Trang chính » Diễn từ, Nhận Định, Văn Chương Phùng Nguyễn Email bài này

Đường Đến Điểm Hẹn Da Màu: Nghịch Lý Zeno hay “Lần Trở Lại của Cá Voi?”

 

calvinia
Frank Stella, Calvinia (từ loạt tranh Những Nơi Tưởng Tượng (Imaginary Places) (1995)

Hai tác phẩm có thể được coi như hoán dụ cho toàn bộ sự nghiệp văn chương của nhà văn Phùng Nguyễn là “Tháp Ký Ức” và “Lần Trở Lại của Cá Voi.” Trong khi “Tháp Ký Ức,” theo lời tác giả là một truyện ký về tuổi nhỏ, mà trong đó hầu hết những nhân vật đều có thật, thì “Lần Trở Lại của Cá Voi” là một truyện có tính cách trừu tượng, gần như là một truyện ngụ ngôn, được sáng tác vào tháng 10 năm 2007, hai tháng sau dịp sinh nhật một năm của Da Màu, mà tôi đọc như lời gửi gấm của Phùng Nguyễn cho các bạn đồng hành của anh, về sự ra đi của anh tám năm sau đó, như đã được đoán trước bởi chính anh.

Ngay từ lúc anh bắt đầu sự nghiệp viết văn, thời gian là nỗi ám ảnh lớn nhất của Phùng Nguyễn. Câu hỏi gây nhiều tranh cãi trong “Tháp Ký Ức,” “Phải chăng hy vọng chỉ hướng về tương lai” đối với tôi là la bàn định hướng cho con đường sáng tạo, cũng như những suy tư về văn học, chính trị, lịch sử, chiến tranh, của Phùng Nguyễn. Anh bắt đầu với quá khứ, để phân tích những băn khoăn mà anh chưa có cơ hội giải mã trong lúc anh trực tiếp cảm nhận chúng.

Điều thú vị là ngay ở buổi đầu, anh đã chọn hành trình khai phá hy vọng với các bạn trẻ tuổi hơn anh, như nhóm văn học liên mạng vào cuối thập niên 90, rồi sau đó là các thành viên Da Màu. Anh tả những bạn đồng hành trẻ tuổi của anh trong “Đêm Oakland Câu Hỏi” là những kẻ “không chịu quay lưng lại với cái quá khứ buồn thảm mà bọn người lớn chúng tôi cứ giữ rịt lấy như một bộ phận bất khả phân của phần đời còn lại.” Anh nhìn nhận “trái tim của anh ở với những người trẻ”[i] như chúng tôi, và cả những người rất trẻ hơn chúng tôi.

Chúng tôi, sinh sau anh một, hai, ba thập kỷ, phần nhiều lớn lên sau năm 1975, và sinh sống nhiều năm ở ngoài lãnh thổ Việt Nam, tuy có thể vẫn thích cơm Việt Nam nhưng thường xuyên trao đổi “với nhau những câu nói mà cấu trúc có khi bao gồm những từ ngữ không chỉ thuộc về tiếng mẹ đẻ.” Chúng tôi đã xem “những cuốn phim về chiến tranh Việt Nam do những đạo diễn ngoại quốc tăm tiếng thực hiện với những diễn viên nói tiếng Tàu và được dàn dựng ở Mã Lai hay Miến Điện.” Và chúng tôi cũng “đã đọc những trang sử của những sử gia cũng tăm tiếng không kém và được viết ra ở mười ngàn dặm phía sau những trận địa ở đó Phùng Nguyễn và bạn bè đã để lại những xương cùng máu.”[ii]

Hình như Phùng Nguyễn đã chọn đi cùng đường với chúng tôi vì anh nghĩ anh còn một món nợ với tương lai. Trong “Đêm Oakland, Câu hỏi,” anh tâm sự:

Tôi nghĩ đến nỗi trơ trọi của Đức và những người bạn của hắn trong cuộc hành trình tìm kiếm một ý nghĩa cho cái giá quá đắt đỏ không chỉ riêng tôi và những người bạn của tôi mà cả Đức và những người bạn của hắn phải trả cho những điều đã xảy ra nhiều năm về trước.

Da Màu được ra đời vào tháng 8 năm 2006, ở giữa thập niên thứ nhất của thế kỷ 21. Chúng tôi may mắn xuất hiện ở thời điểm mà những tiến bộ về kỹ thuật và thông tin đã giúp chúng tôi có cơ hội thực hành những dự án có tính cách khảo sát và phục hồi quá khứ của miền Nam Việt Nam, tạo ra những diễn đàn để thảo luận những vấn đề liên hệ đến lịch sử, chiến tranh, chính trị, sự kiểm duyệt và đàn áp của chính trị trên nghệ thuật, giới tính, văn hóa, tôn giáo và màu da – những dự án có thể vẫn chưa được hoàn hảo, hoặc vẫn còn đang tiếp diễn, nhưng có lẽ khó thực hiện nếu chúng tôi đã không xuất hiện vào đúng thời điểm mà chúng tôi cho là định mệnh. Đây chính là duyên kỳ ngộ – cầu Ô Thước – giữa quá khứ và tương lai, giữa kỹ thuật và sáng tạo, giữa những điều chưa được nói ra và những điều cần được lên tiếng, giữa những định kiến và những đánh đổ thần tượng, giữa những khuynh hướng truyền thống và những phản biện phá giới, giữa rất nhiều không gian và thời gian, đã tạo môi trường sinh tồn cho chúng tôi.

Trong “Lần Trở Lại của Cá Voi,” Phùng Nguyễn xác nhận cái duyên kỳ ngộ này, mà anh cũng định nghĩa là bi kịch:

Trò chơi bắt đầu đã bao lâu, anh không còn nhớ. Anh chỉ biết chắc một điều, đặt để hoặc đoán định về ngày tháng trò chơi sẽ chấm dứt là điều vô vọng. Trò chơi sẽ tiếp tục, bất kể một, hai, hay ba người trong nhóm “bỏ cuộc chơi” vì bất cứ lý do gì. Nếu phải giải thích về trò chơi này, anh nghĩ là mình sẽ tóm gọn ở hai chữ “bi kịch” và nhấn mạnh không phải ở “bi” mà ở “kịch.” Trò chơi của bọn anh tự nó là một xung đột không ngưng nghỉ giữa những điều đã qua và một điều hãy còn chưa tới. Và một phần không nhỏ làm nên sự cuốn hút của trò chơi này chính là sự xung đột giữa những khát vọng, chung và riêng. Nhưng nơi đến không hề là một xung đột. Cả bọn đều biết điểm đến tối hậu nằm ở phía trước, cuối cuộc hành trình, rất xa và hiểm trở.

Trò chơi tự nó là một xung đột không ngưng nghỉ giữa những điều đã qua và một điều hãy còn chưa tới.

Tại sao là “một xung đột không ngưng nghỉ giữa những điều đã qua và một điều hãy còn chưa tới”?

Đây là một chất vấn lập lại từ “Tháp Ký Ức”: quá khứ hoặc lịch sử không bao giờ là chuyện an bài, vì tương lai có thể định nghĩa lại lịch sử.

Đây cũng là khái niệm hai chiều về hy vọng: nếu hy vọng có thể hướng về quá khứ, nó cũng có thể hướng đến tương lai như một cách điều chỉnh lại quá khứ.

Khả năng khứ hồi của hy vọng, phát xuất từ tinh thần cởi mở trong mọi suy luận, chính là tâm điểm cho hầu hết những bài viết của Phùng Nguyễn. Niềm hy vọng này được dựa không ít trên trách nhiệm lương tâm của người viết. Phùng Nguyễn khó khăn với chính anh, và ngay cả với những tiền bối của anh, bất kể là người viết văn trong nước hay ngoài nước, vì anh tôn trọng trách nhiệm độc lập và quân bình của người viết, qua vai trò một nhân chứng sáng suốt. Trách nhiệm này chính là “đạo luật vàng” của một người viết xứng đáng được gọi là nhà văn, và đã được anh nhắc nhở trong rất nhiều bài tham luận: “Đọc ‘The Long Road Home: Exile, Self-Recognition, and Reconstruction’ của Nguyễn Bá Chung,” “Từ ‘Giấc Ngủ Mười Năm’ đến Ác Mộng Trăm Năm,” “Khi Kẻ Đồng Lõa là Nhà Văn,” “Hoàng Phủ Ngọc Tường: Ý Thức Trách Nhiệm hay là Bắt Đầu của Một Chung Cuộc,” “Huyền Thoại: Từ Tro Than Chiến Bại,” và “Chung Quanh Vấn Đề Tư Thế Chính Trị của Trịnh Công Sơn: Ðàng Sau Những Cuộc Ám Sát Nhân Cách,” v.v.

Đối với Phùng Nguyễn, việc gì mỗi một người viết—được coi là người trí thức—làm, hoặc không làm, không chỉ ảnh hưởng lên chính mỗi cá nhân của họ mà còn đến nhiều tập thể khác. Anh đã than rằng nhiều người viết đã coi nhẹ hoặc lạm dụng trách nhiệm văn học của họ, thay vì nghĩ đến vai trò có khả năng gây ảnh hưởng sâu rộng này.

Tôi xin được trích định nghĩa của Phùng Nguyễn về vai trò nhân chứng của nhà văn trong bài “Khi kẻ đồng lõa là nhà văn”:

Người viết không thể phủ nhận vai trò nhân chứng của mình, “nó” là cái bóng của mỗi người viết, sinh ra, lớn lên cùng họ và đeo đuổi họ không rời, là số phận của người viết, đặc biệt trong những giai đoạn đầy biến thiên của đất nước. Điều duy nhất người viết có thể làm là nhận lãnh trách nhiệm của một chứng nhân lịch sử và xem đây là một đặc quyền. Bởi vì không phải ai cũng xứng đáng là người chứng!

Ngoài việc nhắc nhở người viết về vai trò nhân chứng lịch sử của họ, Phùng Nguyễn cũng thuyết phục người đọc trong cách suy luận sắc bén của anh về những vấn đề nhạy cảm, như việc chỉ trích cách cộng đồng địa phương đã ngăn chận những đối thoại cần thiết chung quanh cuộc triển lãm F.O.B: Nghệ Thuật Lên Tiếng vào năm 2009 trong bài “Huyền Thoại: Từ Tro Than Chiến Bại”:

Và trong khi một thiểu số trong thế hệ di dân đầu tiên xem việc chống cộng là ưu tiên số một trong cuộc đời tha hương của mình, và tôi hoàn toàn có thể hiểu được vì sao, tôi e rằng các thế hệ sau không muốn chỉ khoanh vùng sinh hoạt của mình trong một mục tiêu hạn hẹp như thế. “Sống như là một người tự do,” bên cạnh tất cả những điều tốt đẹp khác, còn có nghĩa là sống một cách trách nhiệm, chẳng hạn như trách nhiệm chiến đấu chống cái xấu, cái ác đến từ bất cứ đâu bởi bất cứ thế lực nào. Và các bậc cha mẹ thuộc thế hệ một cần ghi nhớ điều này, chừng nào chính quyền cộng sản Việt nam còn nằm trong danh sách những thế lực xấu ác, em cháu chúng ta sẽ tiếp tục tranh đấu cho nạn nhân của thế lực này bởi vì đây là nghĩa vụ của một con người tự do. Và tiếng nói của họ sẽ được lắng nghe không chỉ ở quận Cam mà trên khắp địa cầu bởi vì họ sử dụng thành thạo ngôn ngữ chung của một thế giới tự do và tiến bộ, trong đó các quyền tự do cơ bản, kể cả và đặc biệt là tự do ngôn luận, được công nhận và bảo vệ. Ngôn ngữ này không phải là tiếng Anh, tiếng Pháp, mà chính là Lương Tri của nhân loại. Bằng cách dựa vào nỗi hoài nghi vô căn cứ và truyền thống “cha mẹ đặt đâu con ngồi đó” để buộc giới trẻ im tiếng không chỉ là một điều vô cùng bất công cho những người chủ tương lai của cộng đồng mà còn là một hình thức tự đánh bại những ước nguyện của [chính thế hệ đi trước].

Trong bài “Hoàng Phủ Ngọc Tường: Ý thức trách nhiệm hay là bắt đầu của một chung cuộc,” Phùng Nguyễn đưa ra một lý do táo bạo và vô cùng hợp lý về việc Hoàng Phủ Ngọc Tường và một số người đã bênh vực cho sự vắng mặt [của ông] trong cuộc thảm sát Mậu Thân:

Chính … nỗ lực chứng minh sự vắng mặt của [Hoàng Phủ Ngọc Tường] trong đợt Tổng công kích Tết Mậu Thân ở Huế là bằng chứng hiếm hoi nhưng đầy thuyết phục do chính Hoàng Phủ Ngọc Tường và phe “cách mạng” cung cấp về sự hiện hữu của cái tội ác khủng khiếp này.

Phùng Nguyễn cũng sáng suốt và thẳng thắn trong cách phân biệt ảnh hưởng sâu đậm của nhạc Trịnh Công Sơn với con người lịch sử Trịnh Công Sơn trong bài “Chung quanh vấn đề tư thế chính trị của Trịnh Công Sơn: Ðàng sau những cuộc ám sát nhân cách”:

… [T]ôi quý mến Trịnh Công Sơn, nhưng trong cùng một lúc, tôi không quên là ông có một chỗ đứng trong giòng lịch sử. Như tất cả các nhân vật lịch sử khác, cuộc đời của ông, không sớm thì muộn, sẽ được phân tích, soi rọi từ nhiều góc độ. Đừng chờ đợi sự toàn hảo. Nhất định chúng ta sẽ bắt gặp những ứng xử rất người và ngay cả những lầm lỗi rất người của Trịnh Công Sơn. Nhưng chắc là không hề gì, bởi vì chúng ta sẽ luôn luôn tìm thấy một, hay nhiều điều gì đó ở Trịnh Công Sơn, khiến chúng ta tiếp tục yêu mến ông.

Tương tự, trong “Lần Trở Lại của Cá Voi,” Phùng Nguyễn đã cho ta thấy sự cách biệt—điều mà anh tiên đoán là bi kịch—giữa thời gian tuần tự (chronological time) và những điều tồn tại ở bên ngoài thời gian. Những băn khoăn của anh, về cuộc đời, về chiến tranh, về những ngụy biện của người Cộng sản, về nỗi đau “bất khả tư nghì” của cộng đồng hải ngoại chống Cộng, đã xảy ra trong quá khứ, đã được anh viết xuống, và trở nên biên bản, như tiếng vọng từ quá khứ đến chúng tôi, và sẽ đến những thế hệ sau này. Đọc những tiểu luận của Phùng Nguyễn cũng là cách học hỏi, để tiếp tục cuộc đối thoại về những xung đột đã xảy ra, nhưng vẫn chưa được hòa giải. Con cá voi của Phùng Nguyễn, dựa trên huyền thoại của nhiều sắc tộc trên thế giới, tượng trưng cho sự nhân từ và độ lượng, sinh vật có khả năng cứu rỗi và điều trị mọi nỗi đau. Cá voi là nhận thức về cái chết cũng như sự sống. Cá voi là nấm mồ, và cũng là sinh thể.

Phùng Nguyễn đã nhận thức cách đây gần một thập kỷ rằng “Sẽ không có anh ngày mai trong cuộc chơi, nhưng cuộc hành trình tiến về phía trước sẽ nhất định được tiếp tục.”

Điều gì đã giúp Phùng Nguyễn quả quyết rằng cuộc hành trình của Da Màu sẽ nhất định được tiếp tục?

Hiện nay Da Màu vẫn được cập nhật hàng ngày. Trong hơn 12 năm từ ngày thành lập, chúng tôi cũng đã trải nghiệm nhiều thăng trầm. Cuộc chơi của chúng tôi luôn luôn là một hành trình tự nguyện, và chúng tôi, theo lời chủ biên Đặng Thơ Thơ, là những người “có thể lấy ngày làm đêm, lấy đêm làm ngày, lấy những giây phút hoang phí cho tưởng tượng và coi đó là cứu cánh.”[iii]

Tất cả được dựa trên hão huyền hoặc hy vọng, tùy cách nhìn. Như Phùng Nguyễn, chúng tôi luôn luôn phải phấn đấu với thời gian tuần tự và những điều ở bên ngoài thời gian. Tôi nhìn ngày tháng ghi bên cạnh những bài viết của mình như những ảnh chụp kỷ niệm, bên cạnh ngày sinh nhật, tựu trường của các con, dịp nghỉ hè, và các sinh hoạt gia đình. Các con của chúng tôi không còn bé nữa. Cũng không lâu nữa, sẽ có người trong chúng tôi phải rời bỏ cuộc chơi.

Cuộc chơi của chúng tôi thì vẫn còn dài, và dĩ nhiên sẽ vượt qua chính cuộc sống của chúng tôi. Cuộc chơi này giống như nghịch lý của Zeno, vì bước tiến từ điểm A đến B vẫn còn … chơi vơi, tưởng như không bao giờ đến đích. Hy vọng của chúng tôi được dựa trên những gì đã và sẽ được ghi xuống trong không gian Da Màu, và khả năng truyền tải của những biên bản này qua những biên giới đã, vẫn và sẽ còn bị kiểm duyệt.

Trong lúc sinh thời, dự án quan trọng nhất của Phùng Nguyễn là kệ sách. Một lần nữa, anh nhấn mạnh vai trò cốt yếu của người viết hải ngoại trong nền văn học tự do và dân chủ:

Việc xây dựng một cơ sở ấn/phát hành ebook của giới làm văn học hải ngoại không chỉ cần thiết mà còn cấp bách, và cần đến sự đóng góp của nhiều bàn tay. Vươn dậy từ hoang tàn đổ nát của cuộc chiến nồi da xáo thịt, những người viết ngoài nước, trong hơn ba thập kỷ lưu vong, xuyên qua kinh nghiệm ở tầm vóc thế giới mà họ thu thập được bằng cách học hỏi, thử nghiệm, sáng tạo, phê phán, và sàng lọc, đã cách này hay cách khác cống hiến cho một số những chuyển hướng quan trọng của văn học Việt Nam nói chung và văn học trong nước nói riêng.

Sống và làm việc trên các đất nước phát triển Âu Mỹ, người viết hải ngoại không chỉ chứng kiến mà còn cọ sát với những chuyển động mới nhất của cuộc cách mạng ebook hầu như mỗi ngày. Đây là những trải nghiệm mà đồng nghiệp của họ ở trong nước không dễ dàng gì có được. Ở vào giai đoạn non trẻ của cuộc cách mạng ebook, chính vào thời điểm này, giới làm văn học hải ngoại một lần nữa cần thiết phải nhận lấy vai trò tiên phong trong việc xây dựng một nền văn hóa đọc mới cho nền văn học Việt ngữ, bắt đầu với việc xây dựng một cơ sở ấn/phát hành ebook cho chính mình.[iv]

Chúng tôi mong sẽ có đủ khả năng nhân lực và tài chính để hồi phục dự án kệ sách của Phùng Nguyễn. Đây cũng là cách bảo tồn khái niệm khứ hồi về hy vọng của anh, và bảo đảm cho sự trở lại của cá voi như biểu hiện của tình yêu và sự hòa giải cho mọi xung đột tập thể và cá nhân.

Phùng Nguyễn đã sát cánh với các bạn của anh trong đúng 9 năm, 3 tháng và 7 ngày. Trên trang mạng Da Màu, trong phần tiểu sử của anh, Phùng Nguyễn vẫn mãi mãi:

Sống và làm việc tại California, Hoa Kỳ

Cộng tác: Văn, Văn Học, Hợp Lưu, Việt, talawas.org, damau.org

Thành viên BBT tạp chí Da Màu & Trên Kệ Sách

Đinh Từ Bích Thúy
Tháng 11, 2018


[i] Phùng Nguyễn, “Chung quanh vấn đề tư thế chính trị của Trịnh Công Sơn: Ðàng sau những cuộc ám sát nhân cách” (Da Màu, 24.04.2009).

[ii] Phùng Nguyễn, “Đêm Oakland. Câu hỏi” (Da Màu, 16.11.2017).

[iii] Đặng Thơ Thơ, “Cuộc Chơi của Dân Da Màu” (Da Màu, 10.10.2007).

[iv] Phùng Nguyễn, “Cách Mạng Ebook” (Da Màu, 18.04.2011).

bài đã đăng của Đinh Từ Bích Thúy


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006*2018 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)