- ỦNG HỘ VIỆC TỐT
Tích cực hoạt động trong hội nhóm nào thể hiện được nhân sinh quan của bạn, dù hội nhóm đó có liên quan đến chính trị hay không.
Chọn một hoặc hai tổ chức từ thiện và hỗ trợ họ bằng cách chuyển khoản tự động.
Được vậy là bạn đã góp phần củng cố xã hội dân sự, và giúp nhiều người làm việc tốt.
- HỌC HỎI BẠN BÈ NƯỚC NGOÀI
Giữ liên lạc với bạn bè ở nước ngoài, hoặc kết thêm bạn mới ở nước khác.
Những khó khăn hiện nước Mỹ gặp phải cũng là xu hướng chung nhiều nước khác đang đối mặt.
Không một quốc gia nào có thể tìm ra giải pháp chỉ bằng sức riêng mình, vì vậy cần tham khảo kinh nghiệm.
Có sẵn hộ chiếu cho bản thân bạn và gia đình, phòng khi cần đến.
- CẨN THẬN VỚI TỪ NGỮ NGUY HIỂM
Cảnh giác khi có người dùng cụm từ “cực đoan” và “khủng bố”.
Tỉnh táo với các khái niệm chết người như “tình trạng khẩn cấp” hoặc “trường hợp ngoại lệ”.
Biết phẫn nộ khi lòng yêu nước và chữ “yêu nước” bị lợi dụng để che đậy đàn áp hoặc lừa bịp.
- BÌNH TĨNH KHI ĐIỀU KHÔNG TƯỞNG XẢY RA
Bản chất của bạo chính thời nay là lợi dụng khủng bố như phương tiện.
Khi có tấn công khủng bố xảy ra, hãy nhớ rằng kẻ độc tài sẽ tận dụng sự kiện đó để bành trướng quyền lực.
Cũng vậy, viện cớ có thảm họa bất ngờ xảy ra để chấm dứt cơ chế kiểm soát và đối trọng, giải tán đảng đối lập, đình chỉ tự do ngôn luận, tước đoạt quyền được xét xử công bằng… là chiêu trò cũ nhất trong cẩm nang bạo chính Hitler.
Đừng mắc bẫy.
- LÀ NGƯỜI YÊU NƯỚC
Làm gương tốt, để thế hệ mai sau hiểu được nước Mỹ nghĩa là gì, thông qua chúng ta.
Thế hệ mai sau rất cần những tấm gương sáng.
- CAN ĐẢM HẾT MỨC CÓ THỂ
Nếu không ai trong chúng ta sẵn sàng chết để bảo vệ tự do, tất cả chúng ta sẽ chết dưới tay bạo chính.
—
Để bạn đọc có thể hình dung phần nào nội dung sách, xin trích đầy đủ Bài học 1 dưới đây, với chữ của Snyder và hình của Krug.
BÀI HỌC THỨ NHẤT
- KHÔNG TỰ TUÂN LỆNH TRƯỚC
Hầu hết quyền lực kẻ độc tài nắm trong tay là do người dân tự nguyện dâng hiến vô điều kiện.
Vào thời nhiễu nhương như hiện giờ, người dân dễ có xu hướng tự dự đoán trước xem kẻ độc tài muốn mình làm gì, rồi chủ động tuan lệnh trước, không cả đợi hắn đòi hỏi.
Việc tự thuần hóa nguy hiểm này càng chỉ dẫn cho kẻ độc tài thấy hắn có thể bành trướng quyền lực đến mức nào.
Hình của Austrian National Library (Thư viện Quốc gia Áo)
mã số: ONB/Wien, AW 880041 và AW 880039.
“Tự tuân lệnh trước” (anticipatory obedience) là một bi kịch chính trị. Ban đầu, có lẽ nhà cầm quyền không biết liệu người dân có sẵn lòng nhượng bộ giá trị này hoặc nguyên tắc kia hay không. Cũng vậy, ban đầu, có lẽ chế độ mới không có sẵn các phương tiện trực tiếp để chi phối người dân theo cách này hay cách khác.
Nhưng, dù chế độ mới không biết dân sẽ phản ứng thế nào khi mình chưa đủ sức chi phối họ, điều làm thay đổi hoàn toàn cục diện chính là sự tự nguyện tuân phục của người dân. Đó chính là bước tiếp theo ngay sau cuộc bầu cử tại Đức năm 1932 – cho phép Adolf Hitler thành lập chính phủ – và sau cuộc bầu cử tại Tiệp Khắc năm 1946 – khi cộng sản giành chiến thắng.
Trong cả hai trường hợp, nhiều người dân đã tự nguyện tuân lệnh lãnh tụ mới. Số người tuân phục đủ đông đảo, khiến cả phe phát-xít lẫn phe cộng sản thấy rằng họ có thể nhân cơ hội này đẩy nhanh hơn nữa cuộc thay đổi toàn diện chế độ chính trị.
Việc phục tùng thiếu suy nghĩ đầu tiên của người dân đã dẫn đến những hậu quả mà sau này họ không thể đảo ngược.
Một bằng chứng khác là sau khi nắm chắc quyền lực tại Đức đầu năm 1938, Adolf Hitler bèn đe dọa thôn tính nước Áo láng giềng. Và sau khi thủ tướng Áo nhượng bộ Hitler, chính việc tự tuân lệnh trước của người Áo đã định đoạt số phận bi thảm của người Do Thái tại Áo.
Người dân Áo ủng hộ phát-xít Đức đã bắt giữ người Do Thái ngay khu mình sống, và ép họ phải chà rửa đường phố để xóa sạch các biểu tượng của nước Áo độc lập.
Điều đau đớn là những người không phát–xít đã chỉ đứng xem, vừa chăm chú vừa thích thú.
Và trong khi những tên phát-xít, nắm danh sách tài sản của người Do Thái, ra sức vơ vét những gì chúng có thể, thì điều đau đớn tiếp theo là cả những người Áo không phát-xít cũng tham gia kiếm chác những gì họ có thể.
Hannah Arendt, nhà nghiên cứu chính trị, nhớ lại: “khi quân Đức xâm lược Áo và những người Áo bản địa làm loạn ngay trong nhà người Do Thái hàng xóm, thì nhiều người Do Thái ở Áo cùng đường đã phải tìm đến cái chết bằng tự sát.”
Hình từ Yad Vashem Photo Archive (văn khố hình Bảo tàng Diệt chủng Yad Vashem): Một nhóm phụ nữ Do Thái, đứng ở bãi biển Skede gần Liepaja, Latvia, chỉ giây lát trước khi bị hành quyết. Đội hành quyết gồm quân lính và lính bán quân sự Đức, cùng cộng tác viên tay sai người Latvia. Sự kiện diễn ra ngày 15/12/1941.
Hành vi tự tuân lệnh trước của người Áo vào tháng 3/1938 đã dạy cho giới lãnh đạo phát-xít biết họ còn có thể ra tay tàn độc hơn nữa.
Và chính tại Vienna vào tháng 8/1938, Adolf Eichmann đã thành lập Văn phòng Trung ương về Di cư Do Thái. Đến tháng 11/1938, học hỏi kinh nghiệm từ chuyện xảy ra ở Áo hồi tháng 3, phát-xít Đức đã mạnh bạo tổ chức cuộc khủng bố và thảm sát người Do Thái toàn nước Đức, được biết đến với cái tên Kristallnacht (Đêm kính vỡ).[2]
Năm 1941, khi Đức xâm lược Liên bang Xô-viết, lực lượng SS đã chủ động nghĩ ra các phương pháp giết người hàng loạt mà không cần có mệnh lệnh yêu cầu. Họ dự đoán những gì cấp trên muốn họ làm, và cố sức chứng minh họ có thể làm được.
Và điều họ làm vượt xa những gì Hitler từng nghĩ tới.
Ngay từ đầu, tự tuân lệnh trước có nghĩa là thích nghi một cách rất bản năng với một tình huống mới, mà không cần suy xét gì. Nhưng, có phải chỉ người Đức mới làm như vậy?
Nhà tâm lý học Stanley Milgram, đại học Yale, khi nghiên cứu về tội ác phát-xít, đã đưa ra gỉa thuyết rằng có một thứ tạm gọi là “bản năng bạo ngược” có thể giúp giải thích tại sao người Đức làm điều họ đã làm.
Ông thiết kế một thí nghiệm để kiểm chứng giả thuyết này, nhưng VÌ không xin được phép làm tại Đức, ông dời địa điểm đến một tòa nhà thuộc Đại học Yale năm 1961 – khoảng thời gian Adolf Eichmann đang bị xét xử tại Jerusalem vì vai trò trong cuộc diệt chủng Holocaust của phát-xít Đức.
Thí nghiệm như sau: Milgram nói với các đối tượng thử nghiệm (một số là sinh viên Yale, một số là cư dân New Haven) rằng họ thực hiện một thí nghiệm về học tập và trí nhớ, và họ sẽ phải nhất nút chích điện người tham gia khác nếu trả lời sai câu hỏi.
Thực ra, những người bị gắn dây điện ở căn phòng bên kia cửa sổ lại là cộng sự của Milgram, và họ chỉ giả vờ bị điện giật.
Khi các đối tượng (tin mình đang) chích điện vào (người họ tưởng là) người tham gia, họ đã thấy một cảnh tượng kinh hoàng.
Những người tham gia họ không quen biết, không hiềm khích gì, như đang phải chịu đựng đau đớn tột cùng, đển nỗi họ đập mạnh vào cửa kính, la hét vì đau tim.
Dù vậy, hầu hết các đối tượng vẫn tuân phục khi nghe Milgram ra lệnh tiếp tục nhấn nút sốc điện (mà họ tin) ngày càng mạnh hơn, cho đến khi nạn nhân bất tỉnh, gần như chết.
Ngay cả những ai từ chối không chịu nhấn nút công suất cao nhất để (gần như) giết chết đồng loại, họ cũng chỉ rời phòng và không hề hỏi thăm sức khỏe người họ vừa chích điện ở phòng bên kia.
Milgram thấy rằng con người có thể mù quáng tuân phục thẩm quyền, trong một hoàn cảnh mới, ở mức độ đáng kinh ngạc. Họ sẵn sàng – đến mức khó tin – gây hại và giết hại người khác, để đạt được mục đích mới nào đó, khi có một thẩm quyền mới ra lệnh cho họ.
Milgram nhớ lại: “Tôi thấy con người quá dễ tuân lệnh, (người Mỹ cũng không khác) nên tôi không cần thí nghiệm với người Đức làm gì nữa.”[3]
—
Ghi chú:
[1] Đoạn ngắn này nằm ở cuối phần Dẫn nhập bản chính cuốn sách, tác giả có thêm vài từ, như viết trên trang này: https://scholars.org/contribution/twenty-lessons-fighting-tyranny-twentieth
[2] Kristallnacht: Nghĩa tiếng Đức là “Đêm thủy tinh”. Đức Quốc xã dùng từ mỹ miều này để che đậy tội ác. Trong khi người Do Thái gọi là “Đêm kính vỡ”, diễn tả cụ thể hơn những gì diễn ra đêm 9&10/11/1938, khi quân Phát-xít khủng bố, đốt nhà, đốt cửa hiệu, trường học và đền thờ của người Do Thái ở Đức, khiến đường phố đầy mảnh kính vỡ từ dinh thự bị đốt phá. Đây được xem khởi đầu của cuộc diệt chủng Holocaust kéo dài đến hết Thế Chiến II.
Xem thêm tại đây về Kristallnacht:
https://www.youtube.com/watch?v=mQ1E6wO9jXQ
https://youtu.be/RpJvQuzyhtg?si=0H4V6ANX4HG_FiLd
[3] Stanley Milgram thực hiện thí nghiệm năm 1961. Đến năm 2008, tiến sĩ Jerry Burger, một lần nữa thực hiện lại thí nghiệm này cũng ở Mỹ, với 29 nam, 41 nữ. Người tham gia trung bình 43 tuổi. Có 54% là người da trắng, 40% có bằng cử nhân, 20% có bằng cao học.
Thí nghiệm diễn ra tương tự, gồm 3 nhóm nhân vật: Một “Nhà nghiên cứu” có nhiệm vụ ra lệnh; các “thầy giáo” đặt câu hỏi và nhấn nút chích điện nếu học trò trả lời sai, và các “học trò” (thực ra là diễn viên) giả vờ đau đớn khi bị điện giật.
Thí nghiệm Burger cho kết quả gần như tương đương. Có đến 70% người tham gia sẵn sàng nhấn nút giật điện có công suất 150 volt trở lên, tức mức độ gây đau đớn khiến “học trò” la hét, đập tường, đau tim. Trong thí nghiệm Milgram, tỉ lệ này là 83%.
Thí nghiệm còn cho thấy, không như giả định ban đầu rằng phụ nữ dễ thương xót hơn, các phụ nữ trong thí nghiệm đã không khác gì đàn ông ở mức tuân lệnh chích điện cường độ cao. Mặt khác, một số, nam cũng như nữ, tuy ban đầu do dự, nhưng sau vẫn có thể tiếp tục vâng lời không suy xét, dù làm đồng loại đau đớn.
Cách nhau gần nửa thể kỷ, hai thí nghiệm đều cho thấy ranh giới thiện ác trong lòng người lệ thuộc nhiều vào hoàn cảnh.
Con người bình thường vẫn có thể làm điều ác cho đồng loại khi họ răm rắp tuân lệnh mà không suy nghĩ. Và khi ấy, họ rất dễ biện minh mình không có tội, vì chỉ làm theo lệnh của người có thẩm quyền hơn.
Nguồn: Why We’re OK With Hurting Strangers
Tham khảo thêm:
20 bài học (tóm lược đầu bài) như bạn đọc thấy ở trên, nằm ở đầu 20 chương, được Snyder tổng hợp lại, và phổ biến rộng rãi qua nhiều thời kỳ, ví dụ trong hai bài sau:
Words to fight the many faces of tyranny đăng ngày 3/10/2021 trên Los Angeles Times
On Tyranny, đăng ngày 7/1/2024, trên Website Thinking About của Timothy Snyder.
Về các minh họa trong tập sách:
Một triển lãm bộ tranh minh họa On Tyranny được tổ chức tại Đức từ 1/10/2021 đến 30/1/2022: https://www.nsdoku.de/en/exhibitions/archive/on-tyranny
Trong triển lãm này, họa sĩ Nora Krug nói về công việc minh họa cho 20 đề tài trong sách: On Tyranny – Playlist
./.
Articles by Timothy Snyder & Nora Krug
- đối đầu bạo chính: 20 bài học kinh nghiệm (kỳ 1) - 05.02.2026