00e0o t\u00ecnh tr\u1ea1ng b\u1ecb t\u01b0\u1edbc \u0111o\u1ea1t b\u1ea3n ng\u00e3 v\u0103n h\u00f3a, sau khi \u0111\u00e3 m\u1ea5t b\u1ea3n ng\u00e3 ch\u00ednh tr\u1ecb v\u00e0 kinh t\u1ebf ! Ta c\u00f3 th\u1ec3 trung th\u00e0nh v\u1edbi b\u1ea3n ng\u00e3, v\u1edbi m\u00ecnh, h\u01a1n l\u00e0 ch\u1ea5p nh\u1eadn s\u1ed1ng trong m\u1ed9t x\u00e3 h\u1ed9i \u201cvay m\u01b0\u1ee3n\u201d! Th\u00e0nh th\u1eed n\u1ebfu r\u01a1i v\u00e0o t\u00ecnh tr\u1ea1ng \u0111i tr\u00ean m\u00e2y, l\u1ea1c l\u00f5ng, l\u00e0 m\u1ed9t h\u00ecnh th\u1ee9c l\u01b0u \u0111\u00e0y nh\u01b0ng ph\u1ea3i ch\u0103ng l\u1ea1i l\u00e0 m\u1ed9t t\u00ecnh c\u1ea3m ch\u01b0a tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh? \u0110i\u00ean lo\u1ea1n t\u00e2m th\u1ea7n, \u1ee9ng x\u1eed c\u0169ng l\u00e0 m\u1ed9t \u0111\u1ec1 t\u00e0i \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft \u0111\u1ee5ng \u0111\u1ebfn, ri\u00eang nh\u1eefng truy\u1ec7n c\u1ee7a Ki\u1ec7t T\u1ea5n l\u00e0 th\u00e0nh c\u00f4ng nh\u1ea5t!<\/p>\n<p>H\u1ed9i Nh\u1eadp l\u00e0 \u0111\u1ec1 t\u00e0i cu\u1ed1i nh\u01b0ng ng\u00e0y c\u00e0ng hi\u1ec7n di\u1ec7n trong v\u0103n-ch\u01b0\u01a1ng ch\u1eef ngh\u0129a! \u0110\u1ed1i v\u1edbi th\u1ebf h\u1ec7 \u0111\u1ea7u, l\u01b0u \u0111\u00e0y l\u00e0 s\u1ed1ng m\u1ed9t \u0111\u1eddi s\u1ed1ng m\u1edbi, trong ho\u00e0n c\u1ea3nh ch\u1eb3ng \u0111\u1eb7ng \u0111\u1eebng, cho hy v\u1ecdng n\u1ea9y sinh. H\u1ea1nh ph\u00fac kh\u00f4ng cho b\u1ea3n th\u00e2n th\u00ec th\u00f4i \u0111\u00e0nh s\u1ed1ng nh\u1eefng m\u1ea3nh h\u1ea1nh ph\u00fac trong hy v\u1ecdng, trong h\u1ea1nh-ph\u00fac c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c, c\u1ee7a con c\u00e1i, ng\u01b0\u1eddi th\u00e2n ho\u1eb7c c\u1ee7a c\u1ea3 \u0111\u1ed3ng h\u01b0\u01a1ng n\u01a1i \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng. \u0110\u1eddi s\u1ed1ng m\u1edbi \u1edf x\u1ee9 ng\u01b0\u1eddi kh\u00f4ng th\u1ec3 l\u00e0 m\u1ed9t m\u1ee5c \u0111\u00edch v\u00ec th\u01b0\u1eddng v\u1edbi hy v\u1ecdng, ng\u01b0\u1eddi ta mong \u0111\u00f3 ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t giai \u0111o\u1ea1n t\u1ea1m b\u1ee3, chuy\u1ec3n ti\u1ebfp, d\u00f9 c\u00f3 l\u00fac nh\u00ecn nh\u1eadn \u0111\u00e2y l\u00e0 n\u01a1i \u0111\u1ea5t h\u1ee9a! C\u00e1c nh\u00e2n v\u1eadt c\u1ee7a Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Quang, Ho\u00e0ng Ch\u00ednh, Mai Kim Ng\u1ecdc, Song Thao, Nguy\u1ec5n Th\u1ecb Th\u1ea3o An, L\u00ea Th\u1ecb Hu\u1ec7, Nguy\u1ec5n Trung H\u1ed1i, Mi\u00eang, v.v. cu\u1ed1i c\u00f9ng \u0111\u00e3 h\u1ed9i nh\u1eadp, \u0111\u00e3 sinh ho\u1ea1t b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng. Xa l\u1ea1 tr\u1edf th\u00e0nh \u0111\u1ea5t h\u1ee9a v\u00ec nhu c\u1ea7u nh\u1eadp th\u00e2n v\u00e0o thi\u00ean nhi\u00ean, v\u00e0o khung c\u1ea3nh s\u1ed1ng, kh\u1ea3 n\u0103ng ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t c\u00f3 th\u1eeba, l\u1ecbch s\u1eed \u0111\u00e3 ch\u1ee9ng minh nh\u01b0 v\u1eady!<\/p>\n<p>H\u1ed9i nh\u1eadp \u0111\u00e3 l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng \u0111\u1ec1 t\u00e0i ch\u00ednh c\u1ee7a v\u0103n h\u1ecdc h\u1ea3i ngo\u1ea1i. V\u00f5 Phi\u1ebfn trong Th\u01b0 G\u1eedi B\u1ea1n (1976) v\u00e0 L\u1ea1i Th\u01b0 G\u1eedi B\u1ea1n (1979) qu\u00e1 Vi\u1ec7t Nam, kh\u00f4ng tin v\u00e0o h\u1ed9i nh\u1eadp v\u00ec ngh\u0129 r\u1eb1ng t\u00e2m h\u1ed3n Vi\u1ec7t Nam kh\u00f4ng th\u1ec3 h\u1ed9i nh\u1eadp; \u00f4ng gi\u1eef m\u00ecnh, l\u1ea5y m\u00ecnh l\u00e0m tham kh\u1ea3o, \u0111\u1ebfn soi m\u00f3i, nghi ng\u1edd h\u00e0ng x\u00f3m b\u1ea3n x\u1ee9. V\u00f5 \u0110\u00ecnh \u1edf ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc \u0111\u00e3 l\u00e2u, trong t\u00e1c ph\u1ea9m v\u1eabn c\u00f3 nh\u1eefng v\u1ea5n n\u1ea1n v\u1ec1 h\u1ed9i nh\u1eadp, nh\u1eefng tham chi\u1ebfu v\u0103n h\u00f3a ta v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi. L\u00ea T\u1ea5t \u0110i\u1ec1u sau nh\u1eefng h\u00ed h\u1ecda cu\u1ed9c \u0111\u1eddi Ly H\u01b0\u01a1ng (chung v\u1edbi V\u00f5 Phi\u1ebfn, 1977) \u0111\u1ebfn Th\u01b0 V\u1ec1 Bloomington, Illinois (1997), nh\u1eefng t\u01b0 duy v\u1ec1 con ng\u01b0\u1eddi, \u0111\u1eddi s\u1ed1ng v\u00e0 v\u0169 tr\u1ee5, c\u1ee7a m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi t\u1ecb n\u1ea1n, v\u1eabn m\u1ea1nh h\u01a1n l\u00e0 m\u1ed9t h\u1ed9i nh\u1eadp d\u1ee9t kho\u00e1t. Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Quang v\u1edbi Nh\u1eefng M\u1ea3nh \u0110\u1eddi T\u1ecb N\u1ea1n hay Nguy\u1ec5n Ng\u1ecdc Ng\u1ea1n trong nhi\u1ec1u ti\u1ec3u thuy\u1ebft \u0111\u00e3 d\u00f9ng cu\u1ed9c \u0111\u1eddi \u0111a d\u1ea1ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t tha h\u01b0\u01a1ng l\u00e0m n\u1ec1n. Nguy\u1ec5n B\u00e1 Tr\u1ea1c qua Ng\u01b0\u1eddi T\u1ecb N\u1ea1n Di C\u01b0 Nh\u1ee9c \u0110\u1ea7u V\u1eeba Ph\u1ea3i (1993) ti\u1ebfp t\u1ee5c nh\u1eefng suy t\u01b0 \u00e2u lo cho c\u1ea3 c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng. Nh\u00e0 v\u0103n Song Thao t\u1eeb ng\u1ea1c nhi\u00ean tr\u01b0\u1edbc nh\u1eefng l\u1ed1i s\u1ed1ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ebfn d\u00f9ng c\u00e1i nh\u00ecn Vi\u1ec7t Nam \u0111\u1ec3 c\u1eaft ngh\u0129a, d\u00e0n x\u1ebfp m\u1ecdi chuy\u1ec7n. Nguy\u1ec5n Trung H\u1ed1i thu\u1ed9c v\u1ec1 l\u1edbp ra h\u1ea3i-ngo\u1ea1i sau cho n\u00ean \u00edt hay kh\u00f4ng b\u1ecb nh\u1eefng d\u1eb1n v\u1eb7t c\u1ee7a h\u01a1n 20 n\u0103m l\u01b0u x\u1ee9 \u00e1m \u1ea3nh; nh\u00e2n v\u1eadt \u00f4ng ti\u1ebfn xa h\u01a1n, tho\u1ea3i m\u00e1i h\u1ed9i nh\u1eadp b\u1eb1ng h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng, l\u1ed1i s\u1ed1ng, tr\u1ef1c di\u1ec7n ch\u1ee9 kh\u00f4ng c\u00f2n ch\u1ec9 \u201cc\u01b0\u1eddi v\u00e0 li\u1ebfc\u201d ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n x\u1ee9 hay c\u1ea3 v\u1edbi \u0111\u1ed3ng h\u01b0\u01a1ng nh\u01b0 V\u00f5 Phi\u1ebfn, L\u00ea T\u1ea5t \u0110i\u1ec1u, Song Thao, v.v.<\/p>\n<p><strong>T\u01b0\u01a1ng lai v\u0103n-h\u1ecdc h\u1ea3i-ngo\u1ea1i?<\/strong><\/p>\n<p>30 n\u0103m sau, s\u1ef1 l\u01b0u \u0111\u00e0y c\u1ee7a h\u01a1n hai tri\u1ec7u ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t \u0111\u00e3 tr\u1ea3i qua nhi\u1ec1u bi\u1ebfn thi\u00ean v\u00e0 nhi\u1ec1u h\u1ec7-qu\u1ea3. Ngay sau ng\u00e0y 30-4-1975, c\u1ed9ng-\u0111\u1ed3ng ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t \u1edf h\u1ea3i ngo\u1ea1i chia \u0111\u00f4i v\u00e0 \u0111\u1ed1i ngh\u1ecbch nhau v\u1ec1 ch\u00ednh tr\u1ecb: \u0111a s\u1ed1 t\u1ecb n\u1ea1n ch\u00ednh tr\u1ecb v\u00e0 m\u1ed9t thi\u1ec3u s\u1ed1 th\u00e2n C\u1ed9ng hay th\u00e2n ch\u1ebf \u0111\u1ed9 trong n\u01b0\u1edbc. Hai v\u0103n h\u00f3a ch\u00ednh tr\u1ecb, hai th\u00e1i \u0111\u1ed9 s\u1ed1ng, hai ng\u00e3 hy v\u1ecdng \u0111\u1ed1i ch\u1ecdi nhau. V\u1edbi th\u1eddi gian v\u00e0 v\u1edbi nhi\u1ec1u \u0111\u1ee3t thuy\u1ec1n nh\u00e2n, t\u1ecb n\u1ea1n c\u1ed9ng-s\u1ea3n v\u00e0 \u0111o\u00e0n t\u1ee5 gia-\u0111\u00ecnh c\u0169ng nh\u01b0 bi\u1ebfn c\u1ed1 H.O. v\u00e0 v\u00e0i thay \u0111\u1ed5i trong n\u01b0\u1edbc, hai v\u0103n h\u00f3a ch\u00ednh tr\u1ecb \u0111\u1ed1i \u0111\u1ea7u n\u00f3i tr\u00ean \u0111\u00e3 thay \u0111\u1ed5i. K\u1ebb th\u00e2n c\u1ed9ng ng\u01b0\u1eddi th\u00ec bu\u00f4ng C\u1ed9ng v\u00e0 gi\u1ea5u m\u1eb7t m\u00e0 s\u1ed1ng, ng\u01b0\u1eddi th\u00ec tr\u1edf n\u00ean c\u00e1n b\u1ed9 x\u00e3 h\u1ed9i xin ti\u1ec1n \u0111em v\u1ec1 gi\u00fap ng\u01b0\u1eddi t\u1eadt nguy\u1ec1n b\u1ea5t h\u1ea1nh \u0111\u1ec3 s\u00e1m h\u1ed1i ho\u1eb7c \u0111\u1ec3 gi\u1ea3i t\u1ecfa cho c\u00e1i g\u1ecdi l\u00e0 \u201cl\u01b0\u01a1ng t\u00e2m\u201d ho\u1eb7c \u0111\u1ec3 ti\u1ebfp t\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c xem l\u00e0 &#8230; \u201ctr\u00ed th\u1ee9c\u201d, ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c t\u00ecm c\u00e1ch \u0111\u1ebfn v\u1edbi c\u1ed9ng-\u0111\u1ed3ng m\u00e0 tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 h\u1ecd nh\u00ecn nh\u01b0 k\u1ebb th\u00f9 \u0111\u1ec3 n\u1ecbnh b\u1ee3 v\u00e0 x\u00e2m nh\u1eadp v\u00e0o c\u00e1c sinh ho\u1ea1t chung, ng\u01b0\u1eddi th\u00ec tuy\u00ean b\u1ed1 ch\u1ec9 l\u00e0m v\u0103n h\u00f3a nh\u01b0 vi\u1ebft ti\u1ec3u thuy\u1ebft l\u1ecbch s\u1eed, l\u00e0m th\u01a1, c\u1ea3 l\u00fd lu\u1eadn chuy\u1ec7n ph\u1ea3i l\u00e0m. C\u00f2n nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi l\u00fac \u0111\u1ea7u \u201cqu\u1ed1c gia\u201d d\u1ea7n th\u00e0nh \u201ckh\u00f4ng c\u1ed9ng-s\u1ea3n\u201d l\u1edbn d\u1ea7n v\u1edbi nh\u1eefng ti\u1ebfng n\u00f3i \u201cl\u01b0\u01a1ng t\u00e2m\u201d hay thu\u1ea7n b\u1ea5t m\u00e3n \u1edf trong l\u00f2ng ch\u1ebf \u0111\u1ed9 trong n\u01b0\u1edbc v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t \u1edf \u0110\u00f4ng \u00c2u; \u00fd th\u1ee9c ch\u00ednh tr\u1ecb c\u1ee7a \u0111a s\u1ed1 n\u00e0y ph\u00e2n h\u00f3a th\u00e0nh nhi\u1ec1u h\u00ecnh th\u1ee9c kh\u00e1c nhau nh\u01b0ng nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi th\u1ef1c t\u00e2m v\u1edbi \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc. Ba m\u01b0\u01a1i n\u0103m sau, t\u00ecnh c\u1ea3nh l\u01b0u \u0111\u00e0y th\u1ef1c s\u1ef1 v\u1ec1 th\u00e2n x\u00e1c v\u00e0 tinh th\u1ea7n thu g\u1ecdn l\u1ea1i r\u1ea5t nhi\u1ec1u; \u0111a s\u1ed1 \u0111\u00e3 \u1ed5n \u0111\u1ecbnh, bi\u1ebfn l\u01b0u-\u0111\u00e0y th\u00e0nh \u0111\u1ecbnh-c\u01b0, nh\u1eadn \u0111\u1ea5t m\u1edbi l\u00e0m qu\u00ea-h\u01b0\u01a1ng d\u00f9 v\u1eabn l\u00e0 th\u1ee9 hai trong t\u00e2m t\u01b0\u1edfng v\u00e0 th\u01b0\u1eddng l\u00e0 v\u1edbi th\u1ebf h\u1ec7 th\u1ee9 nh\u1ea5t. C\u00e1c th\u1ebf h\u1ec7 con ch\u00e1u c\u00f3 th\u1ec3 s\u1ebd v\u1eabn c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi mang t\u00e2m th\u1ee9c l\u01b0u vong nh\u01b0ng \u0111\u1ed1i v\u1edbi c\u00e1c th\u1ebf h\u1ec7 n\u00e0y, qu\u00ea-h\u01b0\u01a1ng s\u1ebd tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t t\u00ecm v\u1ec1 ngu\u1ed3n g\u1ed1c. Di\u1ec5n tr\u00ecnh ng\u01b0\u1ee3c chi\u1ec1u v\u1ec1 qu\u00e1 kh\u1ee9, k\u1ebb l\u1ea1 v\u00e0 v\u1ea5n n\u1ea1n v\u1ec1 c\u00e1i ch\u1ebft c\u0169ng nh\u01b0 h\u1ed9i-nh\u1eadp!<\/p>\n<p>\u1ede ho\u00e0n c\u1ea3nh l\u01b0u \u0111\u00e0y, s\u1ed1ng \u1edf ngo\u00e0i, ch\u1ecbu h\u1ec7-l\u1ee5y v\u00e0 c\u1ea3 h\u1ea1nh-ph\u00fac c\u1ee7a n\u00f3, ng\u01b0\u1eddi ta hi\u1ec3u r\u00f5 h\u01a1n th\u1ebf n\u00e0o l\u00e0 qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng, \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc. Nh\u1eefng \u0111\u1ecbnh ngh\u0129a nh\u01b0 \u201cv\u0103n h\u1ecdc truy\u1ec1n th\u1ed1ng\u201d, \u201cch\u00ednh ngh\u0129a\u201d, \u201cqu\u1ed1c gia\u201d s\u1ebd tr\u1edf n\u00ean h\u1eb9p h\u00f2i. M\u1eb7t kh\u00e1c, truy\u1ec1n th\u1ed1ng c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 \u201ct\u1ef1 do\u201d, \u201cqu\u1ed1c gia\u201d, \u201ckh\u00f4ng c\u1ed9ng-s\u1ea3n\u201d, nh\u01b0ng n\u1ebfu kh\u00f4ng c\u00f3 ch\u1ea5t Vi\u1ec7t th\u00ec l\u1ea1i l\u00e0 c\u01b0\u1ee1ng b\u00e1ch v\u0103n h\u00f3a r\u1ed3i &#8211; ch\u1ea5t Vi\u1ec7t \u1edf \u0111\u00e2y \u0111\u00e3 hi\u1ec3u l\u00e0 c\u1eadp nh\u1eadt v\u1edbi th\u1eddi \u0111\u1ea1i! V\u1ea3 l\u1ea1i, n\u1ebfu ch\u00fang ta c\u1ee9 kh\u01b0 kh\u01b0 v\u1edbi truy\u1ec1n th\u1ed1ng, v\u0103n h\u00f3a g\u1ed1c, c\u1ee9 \u0111i s\u00e2u l\u00f9i v\u00e0o \u0111\u00f3, ngo\u1ea3nh m\u1eb7t l\u1ea1i th\u1eddi gian \u0111ang tr\u00f4i qua, thay \u0111\u1ed5i \u0111ang di\u1ec5n ra, th\u00ec nh\u00e0 v\u0103n ta c\u00e0ng l\u01b0u \u0111\u00e0y v\u0103n h\u00f3a h\u01a1n n\u1eefa, v\u00ec l\u00fac \u0111\u00f3 ng\u00f4n ng\u1eef truy\u1ec1n th\u1ed1ng tr\u1edf n\u00ean m\u1ed9t lo\u1ea1i ng\u00f4n ng\u1eef phi\u00ean d\u1ecbch.<\/p>\n<p>V\u0103n h\u1ecdc ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t \u1edf ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc sau 30 n\u0103m \u0111\u00e3 v\u00e0 v\u1eabn ch\u1ee9ng t\u1ecf s\u1ee9c s\u1ed1ng v\u00e0 s\u1ef1 phong ph\u00fa \u0111a d\u1ea1ng nh\u1ea5t l\u00e0 v\u1ec1 k\u1ef9 thu\u1eadt! Nh\u01b0ng r\u1ed3i h\u1ea3i-ngo\u1ea1i \u0111\u00e3 v\u00e0 s\u1ebd d\u1ea7n y\u1ebfu, theo nh\u00e2n s\u1ef1 v\u00e0 khuynh h\u01b0\u1edbng c\u00f9ng s\u1edf th\u00edch c\u1ee7a th\u1eddi th\u01b0\u1ee3ng, b\u1edbt \u0111a d\u1ea1ng v\u00e0 s\u1ebd d\u1ed3n v\u1ec1 m\u1ed9t s\u1ed1 th\u1ec3-lo\u1ea1i tr\u1ed9i b\u1eadt ho\u1eb7c c\u00f2n h\u01a1i s\u1ee9c; ng\u1ecdn \u0111\u00e8n s\u1ebd t\u1ecfa d\u1ecbu l\u1ea1i, kh\u00f4ng thoi th\u00f3p th\u00ec c\u0169ng ch\u1ec9 l\u00f3e \u1edf m\u1ed9t v\u00e0i h\u01b0\u1edbng gi\u00f3 thu\u1eadn, \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1edd \u0111\u1ee3i v\u00e0 ch\u1ea5p nh\u1eadn nh\u01b0 l\u00e0 hy-v\u1ecdng, th\u1ef1c t\u1ea1i! Kh\u00f4ng ai c\u00f3 th\u1ec3 ti\u00ean \u0111o\u00e1n t\u01b0\u01a1ng lai v\u0103n h\u00f3a \u1edf h\u1ea3i ngo\u1ea1i \u0111\u1ee9ng (v\u1eefng) hay n\u1eb1m (xu\u1ed1ng)? Kh\u00f3 tr\u1ea3 l\u1eddi nh\u1eefng c\u00e2u h\u1ecfi n\u1ec1n t\u1ea3ng nh\u01b0 \u201cTa l\u00e0 ai? T\u1ea1i sao ta l\u1ea1i \u1edf \u0111\u00e2y?\u201d. Chuy\u1ec7n ki\u1ec3m th\u1ea3o, t\u1ef1 v\u1ea5n t\u1ef1 x\u00e9t l\u00e0 chuy\u1ec7n b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng! \u1ede \u0111\u00e2y hay qu\u00ea nh\u00e0 t\u1ef1u trung, \u0111\u1ed1i v\u1edbi v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng c\u0169ng nh\u01b0 l\u1ecbch s\u1eed, l\u00e0 m\u1ed9t nghi v\u1ea5n v\u00f4 ngh\u0129a. Th\u1eddi gian v\u00e0 hi\u1ec7n sinh r\u1ed3i ra c\u0169ng ch\u1ec9 l\u00e0 nh\u1eefng kh\u00eda c\u1ea1nh v\u00e0 hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng, c\u1ee7a quan ni\u1ec7m v\u00e0 c\u1ee7a t\u00e2m th\u1ee9c! N\u00f3i l\u01b0u \u0111\u00e0y trong th\u01a1 v\u0103n v\u00ec l\u01b0u \u0111\u00e0y c\u00f2n l\u00e0 m\u1ed9t c\u00e1i s\u1ed1ng th\u1eadt c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi. Nhi\u1ec1u nh\u00e0 v\u0103n nh\u00e0 th\u01a1 \u0111\u00e3 gi\u00e3i b\u00e0y t\u00e2m-c\u1ea3m, c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi ch\u01b0a n\u00f3i h\u1ebft; c\u00f2n t\u00e2m-th\u1ee9c chung c\u1ee7a c\u1ea3 t\u1eadp th\u1ec3 c\u1ea7n nhi\u1ec1u ph\u00e2n t\u00edch v\u00e0 quan s\u00e1t kh\u00e1c! Cu\u1ed1i c\u00f9ng th\u00ec ph\u1ea3i nh\u00ecn nh\u1eadn r\u1eb1ng t\u00ecnh c\u1ea3nh c\u0169ng nh\u01b0 c\u1ea3m nh\u1eadn l\u01b0u-\u0111\u00e0y \u0111\u00e3 thay \u0111\u1ed5i v\u00e0 bi\u1ebfn h\u00f3a theo th\u1eddi-gian!<\/p>\n<p>V\u0103n h\u1ecdc trong n\u01b0\u1edbc nh\u1edd g\u1eafn li\u1ec1n v\u1edbi \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc c\u00f3 l\u1ee3i th\u1ebf ph\u00e1t tri\u1ec5n, c\u00f3 \u0111a s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc, t\u01b0\u1edfng \u0111\u00e3 l\u1ea5n \u00e1t v\u0103n h\u1ecdc \u1edf ngo\u00e0i; nh\u01b0ng nh\u1eefng n\u0103m 1990 l\u1ea1i th\u00eam m\u1ed9t l\u1ea7n ch\u1ee9ng minh v\u0103n h\u1ecdc s\u1ebd ch\u1ec9 ph\u00e1t tri\u1ec3n t\u1ed1t n\u1ebfu m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng v\u00e0 nh\u00e2n t\u1ed1 th\u00edch h\u1ee3p: \u1edf ngo\u00e0i v\u00ec s\u1ef1 ng\u0103n c\u00e1ch kh\u00f4ng gian v\u00e0 b\u1ecb ch\u00ednh tr\u1ecb khu\u1ea5y \u0111\u1ed9c, trong khi trong n\u01b0\u1edbc b\u1ecb k\u1ec1m k\u1eb9p v\u00e0 v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng \u0111\u00e3 m\u1ea5t \u0111i gi\u00e1 tr\u1ecb trong m\u1ed9t x\u00e3 h\u1ed9i coi th\u01b0\u1eddng v\u0103n h\u00f3a, xem v\u0103n h\u00f3a nh\u01b0 l\u00e0 s\u1ea3n ph\u1ea9m th\u1ecb tr\u01b0\u1eddng sau nhi\u1ec1u th\u1eadp ni\u00ean \u0111\u00e3 l\u1ee3i d\u1ee5ng v\u0103n h\u00f3a \u0111\u1ec3 th\u0103ng-hoa chi\u1ebfn tranh, b\u1ea1o \u0111\u1ed9ng! Trong n\u01b0\u1edbc \u0111\u01b0\u1ee3c cu\u1ed9c chi\u1ebfn-tranh l\u1ea1nh c\u1edfi tr\u00f3i, \u0111\u01b0\u1ee3c bu\u00f4ng th\u1ea3 cho t\u1ef1-do (b\u00ean trong m\u1ed9t l\u1eb1n gi\u1edbi), h\u00e2n hoan \u0111\u00f3n nh\u1eadn gi\u00f3 m\u1edbi t\u1eeb ngo\u00e0i, t\u1eeb th\u1ebf-gi\u1edbi ng\u01b0\u1eddi ta v\u00e0 t\u1eeb Ta h\u1ea3i-ngo\u1ea1i, h\u1ed9i-nh\u1eadp v\u1edbi th\u1ebf-gi\u1edbi v\u00e0 Ta \u1edf ngo\u00e0i. V\u0103n-h\u1ecdc h\u1ea3i-ngo\u1ea1i so v\u1edbi trong n\u01b0\u1edbc, c\u00f3 th\u1ec3 \u0111ang y\u1ebfu th\u1ebf v\u1ec1 nh\u00e2n s\u1ef1 &#8211; t\u00e1c-gi\u1ea3 v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc, nh\u01b0ng n\u1ed9i-dung v\u00e0 s\u1ea3n-ph\u1ea9m s\u1ebd cung c\u1ea5p cho ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ebfn sau c\u0169ng nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi sinh ho\u1ea1t v\u0103n-h\u1ecdc ngh\u1ec7 thu\u1eadt trong n\u01b0\u1edbc nh\u1eefng c\u00f4-\u0111\u1ecdng th\u00e0nh t\u1ef1u, k\u1ebft th\u00e0nh &#8211; ch\u1ea5t x\u00e1m, ch\u1ea5t t\u1ee7y v\u0103n-h\u00f3a, t\u1eeb m\u1ed9t truy\u1ec1n th\u1ed1ng, m\u1ed9t ngu\u1ed3n! M\u1edf ngo\u1eb7c \u0111\u1ec3 ghi nh\u1eadn r\u1eb1ng nh\u1eefng c\u00e1i g\u1ecdi l\u00e0 kh\u00e1m ph\u00e1 v\u0103n-h\u00f3a, v\u0103n-h\u1ecdc th\u1ebf gi\u1edbi c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi trong n\u01b0\u1edbc nh\u1eefng n\u0103m g\u1ea7n \u0111\u00e2y, \u0111\u00e3 t\u1eebng \u0111\u1ebfn v\u1edbi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m c\u00f9ng c\u00f4ng vi\u1ec7c v\u0103n-h\u00f3a ngh\u1ec7-thu\u1eadt c\u1ee7a mi\u1ec1n Nam tr\u01b0\u1edbc 1975 v\u00e0 \u1edf h\u1ea3i-ngo\u1ea1i! \u0110i con t\u00e0u ngh\u1ec7-thu\u1eadt chuy\u1ebfn sau (v\u1ec1 th\u1eddi-gian, c\u00e1ch bi\u1ec7t c\u1ea3 30, 50 n\u0103m), nh\u00e2n s\u1ef1 h\u00f4m nay c\u00f3 th\u1ec3 ti\u1ebfp nh\u1eadn v\u00e0 h\u1ed9i nh\u1eadp c\u00e1ch kh\u00e1c trong m\u1ed9t kh\u00f4ng-gian kh\u00e1c bi\u1ec7t v\u00e0 r\u1ed3i nh\u1ea3 t\u01a1 \u0111\u1eb9p h\u01a1n ch\u0103ng?<\/p>\n<p>V\u0103n h\u1ecdc d\u00f9 \u1edf ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc \u0111\u00e3 g\u1eafn li\u1ec1n v\u1edbi v\u1eadn m\u1ea1ng d\u00e2n t\u1ed9c. Ngo\u00e0i nh\u1eefng hoa ho\u00e8 h\u00ecnh th\u1ee9c, th\u1eed nghi\u1ec7m, nh\u1eefng t\u00e1c ph\u1ea9m \u0111\u00e1nh \u0111\u1ed9ng l\u00f2ng ng\u01b0\u1eddi v\u1eabn l\u00e0 nh\u1eefng t\u00e1c ph\u1ea9m m\u1ea1ch l\u1ea1c, d\u00e2n t\u1ed9c! V\u1ea5n \u0111\u1ec1 s\u00e1ng t\u1ea1o, c\u00e1i m\u1edbi \u0111\u00e3 th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t ra, c\u00f3 khi nh\u1eb9 nh\u00e0ng, c\u00f3 khi c\u1ea5p thi\u1ebft v\u00e0 t\u00e0n nh\u1eabn. V\u0103n ch\u01b0\u01a1ng t\u1ed3n t\u1ea1i v\u00e0 s\u1ed1ng \u0111\u1ed9ng ph\u1ea3i c\u00f3 m\u1edbi v\u00e0 ph\u1ea3i c\u00f3 t\u00ednh s\u00e1ng t\u1ea1o, d\u0129 nhi\u00ean s\u00e1ng t\u1ea1o c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 l\u00e0m n\u00ean, \u0111em l\u1ea1i c\u00e1i m\u1edbi ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 xu\u1ea5t b\u1ea3n nhi\u1ec1u, vi\u1ebft nhi\u1ec1u! C\u00e1i m\u1edbi, s\u00e1ng t\u1ea1o c\u00f2n c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 \u0111\u1ed5i m\u1edbi v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng, l\u00e0m m\u1edbi ti\u1ebfng n\u00f3i th\u01a1 v\u0103n. Ho\u1eb7c vi\u1ebft v\u1ec1 nh\u1eefng \u0111\u1ec1 t\u00e0i t\u01b0\u1edfng ch\u1eebng c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n m\u00e0 th\u1eadt ra l\u00e0 nh\u1eefng ph\u00e1t hi\u1ec7n m\u1edbi v\u1ec1 con ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 x\u00e3 h\u1ed9i, nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 m\u1edbi c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i, c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi v\u0129nh c\u1eefu! Ph\u00e1t hi\u1ec7n c\u00e1i m\u1edbi c\u1ee7a v\u1ed1n truy\u1ec1n th\u1ed1ng, ch\u1ed1ng c\u00e1i m\u1edbi \u0111\u1ec3 ph\u00e1t huy truy\u1ec1n th\u1ed1ng; t\u1eeb c\u00e1i c\u0169 l\u00e0m m\u1edbi!<\/p>\n<p>V\u0103n h\u1ecdc Vi\u1ec7t Nam \u0111ang \u1edf v\u00e0o m\u1ed9t t\u00ecnh c\u1ea3nh \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t t\u1eeb 30 n\u0103m qua: C\u00e2u n\u00f3i hy v\u1ecdng hay ti\u00ean \u0111o\u00e1n c\u1ee7a Ph\u1ea1m Qu\u1ef3nh tr\u00ean Nam-Phong t\u1ea1p-ch\u00ed n\u0103m n\u00e0o, \u201cti\u1ebfng Vi\u1ec7t c\u00f2n, n\u01b0\u1edbc Vi\u1ec7t c\u00f2n\u201d \u0111\u00e3 tr\u1edf l\u1ea1i th\u1eddi s\u1ef1 nh\u1ea5t l\u00e0 v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi \u1edf ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc, h\u1ecd kh\u00f4ng c\u00f2n l\u00e0 con s\u1ed1 \u00edt \u201ckh\u00f4ng \u0111\u00e1ng k\u1ec3\u201d c\u1ee7a c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t \u1edf Th\u00e1i Lan th\u1eddi ch\u00faa Nguy\u1ec5n \u00c1nh b\u00f4n ba. Ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t h\u1ea3i ngo\u1ea1i h\u00f4m nay tr\u00ean hai tri\u1ec7u ng\u01b0\u1eddi ph\u1ea7n l\u1edbn v\u1eabn c\u00f2n vi\u1ebft v\u00e0 n\u00f3i ti\u1ebfng Vi\u1ec7t, c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng \u0111\u00f3 c\u00f3 h\u00e0ng ng\u00e0n t\u1ea1p ch\u00ed v\u00e0 b\u00e1o ch\u00ed v\u00e0 c\u1ea3 m\u1ed9t \u201cn\u1ec1n\u201d v\u0103n h\u1ecdc v\u1ec1 m\u1eb7t \u1ea5n ph\u1ea9m \u0111\u00e3 kh\u00f4ng thua g\u00ec to\u00e0n b\u1ed9 trong n\u01b0\u1edbc v\u1edbi s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng 30 l\u1ea7n to l\u1edbn h\u01a1n. Vi\u1ec7t ki\u1ec1u \u1edf Th\u00e1i-lan t\u1eeb th\u1ebf k\u1ef7 XVIII c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e3 t\u1eebng ra m\u1ed9t lo\u1ea1i b\u00e1o vi\u1ebft tay \u0111\u1ec3 th\u00f4ng tin v\u00e0 gi\u00fap nhau b\u1ea3o t\u1ed3n ti\u1ebfng Vi\u1ec7t, h\u00e3y c\u00f2n \u0111\u1ec3 l\u1ea1i nh\u1eefng v\u0103n b\u1ea3n ch\u1eef N\u00f4m v\u00e0 qu\u1ed1c ng\u1eef, nh\u01b0ng h\u1ecd ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00f4ng can thi\u1ec7p v\u00e0o \u0111\u1eddi s\u1ed1ng trong n\u01b0\u1edbc th\u1eddi b\u1ea5y gi\u1edd. C\u00e2u h\u1ecfi \u0111\u1eb7t ra cho ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t h\u1ea3i ngo\u1ea1i h\u00f4m nay: \u201cti\u1ebfng Vi\u1ec7t c\u00f2n, n\u01b0\u1edbc Vi\u1ec7t c\u00f2n\u201d nh\u01b0ng \u201cc\u00f2n\u201d nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o? Hay \u0111\u00e3 \u0111\u1ebfn l\u00fac ph\u1ea3i \u0111\u1ea3o l\u1ed9n c\u00e2u n\u00f3i c\u1ee7a Ph\u1ea1m Qu\u1ef3nh th\u00e0nh \u201c n\u01b0\u1edbc Vi\u1ec7t c\u00f2n, ti\u1ebfng Vi\u1ec7t c\u00f2n\u201d hay bi quan h\u01a1n \u201cd\u00e2n Vi\u1ec7t c\u00f2n, ti\u1ebfng Vi\u1ec7t c\u00f2n\u201d? V\u1ea5n n\u1ea1n v\u01b0\u1ee3t kh\u1ea3 n\u0103ng c\u1ee7a v\u0103n h\u1ecdc!<\/p>\n<p>Nh\u00e0 ph\u00ea b\u00ecnh v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng ch\u00e2n ch\u00ednh v\u1eabn l\u00e0 h\u1eadu th\u1ebf v\u00e0 v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng v\u1eabn c\u00f3 nh\u1eefng v\u0129nh c\u1eefu! Nh\u1eefng l\u00fd thuy\u1ebft v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng l\u1edbn: hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng h\u1ecdc, m\u00e1c x\u00edt, h\u1eadu hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i, &#8230; ph\u1ea3n \u00e1nh trong nh\u1eefng l\u00fd lu\u1eadn ph\u00ea b\u00ecnh v\u00e0 s\u00e1ng t\u00e1c, g\u00e2y phong tr\u00e0o, nh\u01b0ng r\u1ed3i ra c\u0169ng ch\u1ec9 l\u00e0 nh\u1eefng hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng ng\u1eafn h\u1ea1n. L\u00e0 t\u1ea5m g\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a sinh ho\u1ea1t v\u0103n h\u1ecdc, th\u1ec3 lo\u1ea1i ph\u00ea b\u00ecnh, n\u1ebfu so v\u1edbi nh\u1eefng th\u1ec3 lo\u1ea1i kh\u00e1c nh\u01b0 ti\u1ec3u thuy\u1ebft, thi ca, r\u00f5 c\u00f3 y\u1ebfu ngh\u00e8o th\u1eadt. Ph\u00ea b\u00ecnh c\u00f3 vai tr\u00f2 t\u1ed5 ch\u1ee9c qu\u00e1 tr\u00ecnh v\u0103n h\u1ecdc, \u0111\u1ecbnh h\u01b0\u1edbng canh ch\u1eebng cho s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n chung c\u1ee7a v\u0103n h\u1ecdc. M\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n h\u1ecdc \u201cm\u1ea1nh kho\u1ebb\u201d ph\u1ea3i c\u00f3 ph\u00ea b\u00ecnh m\u1ea1nh theo, nh\u01b0 b\u1ea1n \u0111\u1ed3ng h\u00e0nh, nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi h\u01b0\u1edbng d\u1eabn t\u1ed1t c\u00f3 tr\u00e1ch nhi\u1ec7m ph\u00e1t hi\u1ec7n nh\u1eefng n\u1ed7 l\u1ef1c s\u00e1ng t\u1ea1o, nh\u1eefng c\u00e1i m\u1edbi, c\u00e1i l\u00e0m sinh \u0111\u1ed9ng v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng! C\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t ph\u1ea7n l\u00fd do c\u00f3 nh\u1eefng th\u1eddi s\u00e1ng t\u00e1c kh\u00f4ng \u0111\u1ecbnh h\u01b0\u1edbng, \u201cm\u1ed3 c\u00f4i\u201d, thi\u1ebfu h\u1ed5 tr\u1ee3 c\u1ee7a ng\u1ecdn l\u1eeda ph\u00ea b\u00ecnh \u0111\u1ec3 \u201cx\u00f4m tr\u00f2\u201d h\u01a1n nh\u01b0 hi\u1ec7n nay. Nh\u00ecn l\u1ea1i ph\u00ea b\u00ecnh v\u00e0 c\u1ea3 \u201cth\u1ecb tr\u01b0\u1eddng\u201d v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng hi\u1ec7n nay, nh\u01b0 m\u1ed9t b\u00e3i chi\u1ebfn tr\u01b0\u1eddng sau m\u1ed9t cu\u1ed9c tranh h\u00f9ng l\u1edbn, nhi\u1ec1u thi\u1ec7t h\u1ea1i nh\u00e2n m\u1ea1ng v\u00e0 \u0111au \u0111\u1edbn ph\u1ea7n h\u1ed3n, tr\u1edf v\u1ec1 th\u00e0nh ph\u1ed1, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi s\u1ed1ng s\u00f3t nh\u00ecn l\u1ea1i nhau l\u1ea1i chia chi\u1ebfu tr\u00ean chi\u1ebfu d\u01b0\u1edbi, phe ta phe \u0111\u1ecbch, trong m\u1ed9t phe l\u1ea1i chia ra phe anh em ta, phe \u201cch\u00fang n\u00f3\u201d, \u0111\u01b0a \u0111\u1ebfn hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng m\u1eb7c \u00e1o th\u1ee5ng l\u1eady nhau ho\u1eb7c chia ch\u00e1c \u201cdanh v\u1ecdng\u201d t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng hay t\u1eebng c\u00f3 th\u1eadt! \u1ede h\u1ea3i ngo\u1ea1i (c\u0169ng nh\u01b0 trong n\u01b0\u1edbc), ph\u00ea b\u00ecnh h\u00e3y c\u00f2n n\u1eb7ng c\u1ea3m t\u00ednh, nhi\u1ec1u khi \u0111\u1ed3ng ngh\u0129a v\u1edbi ch\u1ee5p m\u0169. L\u1ed1i ph\u00ea b\u00ecnh \u0111\u00f3 cho ng\u01b0\u1eddi theo d\u00f5i sinh ho\u1ea1t v\u0103n h\u1ecdc c\u1ea3m t\u01b0\u1edfng \u0103n theo, t\u1ea7m g\u1eedi. L\u00fd t\u01b0\u1edfng khi n\u00e0o th\u1ec3 ph\u00ea b\u00ecnh l\u00e0m c\u00f4ng t\u00e1c khai ph\u00e1, gi\u1ea3i m\u00e3 t\u00e1c ph\u1ea9m, kh\u00e1m ph\u00e1 \u0111\u1eddi s\u1ed1ng tinh th\u1ea7n c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi, con ng\u01b0\u1eddi trong x\u00e3 h\u1ed9i v\u00e0 th\u1eddi gian, qua t\u00e1c ph\u1ea9m v\u00e0 c\u00e1c t\u00e1c gi\u1ea3. V\u1ea5n \u0111\u1ec1 \u0111\u1ea1i di\u1ec7n, ch\u00ednh th\u1ed1ng ng\u00e0y c\u00e0ng t\u1ea3 t\u01a1i v\u00ec ph\u1ea3i hi\u1ec3u c\u00e1c phe nh\u00f3m \u00e2n o\u00e1n t\u1eeb 30 n\u0103m \u0111\u00f3. Th\u00e0nh ra c\u00f3 nh\u1eefng t\u1edd b\u00e1o t\u1ef1 nh\u1eadn l\u00e0 ti\u1ebfng n\u00f3i \u201cchung\u201d c\u1ee7a \u201cc\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng\u201d trong th\u1ef1c t\u1ebf ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t phe nh\u00f3m \u0111ang n\u1eafm c\u1edd ph\u1ea5t tay! Nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 c\u1ee9u c\u00e1nh, s\u1ee9 m\u1ea1ng v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng c\u0169ng \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u l\u1ea7n \u0111\u1eb7t l\u1ea1i. \u0110\u1ebfn cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 XX ng\u01b0\u1eddi ta n\u00f3i \u0111\u1ebfn nh\u00e0 v\u0103n nh\u01b0 con ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 x\u00e3 h\u1ed9i, truy\u1ec1n th\u1ed1ng (truy\u1ec1n th\u1ed1ng n\u00e0o?), giai c\u1ea5p \u0111\u00e3 h\u1ebft c\u00f2n l\u00e0 c\u1ee9u c\u00e1nh. Kh\u00f4ng c\u00f2n nh\u1eefng c\u00e1i n\u1ec1n \u00fd th\u1ee9c h\u1ec7 hay l\u00fd t\u01b0\u1edfng, kho\u1ea3ng c\u00e1ch ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft-ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc c\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ebfn g\u1ea7n h\u01a1n v\u1edbi nh\u1eefng k\u1ef9 thu\u1eadt Internet v\u00e0 \u0111i\u1ec7n to\u00e1n. Nh\u01b0ng v\u1eabn c\u00f3 t\u00ednh c\u00e1ch th\u1eddi gian v\u00ec h\u1ecd v\u1eabn ph\u1ea3i \u0111\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ea7u v\u1edbi c\u00e1i \u201chi\u1ec7n t\u1ea1i\u201d ch\u01b0a ho\u00e0n th\u00e0nh! Khuynh h\u01b0\u1edbng chung, nh\u00e0 v\u0103n c\u1ed5 \u0111\u1ed9ng cho c\u00e1i thi\u1ec7n ph\u1ed5 qu\u00e1t, kh\u00f4ng ph\u1ea3i c\u00e1i \u201cthi\u1ec7n\u201d c\u1ee7a \u00fd th\u1ee9c h\u1ec7, c\u1ee7a \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c c\u00e1ch m\u1ea1ng theo ch\u00ednh s\u00e1ch nh\u01b0 tr\u01b0\u1edbc! D\u0129 nhi\u00ean c\u00e1i nh\u00e2n b\u1ea3n theo ti\u1ebfn b\u1ed9 \u0111\u00e3 ph\u1ea3i \u0111\u1ed1i ngh\u1ecbch v\u1edbi b\u00e1i-v\u1eadt, vong th\u00e2n! Hy v\u1ecdng \u1edf ch\u1ed7 v\u0103n h\u1ecdc hi\u1ec7n nay \u0111\u00e3 c\u00f3 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m v\u0103n h\u1ecdc xo\u00e1y v\u00e0o tr\u1ecdng t\u00e2m con ng\u01b0\u1eddi, \u0111\u00e0o s\u00e2u th\u00eam nh\u1eefng b\u1ec1 s\u00e2u n\u1ed9i t\u00e2m hay ti\u1ec1m th\u1ee9c, m\u1eb7t trong, m\u1eb7t tr\u00e1i, m\u1eb7t th\u1eadt c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 t\u1eadp th\u1ec3, t\u00ecm th\u1ef1c thi c\u00e1i kh\u1ea3 thi. Con ng\u01b0\u1eddi h\u00f4m nay c\u00f4 \u0111\u01a1n h\u01a1n, m\u1ea5t t\u1ef1 tin v\u00e0 tin t\u01b0\u1edfng \u1edf ng\u01b0\u1eddi, \u0111\u01b0a \u0111\u1ebfn ki\u1ebfm t\u00ecm h\u01b0 danh,&#8230; Ph\u1ea7n kh\u00e1c, v\u0103n h\u1ecdc Vi\u1ec7t Nam h\u1ea3i-ngo\u1ea1i sau 30 n\u0103m v\u1eabn c\u00f2n c\u00f3 t\u00ednh c\u00e1ch b\u1ea1o \u0111\u1ed9ng, d\u00f9 tr\u00e1i ngh\u1ecbch v\u1edbi b\u1ea3n ch\u1ea5t v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng, c\u00f3 th\u1ec3 b\u1ea3n ch\u1ea5t con ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t Nam v\u1ed1n b\u1ea1o \u0111\u1ed9ng ch\u0103ng d\u01b0\u1edbi b\u1ec1 ngo\u00e0i v\u00e0 th\u00e1i \u0111\u1ed9 ch\u1ecbu \u0111\u1ef1ng? C\u0169ng nh\u01b0 hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng kh\u00f4ng \u1ed5n khi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc v\u00e0 c\u1ea3 ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng v\u1eabn th\u01b0\u1eddng tham chi\u1ebfu ch\u00ednh tr\u1ecb h\u01a1n l\u00e0 th\u01b0\u1edfng th\u1ee9c, s\u00e1ng t\u1ea1o v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng thu\u1ea7n t\u00fay, xem t\u00e1c gi\u1ea3 vi\u1ebft v\u1ec1 ai, c\u00f3 h\u1eadu \u00fd g\u00ec, v.v.<\/p>\n<p>N\u1ebfu nh\u00ecn v\u1ec1 t\u01b0\u01a1ng lai, sau h\u1ed9i nh\u1eadp ch\u00ednh tr\u1ecb, x\u00e3 h\u1ed9i s\u1ebd \u0111\u1ebfn h\u1ed9i nh\u1eadp v\u0103n h\u00f3a v\u00e0 v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng nh\u01b0 kh\u00f4ng th\u1ec3 tr\u00e1nh. V\u0103n h\u1ecdc Vi\u1ec7t Nam s\u1ebd ph\u1ea3i bao g\u1ed3m nh\u1eefng t\u00e1c ph\u1ea9m b\u1eb1ng ti\u1ebfng Ph\u00e1p, Anh, Na-Uy, \u0110\u1ee9c, \u00dd, T\u00e2y ban nha, v.v. v\u00ec qua \u0111\u00f3 ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc s\u1ebd t\u00ecm th\u1ea5y con ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 t\u00e2m h\u1ed3n Vi\u1ec7t Nam. \u0110\u00e2y n\u00f3i \u0111\u1ebfn n\u1ed9i dung, \u0111\u01b0a \u0111\u1ebfn v\u1ea5n \u0111\u1ec1 v\u1eabn g\u00e2y tranh lu\u1eadn v\u1edbi nhi\u1ec1u th\u1ee9c gi\u1ea3 v\u00e0 gi\u1edbi vi\u1ebft v\u0103n: \u0111\u00f3 l\u00e0 c\u00f3 n\u00ean c\u00f4ng nh\u1eadn c\u00e1c t\u00e1c ph\u1ea9m vi\u1ebft b\u1eb1ng c\u00e1c th\u1ee9 ti\u1ebfng kh\u00e1c ti\u1ebfng Vi\u1ec7t? Theo ch\u00fang t\u00f4i, v\u0103n h\u1ecdc h\u1ea3i ngo\u1ea1i c\u0169ng thu\u1ed9c v\u0103n h\u1ecdc Vi\u1ec7t Nam v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t vi\u1ebft ti\u1ebfng g\u00ec th\u00ec c\u0169ng l\u00e0 c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t. Ng\u00f4n ng\u1eef ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t ph\u01b0\u01a1ng ti\u1ec7n, trong v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng ng\u01b0\u1eddi ta \u0111i t\u00ecm c\u00e1i \u0110\u1eb9p, c\u00e1i ch\u00e2n dung v\u00e0 t\u00e2m t\u00ecnh c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi, c\u1ea3 c\u00e1i t\u00e2m v\u0103n-ch\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft! Cho \u0111\u1ebfn nh\u1eefng n\u0103m 1970, 1980, c\u00e1c nh\u00e0 v\u0103n h\u1ecdc s\u1eed th\u01b0\u1eddng c\u00f3 quan ni\u1ec7m v\u0103n h\u1ecdc n\u01b0\u1edbc n\u00e0o ph\u1ea3i vi\u1ebft ti\u1ebfng n\u00f3i n\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3, \u0111\u00f3 l\u00e0 l\u00fd do khi\u1ebfn c\u00e1c nh\u00e0 v\u0103n Vi\u1ec7t Nam vi\u1ebft ti\u1ebfng Ph\u00e1p nh\u01b0 Ph\u1ea1m Duy Khi\u00eam (Nam et Sylvie 1957,&#8230;), Ph\u1ea1m V\u0103n K\u00fd (Fleur de jade 1943, Fr\u00e8res de sang 1947), &#8230; b\u1ecb c\u00e1c nh\u00e0 v\u0103n h\u1ecdc s\u1eed Vi\u1ec7t Nam kh\u00f4ng n\u00f3i t\u1edbi v\u00e0 h\u1ecd \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c nh\u00e0 v\u0103n h\u1ecdc s\u1eed Ph\u00e1p xem l\u00e0 nh\u00e0 v\u0103n \u1edf c\u00e1c n\u01b0\u1edbc thu\u1ed9c \u0111\u1ecba ho\u1eb7c n\u01b0\u1edbc Ph\u00e1p h\u1ea3i ngo\u1ea1i (outre-mer). V\u1ea3 l\u1ea1i, \u0111\u1ed1i v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ecdc Ph\u00e1p, h\u1ecd l\u00e0 nh\u1eefng t\u00e1c gi\u1ea3 c\u1ee7a-l\u1ea1 (exotique)! Mu\u1ed1n hi\u1ec3u Ph\u1ea1m Qu\u1ef3nh, Nguy\u1ec5n Ti\u1ebfn L\u00e3ng (Chemins de la r\u00e9volte 1953, &#8230;), L\u00ea H\u1eefu Khoa (Prison, corps, exil, animalite 1990), Vi Huy\u1ec1n \u0110\u1eafc, V\u00f5 Long T\u00ea, L\u00fd Thu H\u1ed3 (Printemps inachev\u00e9 1962,&#8230;), \u0110inh Linh (Fake House 2000), Kim Lef\u00e8vre (M\u00e9tisse blanche, 1989), Linda L\u00ea (t\u1eeb Calomnies 1993 t\u1edbi Personne 2003), v.v. kh\u00f4ng th\u1ec3 kh\u00f4ng \u0111\u1ecdc nh\u1eefng ngh\u1ecb lu\u1eadn ho\u1eb7c th\u01a1 v\u0103n c\u1ee7a h\u1ecd vi\u1ebft b\u1eb1ng ti\u1ebfng Ph\u00e1p, Anh! Mu\u1ed1n hi\u1ec3u th\u1ebf h\u1ec7 tr\u1ebb sanh ra ho\u1eb7c tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh \u1edf Hoa K\u1ef3 &#8211; ch\u00ednh h\u1ecd t\u1ef1 nh\u1eadn l\u00e0 Vietnamese-Asian-American, d\u0129 nhi\u00ean l\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ec3 kh\u00f4ng \u0111\u1ecdc nh\u1eefng Barbara Tran (In the Mynah Bird\u2019s Own Words), M\u1ed9ng Lan (Song of the Cicadas), Dao Storm (Grass Roof, Tin Roof 2003), Monique Truong (The Book of Salt 2003), v.v. Ta n\u00ean c\u00f3 c\u00e1i nh\u00ecn \u0111a v\u0103n h\u00f3a, khai ph\u00f3ng nh\u01b0 nh\u1eefng ch\u00ednh s\u00e1ch v\u0103n h\u00f3a \u0111a di\u1ec7n, \u0111a v\u0103n h\u00f3a, kho\u1ea3ng ba th\u1eadp ni\u00ean nay, nhi\u1ec1u n\u01b0\u1edbc \u0111\u00e3 m\u1edf r\u1ed9ng \u0111\u00f3n nh\u1eefng nh\u00e0 v\u0103n ngh\u1ec7 g\u1ed1c thi\u1ec3u s\u1ed1 v\u1edbi nh\u1eefng t\u00e1c ph\u1ea9m b\u1eb1ng ng\u00f4n ng\u1eef g\u1ed1c c\u1ee7a h\u1ecd. Th\u00ed d\u1ee5 \u1edf Canada, Canadiana \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1edbi ch\u1ee9c th\u1ea9m quy\u1ec1n xem l\u00e0 gia t\u00e0i v\u0103n h\u00f3a c\u1ee7a Canada bao g\u1ed3m nh\u1eefng s\u00e1ng t\u00e1c v\u00e0 c\u00f4ng tr\u00ecnh v\u0103n h\u00f3a b\u1eb1ng l\u01b0\u1ee1ng ng\u1eef Ph\u00e1p-Anh ch\u00ednh th\u1ee9c c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc n\u00e0y, xu\u1ea5t b\u1ea3n \u1edf trong n\u01b0\u1edbc, m\u00e0 c\u00f2n bao g\u1ed3m c\u1ea3 nh\u1eefng t\u00e1c ph\u1ea9m do ng\u01b0\u1eddi Canada xu\u1ea5t b\u1ea3n \u1edf ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc c\u0169ng nh\u01b0 c\u1ea3 nh\u1eefng t\u00e1c ph\u1ea9m b\u1eb1ng ti\u1ebfng g\u1ed1c do ng\u01b0\u1eddi Canadian g\u1ed1c thi\u1ec3u s\u1ed1 xu\u1ea5t b\u1ea3n t\u1ea1i Canada.<\/p>\n<p>Theo thi\u1ec3n \u00fd, c\u00e1i c\u00f2n l\u1ea1i c\u1ee7a 30 n\u0103m v\u0103n h\u1ecdc h\u1ea3i-ngo\u1ea1i v\u1eeda qua l\u00e0 t\u00ednh c\u00e1ch d\u00e2n t\u1ed9c, hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i, khai ph\u00f3ng v\u00e0 nh\u00e2n b\u1ea3n c\u0169ng nh\u01b0 h\u1ed9i nh\u1eadp m\u00e0 m\u1ed9t s\u1ed1 t\u00e1c gi\u1ea3 \u0111\u00e3 th\u00e0nh c\u00f4ng \u0111\u1ec3 l\u1ea1i qua t\u00e1c-ph\u1ea9m! H\u00e0nh tr\u00ecnh c\u1ee7a v\u0103n h\u1ecdc h\u1ea3i-ngo\u1ea1i c\u0169ng l\u00e0 h\u00e0nh tr\u00ecnh c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t n\u00f3i chung \u0111\u1ee9ng tr\u01b0\u1edbc hi\u1ec3m h\u1ecda vong th\u00e2n v\u00e0 ngo\u1ea1i x\u00e2m, l\u00e3nh th\u1ed5 c\u0169ng nh\u01b0 t\u00e2m h\u1ed3n, \u0111\u00e3 \u0111i t\u1eeb ki\u1ebfm t\u00ecm c\u0103n b\u1ea3n d\u00e2n t\u1ed9c \u0111\u1ebfn v\u1edbi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i, nh\u00e2n b\u1ea3n, t\u1eeb c\u00e1i l\u00f5i chung d\u00e2n t\u1ed9c \u0111\u1ebfn l\u00f5i chung c\u1ee7a gia t\u00e0i v\u0103n h\u00f3a nh\u00e2n lo\u1ea1i!<\/p>\n<p><strong>Nguy\u1ec5n Vy Khanh<\/strong><\/p>\n<p><em>(T\u1ea1p-ch\u00ed V\u0103n H\u1ecdc CA, 225, 5&amp;6-2005)<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>(Ngu\u1ed3n:T\u1ea1p-ch\u00ed V\u0103n H\u1ecdc (Cali) s\u1ed1 225, th\u00e1ng 5&amp;6\/2005)<br \/>\nC\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng Vi\u1ec7t Nam h\u1ea3i-ngo\u1ea1i m\u1edbi bi-\u0111\u00e1t th\u00e0nh h\u00ecnh \u0111\u00f3 m\u00e0 nay \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c 30 n\u0103m!\u0110\u00e3 30 n\u0103m, do \u0111\u00f3 c\u1ea7n c\u00f3 c\u00e1i nh\u00ecn l\u1ea1i v\u00e0 ch\u1ea5m ph\u00e1 &#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":729,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"h5ap_radio_sources":[],"footnotes":""},"categories":[2744,30],"tags":[],"class_list":["post-103187","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-50-nam-van-hoc-viet-nam-hai-ngoai-1975-2025","category-chuyen-de"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/103187","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/729"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=103187"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/103187\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":103190,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/103187\/revisions\/103190"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=103187"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=103187"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/damau.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=103187"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}