Trong vài năm gần đây, người đọc sách và quan tâm tới văn chương có lẽ đều nhận thấy ở các nước phương Tây, đặc biệt các nước nói tiếng Anh, đang có một số thay đổi, và một số phong trào và khuynh hướng có thể nói là đáng lo ngại cho văn chương.
1/ Identity politics và khái niệm cultural appropriation:
Identity politics trong tiếng Việt thường được dịch là chính trị danh tính hay chính trị bản sắc, là nhìn con người và tiếp cận chính trị qua lăng kính giới tính, khuynh hướng tình dục, chủng tộc, tôn giáo… Identity politics cũng xếp loại mỗi người là có đặc quyền (privileged) hoặc không có: chẳng hạn, xét về một số khía cạnh, tôi bị xem là không có đặc quyền vì là phụ nữ, người nước ngoài, và gốc Châu Á, nhưng ở một khía cạnh khác lại là có đặc quyền vì là dị tính (heterosexual hoặc straight) và không chuyển giới.
Liên quan là khái niệm cultural appropriation (thường dịch là cưỡng đoạt văn hóa), là khi thành viên một nhóm đa số lấy cái gì đó từ văn hóa một cộng đồng thiểu số một cách thiếu tôn trọng. Chẳng hạn, khi một người da trắng đội mũ thổ dân da đỏ đi chơi tiệc hóa trang, hoặc vẽ chấm đỏ bindi của Ấn Độ lên trán cho video ca nhạc không cần ý nghĩa.
Từ những chuyện như vậy, khái niệm cưỡng đoạt văn hóa lấn sang văn chương, dùng cho những trường hợp nhà văn da trắng viết về nhân vật thuộc nguồn gốc khác, chủng tộc khác. Một ví dụ cách đây không lâu là ầm ĩ về cuốn American Dirt của Jeanine Cummins: cư dân mạng không chỉ chê bai nội dung, phần văn chương, hay cách thể hiện nhân vật trong American Dirt, mà một số người còn chỉ trích ngành công nghiệp sách khi xuất bản một tác phẩm về người di dân Mexico của một tác giả không phải Mexico cũng chẳng phải di dân, trong khi rất nhiều nhà văn Mexico phải khốn khổ vật lộn để cho ra sách1.
Tháng 3 vừa qua lại có tranh cãi trên Twitter khi nhà văn Mỹ Anne Tyler nói, có thể là dại dột nếu mình viết từ góc nhìn một nhân vật nam da đen, nhưng nên có quyền làm điều đó. Rất nhiều người trên Twitter phản ứng gay gắt, nói Anne Tyler là người da trắng làm gì hiểu được suy nghĩ và cảm xúc của người gốc Phi2.
Một số người có thể nói, dân da trắng sẽ không hiểu được suy nghĩ của dân khác, cũng như nhà văn phương Tây thường sẽ không hiểu và không thể hiện chính xác văn hóa và tâm lý người Việt. Nhưng ngược lại, những người phản đối có thể nói đây là cách nghĩ gò bó hạn hẹp cho văn chương—chẳng phải nhà văn Nga Leo Tolstoy đã viết về thủ lĩnh Avar trong Hadji Murad đó sao? Chẳng phải Shakespeare đã thể hiện sống động tâm lý người Do Thái và người da đen trong nhân vật Shylock và Othello đó sao?
Twitter cũng nở ra phong trào #OwnVoices3, nhưng văn chương sẽ thế nào nếu nhà văn chỉ có thể gói gọn trong cộng đồng mình, không được tưởng tượng nhân vật từ cộng đồng khác?
2/ Sensitivity reading—một dạng kiểm duyệt mới:
Giữa phong trào #OwnVoices và làn sóng tấn công tất cả những thứ bị coi là cưỡng đoạt văn hóa, nở ra một cái gọi là sensitivity reader, tức là người đọc qua sách trước khi xuất bản để góp ý nếu có bất kỳ chi tiết nào “nhạy cảm”, vơ đũa cả nắm, không chính xác, hoặc gây xúc phạm về một cộng đồng thiểu số nào đó4. Sensitivity reader thường được thuê bởi chính nhà văn, không chỉ nhà xuất bản. Đây là khái niệm khá mới nhưng càng ngày càng phát triển và hiện đang sốt, vì trong môi trường hiện nay, chẳng ai muốn mình bị mạng xã hội xé xác và phải rút lại sách.
Người ủng hộ thường nói, sensitivity reader không có quyền lực thật sự và không phải là người kiểm duyệt, chỉ có nhiệm vụ đọc qua và góp ý, và có thể cho thấy góc nhìn của “người trong cuộc”. Ngược lại, người phản đối nói mỗi cá nhân đều khác nhau, dù tới cùng quốc gia, có cùng văn hóa, tôn giáo, hay ngôn ngữ, làm sao một sensitivity reader có thể đại diện cho cả cộng đồng và quyết định cái gì là phản cảm, cái gì là không phù hợp và có thể gây xúc phạm? Và mặc dù sensitivity reader hiện nay không có quyền lực thật sự, đây không khác nào một cách kiểm soát ngôn ngữ và cách thể hiện nhân vật? Tương lai văn chương sẽ ra sao nếu mọi tác phẩm đều “sạch”, “an toàn”, và đúng đắn chính trị (politically correct)?
Đó là chưa kể, điều gì có thể cản sensitivity reader trở thành càng ngày càng phổ biến và không chỉ được thuê bởi tác giả nếu muốn, mà bị nhà xuất bản thuê và áp đặt lên mọi nhà văn? Tiền thuê sensitivity reader tính ra sẽ rẻ hơn nhiều lần in rồi phải rút lại sách vì bị ném đá.
Kate Clanchy, một tác giả người Scotland, gần đây bị rút lại sách do một chiến dịch từ Twitter, cũng viết một bài về kinh nghiệm riêng với sensitivity reader: cuốn sách của bà bị nhà xuất bản gửi tới vài sensitivity readers khác nhau, và như có thể đoán, họ có vấn đề với các đoạn văn và cụm từ khác nhau5.
3/ Cancel culture:
Khái niệm này thường được dịch sang tiếng Việt là văn hóa trù dập. Cancel không chỉ là chỉ trích hay tẩy chay, mà là tạo chiến dịch để cái gì đó bị rút đi, hoặc ai đó bị đuổi việc, không được xuất hiện, hoặc không còn chỗ đứng trong xã hội.
Một trường hợp là giáo viên và tác giả Kate Clanchy. Năm 2021, cuốn hồi ký Some Kids I Taught and What They Taught Me (tạm dịch: Một số đứa trẻ tôi dạy và những gì chúng đã dạy tôi) của bà bị lôi ra mổ xẻ vì có một số cụm từ “có vấn đề” và “xúc phạm”, chẳng hạn như tả học sinh của mình có đôi mắt hình hạnh nhân, hoặc có màu da chocolate, hoặc tả một nữ sinh là có ria mép6. Không chỉ ném đá, trên Twitter có cả một chiến dịch tấn công tác phẩm lẫn tác giả, mặc dù ít nhất 20 học sinh cũ đã lên tiếng và viết thư ngỏ bênh vực giáo viên cũ của mình7.
Kate Clanchy lúc đầu định chỉnh sửa để đưa ra bản mới cũng với chi nhánh văn chương Picador thuộc nhà xuất bản Pan Macmillan, nhưng cuối cùng hai bên đã quyết định chia tay. Pan Macmillan tuyên bố sẽ không xuất bản các tựa sách mới cũng như ấn bản cập nhật của Kate Clanchy8.
Tháng 3 năm 2022, nhà văn Anh Philip Pullman tuyên bố từ chức chủ tịch Hội Nhà văn (Society of Authors). Philip Pullman lên tiếng ủng hộ cuốn sách của Kate Clanchy, và khi trả lời một tweet mà ông tưởng nhầm là về Kate Clanchy, nói tất cả những người phản đối một cuốn sách trước khi đọc nó sẽ thấy như ở nhà với Isis và Taliban. Hội nhà văn nói các bình luận đó không đại diện cho cả hội, và yêu cầu thành viên cần lưu ý tới đặc quyền của bản thân và tác động của lời nói và hành động của mình, và Philip Pullman bị ép xin lỗi. Gần đây ông đã quyết định từ chức, khi cảm thấy mình không còn được tự do có quan điểm khác biệt9.
Chỉ cần vài trường hợp bị cancel, có thể dẫn tới hiện tượng tự kiểm duyệt.
Văn chương sẽ ra sao nếu nhà văn chỉ dám loay hoay trong cộng đồng mình, tự kiểm duyệt, tự thuê sensitivity reader để kiểm duyệt mình, hoặc phải chịu áp lực từ nhà xuất bản để không bị ném đá và không bị cancel?
Nguồn:
(1) https://slate.com/culture/2020/01/american-dirt-book-controversy-explained.html
(2) https://twitter.com/ST_Culture/status/1505470787993673729
(3) https://diversebooks.org/why-we-need-diverse-books-is-no-longer-using-the-term-ownvoices/
(5) https://unherd.com/2022/02/how-sensitivity-readers-corrupted-literature/
(7) Lời lên tiếng của một học sinh cũ: https://uk.news.yahoo.com/pupil-defends-kate-clanchy-amid-memoir-race-row-095342314.html
Thư ngỏ của một nhóm ít nhất 20 học sinh cũ: https://www.thebookseller.com/news/clanchy-students-say-they-did-not-experience-safeguarding-or-consent-issues-1278744