Trang chính » Sáng Tác, Truyện ngắn Email bài này

Cẩm cù

0 bình luận ♦ 24.09.2014

 

 

I

Khởi đầu cha mẹ tôi sống trong một căn hộ tập thể, khi sinh tôi ra cha mẹ tôi đã bế tôi về đấy. Đấy là nhà của tôi. Tôi lớn lên bình an trong ngôi nhà của mình đến khi 5 tuổi thì chiến tranh nổ ra. Nhà tôi đi sơ tán. Đi sơ tán người ta không thể mang cả nhà đi được. Nhà tôi phải đi ở nhờ. Đó là thời kỳ người còn ít lắm. Mỗi căn nhà có thể cho thêm vài người ở nhờ. Nhà tôi đi ở nhờ của một gia đình đã bỏ quê lên rừng làm ăn. Một căn nhà ba gian lợp ngói kiên cố có những cánh cửa gỗ lim. Một căn nhà ở nhờ đầy hạnh phúc. Đằng sau căn nhà có một chiếc ao đầy nước bắc một phiến đá xanh. Hôm nào trước khi mưa rào những con tôm càng bò lên chơi ở phiến đá xanh trông hay đáo để.

Khi trời vào hè cha mẹ bắc những cánh cửa ra sân để chúng tôi nằm trên đó. Cha tôi kể cho tôi nghe những câu chuyện cổ tích. Tôi rất thích nghe chuyện. Từ những câu chuyện của cha, tôi đã tưởng tượng ra cái ao sau nhà tôi là biển cả. Tôi bế con búp bê ngồi trên bờ ao chờ một chiếc thuyền cập bến. Nhưng mặt ao phẳng lặng thế kia. Tôi chưa bao giờ nhìn thấy sóng. Rồi một ngày trời có bão rất to. Cha mẹ tôi tất bật chống đỡ với bão. Từng đợt gió gào thét đập vào mái ngói. Một số ngói bị cuốn theo gió, một số ngói rơi loảng xoảng xuống dưới nhà. Cha mẹ sợ ngói rơi vào đầu chúng tôi bèn lấy chiếu làm một cái tùm hum cho chúng tôi chui vào. Nước tuôn vào nhà xối xả. Đèn đóm tắt ngấm. Trong bóng tối như đen đặc của cái tùm hum bằng chiếu tôi bỗng tưởng tượng ra "cái biển" ao của tôi đang nổi sóng. Sóng dềnh lên đập vào chiếc thuyền tôi đang chờ đợi nghiêng ngả. Từ sự tưởng tượng đó, tôi thấy lòng mình đầy cảm xúc khó tả. Nước cứ dội lên từng đợt theo từng đợt gió mưa. Mỗi lần cảm xúc khó tả dâng lên là tôi muốn nhảy nhót, muốn hò hét. Thế là tôi bắt đầu cười. Gió đập vào mái ngói: cười. Mưa xối xuống nhà ào ào: cười Một mảng ngói hắt lẽn quật xuống sân rào rào: cười… Cha tôi gắt lên:

– Có im mồm đi không, sung sướng nỗi gì mà cười.

Mẹ tôi giọng chùng xuống:

– Con bé này điên rồi.

Tôi không cười nữa vì buồn ngủ quá.

Sáng hôm sau thức giấc trời quang mây tạnh nhưng một sự đổ nát tan hoang bày ra. Một cây xoan to gẫy vắt ngang sân, mái ngói bay đổ hắt xuống sân một đống đổ nát. Tôi đi ra "biển" ao, nước ở ao dâng đầy, tràn bờ đục ngầu. Mặt ao đầy những lá cây, cành cây gãy. Lúc này cha mẹ tôi đã đi làm, chỉ còn một mình tôi ở nhà. Tôi khoái chí hét vang lên, chạy tứ phía xung quanh bờ ao. Rồi tôi ngồi xuống đất tôi chờ chiếc thuyền của tôi tới.

Ở ngôi nhà này tôi còn rất nhiều lần sung sướng như vậy. Đó là một buổi tối mùa hè, mẹ bảo rằng ăn cơm nhanh lên mẹ sẽ cho đi chơi. Một sự sung sướng lại dâng đầy tim. Tôi đi và vấp phải bậu cửa, mặt tôi đập xuống đất, để một cục bướu to bằng quả cà trên trán. Tuy tôi không khóc nhưng mẹ lại rất bực, mẹ bảo:

– Trông mặt mày như quỷ thế kia, đi mà nát người ta à?

Mẹ không cho tôi đi chơi, tôi thẫn thờ ra ngồi bậc cửa. Một lúc sau trăng lên. Chao ôi! Tôi lại sung sướng đến nghẹt thở. Ồ thì ra trăng cũng có bóng. Bóng cây rơm đổ xuống sân gạch tròn như cái nấm. Cây cau đổ tròn bóng đen xuống cái lu nước ở dưới gốc. Dưới trăng cảnh vật dịu dàng hơn yên ả hơn. Tôi chạy ra bờ ao, tôi chờ một chiếc thuyền cập bến.

Mãi về sau khi lớn tôi mới biết đây là căn nhà ở nhờ. Đó là căn nhà ở nhờ thật hạnh phúc.

Cho đến khi được về ở hẳn ngôi nhà của mình trong cái khu tập thể ấy chúng tôi còn phải đi ở nhờ qua bốn căn nhà nữa.

Mỗi căn nhà đều có một kỷ niệm, chắc thế nhưng bây giờ tôi không sao nhớ lại được các kỷ niệm nào khác ngoài kỷ niệm liên quan đến nhà vệ sinh. Ông chủ nhà thứ ba tôi ở nhờ bảo rằng nhà bên này không làm nhà xí vì nhà bên kia muốn xin phân để bón cho cây.

Đó là một nhà xí làm trên một ụ đất cao và không hề có một cái gì để che cả. Tôi không hiểu rằng ngày mưa mọi người đi kiểu gì chắc là sẽ nhịn cho đến khi tạnh mưa. Tôi đã từng mải chơi nên ban ngày không đi chỉ đến tối mới cầm một chiếc đèn dầu mà đi. Có lẽ mấy ngày đầu tôi không để ý. Bỗng hôm ấy sáng trăng tôi nhìn ra khoảng không trước mặt. Chao ôi một loài hoa đẹp đến đê mê. Tôi nín thở để rồi hít thật sâu. Sau cái mùi lỗ mãng kia là mùi hương ngào ngạt. Tôi cố đi thật nhanh để còn xuống vườn xem tận mắt. Thì ra đó là hoa hồng nhung, những bông hoa mới to và đẹp làm sao. Tôi để đèn xuống bên cỏ rồi điềm nhiên ngắt hoa, khi tôi ngắt đến bông thứ ba thì có tiếng quát làm tôi giật bắn người ngã ngồi xuống một khóm hoa:

– Này con bé kia sao mày dám ngắt trộm hả, từ mai cấm chỉ mày sang đây nghe chưa. Tao không cần phân của mày.

Tôi run sợ len lén cầm đèn đi về nhà. Và từ ngày mai tôi không dám đi nữa thật. Tôi cố nhịn. Nhịn một cách căng thẳng đến ngày thứ ba thì tôi phát hiện ra cách nhà tôi khoảng nửa cây số có một trường học và tất nhiên trường học phải có nhà xí chứ. Tuy được xây rất kiên cố nhưng cả dãy nhà xí năm cái chả cái nào có cửa cả. Kỷ niệm ở ngôi nhà thứ ba này ám ảnh tôi nhiều nhất không chỉ vì ba ngày tôi phải nhịn đi xia mà để mãi sau này tôi đã khám phá ra một điều. Ấy là hoa hồng, một loài hoa nữ hoàng, loài hoa ngạt ngào hương thơm mà hàng tỉ con người trên trái đất này yêu mến. Loài hoa là biểu tượng cho tình yêu lãng mạn nhất, đẹp nhất lại là loài hoa thích phân bắc. Một bác nông dân đã kể với tôi rằng: Muốn hoa hồng to đẹp, tươi, mơn mởn, thơm hương, nở đúng vụ thì phải cho giống này ăn phân người.

Tôi còn trải qua một căn nhà ở nhờ nữa cũng đầy ấn tượng. Đây là một khu tập thể, nhà chủ cho chúng tôi ở nhờ có hai gian và có những đứa con gái gần bằng tuổi tôi. Chúng tôi chơi rất thân với nhau nhưng cũng hay cãi nhau lắm. Khi mới đến, sau bữa cơm ở nhà mới, tất là đến việc phải đi. Con gái nhà chủ bằng tuổi tôi dẫn tôi đi nhà xí nó bảo nó cũng muốn đi và nó khoe, trong gian nhà kia có hai hố. Quả thật, một nhà xí có hai hố đối diện nhau. Tôi với con bé con chủ nhà cùng vào chốt chặt cửa và ngồi đối diện với nhau. Chúng tôi vừa đi vừa làm quen trò chuyện với nhau. Được một lúc tôi phải bịt mũi kêu:

– Thối lắm, không chịu được.

Mặt con bé kia lạnh tanh:

– Mày nghĩ đây là giường ngủ nhà mày chắc, đã gọi là chuồng xí thì nó phải hôi phải thối chứ.

Tôi chẳng hiểu tại sao lại có loạt nhà vệ sinh hai hố thế này và người lớn có đi chung như chúng tôi không nhỉ? Đó vĩnh viễn là một câu hỏi bí mật và cái sự bí mật này có liên quan gì đến câu vè này không:

Yêu em đâu phải bạc vàng

Yêu vì nhà nàng hố xí hai ngăn.

Một dạo cha mẹ tôi chưa kiếm được nhà ở bèn gửi chúng tôi về nhà bác ở một thị xã nhỏ. Nhà bác tôi ở giữa chợ ven sông xây nhà ngói rất to. Nhà bác còn có một cái bể nước mưa to như một toa tàu và những cái sập gụ tủ chè rất đẹp. Nhà bác có đầy đủ mọi thứ nhưng lại không có nhà xí. Mỗi lần buồn đi xia chúng tôi ra bờ sông mọc đầy cỏ lác, rắn rết vì thế một người đi ít nhất phải có người đứng canh chừng. Mỗi lần giải quyết xong cái bầu tâm sự ấy chị em tôi sung sướng lắm. Một lần sau cái sự vụ ấy về nhà chị em tôi rải chiếu xuống sàn nằm, rồi hát nghêu ngao.

Chợt em tôi kêu lớn:

– Thối thế, kiểm tra xem ai dẫm phải cứt.

Thế là săm soi chân nhau rồi quần, cuối cùng cũng phát hiện ra thủ phạm. Trên cánh tay trắng nõn nà của chị tôi là một mảng phân đã ải.

Ngoài cái việc tôi có cảm xúc và hay nhớ những chuyện về phân thì tôi rất sợ thần thánh và đấng siêu nhân không nhìn thấy. Thuyết nhân quả thấm sâu vào từng mạch máu của tôi. Về bài học luân lý, đạo đức của tôi, có những bài như sau:

Bài 1: Thứ nhất là đái đầu cầu

Thứ hai bắt chấy bỏ đầu người ta

Thứ ba ăn trộm trứng gà

Thứ tư đánh rắm chạy qua mặt người.

Bài 2: Cho cho đòi đòi ông sâm ông sét đánh lòi mắt ra.

Bài 3: Ai mà chửi mẹ mắng cha

Chết xuống âm phủ leo qua cầu vồng

Bài 4: Ai mà chửi gió mắng mưa

Chết xuống âm phủ quỷ cưa mất đầu

Tôi đã răn mình sống thật là tốt. Nhưng từ trong đầu tôi hay có những ý nghĩ quái gở.

 

II

Năm 1972 khi đất nước đang bước vào cuộc chiến tranh gay go ác liệt thì cha tôi có lệnh đi B. Lúc đó cũng có người chống lệnh, còn cha tôi thì vui vẻ lên đường vì những tấm lý lịch trong sạch của những đứa con. Nhưng việc cha tôi chưa nghĩ đến nữa là: Vì việc ra đi ấy mà nhà chúng tôi chấm dứt việc ở nhở. Gia đình tôi được phân một căn hộ tập thể, một gian rưỡi và bể nước và bếp. Còn nhà vệ sinh phải dùng chung. Bữa dọn về nhà mới là một ngày lễ với mẹ con tôi. Chúng tôi tíu tít dọn, rửa. Sàn nhà lát bằng gạch xây tường nhưng điều đó không ngăn cản được việc mẹ bắt lau sạch nhà và để dép ở cửa. Tôi được ở nửa gian, dùng làm buồng. Tôi trang trí lên tường ảnh đỏ đỏ xanh xanh cắt từ họa báo.

Nhà tôi ở giữa nhà hai ông bác sĩ. Mẹ tôi chỉ là một bà đỡ bình thường. Nhà ông bác sĩ ở bên phải nhà tôi có một tủ sách lớn với rất nhiều truyện hay. Tủ sách ông rất quý và là niềm tự hào của ông. Ông có những đứa con trạc tuổi với chúng tôi. Chúng tôi chơi rất thân với nhau nhưng việc mượn được một quyển sách là rất khó khăn. Nhà ông bác sĩ ở bên trái luôn đóng kín cửa trước chúng tôi. Chẳng mấy khi chúng tôi được bước chân vào nhà ông.

Ở bên ấy cũng có những đứa con trạc tuổi với chúng tôi nhưng chúng tôi không chơi với nhau. Nhà ông bác sĩ này rất hay kêu ca, phàn nàn hàng xóm. Ở phía sau mỗi nhà cách nhau một bức tường cao hai mét. Ở phía bức tường nhà ông bác sĩ bên trái còn rào trên khoảng không bằng dây kẽm gai.

Từ lâu tôi mơ ước có một mảnh vườn để trồng các loại cây tôi thích. Mấy chị em tôi cậy gạch lát sân, xếp gạch đổ đất cho cao thành rảnh vườn nhỏ chừng hai mét vuông. Chúng tôi kiếm đủ các loại cây trồng lên đó. Tôi kiếm về một cây đu đủ to, một đứa em mang về một cây bí xanh đã lớn… Điều lạ kỳ là tất cả những cây chúng tôi mang về đều sống cả. Cây đu đủ của tôi mọc nhanh như ai thổi ống đu đủ vào đít. Cây bí đã trổ hoa. Chúng tôi chờ đợi ngày chúng kết quả. Nhưng cây đu đủ của tôi là một cây đu đủ đực. Nó ra rất nhiều hoa và từng chùm quả, mãi mà chỉ to bằng nắm đấm. Mẹ tôi bảo chặt vứt đi cho cây bí lấy đất nuôi quả. Đến cuối vụ mỗi quả bí nặng gần chục cân mẹ tôi vui lắm nhưng lại buông một câu kinh người:

– Rồi con bé này lại vô duyên như đu đủ đực thôi.

Tôi ức lắm bèn xới đất cho tơi lên. Tôi ra chợ mua rau diếp về trồng, đất tốt cây rau lớn vổng lên từng ngày. Đêm ấy tôi nằm mơ thấy con gà của ông bác sĩ bên phải nhảy sang phá nát vườn rau của tôi. Tôi hãi hùng tỉnh dậy nhưng trời đang còn tối. Tôi vào ngủ tiếp, sáng dậy thấy vườn rau mơn mởn tôi yên tâm đi học.

Buổi trưa đi học về cất cặp sách vào trong nhà tôi chạy nhào ra vườn rau của tôi. Chao ôi! Đâu còn là vườn rau diếp xanh mơn mởn buổi sáng nữa. Con gà quái ác nó đâu chỉ có ăn, nó lại còn bới, còn đạp nát tan những cây rau diếp. Chưa bao giờ tôi đau đớn đến như vậy. Nhưng tôi cũng đã bình tĩnh để nghĩ, nếu đây là con gà của nhà bên trái tôi sẽ sang bắt đền. Đằng này đây lại là nhà bên phải, nhà mà tôi thân. Tôi chỉ ngồi phệt xuống đất gạt nước mắt với nỗi tuyệt vọng chưa từng thấy bao giờ. Tuy nhiên buổi chiều nhà bên phải ấy đã đền tôi một con mèo mướp rất đẹp. Tôi nguôi ngoai phần nào. Con mèo này rất đặc biệt, tôi sẽ kể về nó sau.

Như tôi đã nói ở trên, mẹ tôi là một bà đỡ (theo cách gọi cũ) hay là nữ hộ sinh (theo cách gọi mới), lương chi có hơn 40 đồng. Cha tôi đi B để lại lương cho mẹ con tôi khoảng 50 đồng nữa, tổng cộng là 90 đồng, nuôi năm người ăn. Đó là thời buổi mọi thứ phải mua bằng tem phiếu. Mỗi tháng mẹ tôi được nửa cân thịt còn chúng tôi mỗi đứa chỉ được một lạng. Mặc dù rất là ít như vậy nhưng lúc nào đi mua cũng phải xếp hàng. Vì từ đầu tháng cho đến 27-28 lúc nào cửa hàng cũng vắng tanh vì chưa có hàng. Chỉ còn 3, 4 ngày là hết hạn tem phiếu thì mới có hàng. Thế là đổ nhau ra đấy mà xếp hàng. Tôi luôn luôn phải đi xếp hàng. Tính kiên trì của tôi đã được rèn luyện từ đấy. Thường tôi đi xếp hàng với một cục gạch kèm theo. Cục gạch là đề phòng khi nào tôi chạy đi đâu đó. Có nhiều bận gặp may ra vắng người đến lượt mà mẹ vẫn chưa ra tôi như phát điên lên. Tôi dậm chân bứt tóc và bật khóc. Tôi nhìn mọi người với ánh mắt căm giận như vì họ mà tôi mất miếng ăn. May thay mẹ bao giờ cũng ra kịp thời, dẫu là miếng thịt hay bìa đậu cuối cùng đã bị nát.

Ngày đấy mua rau cũng phải xếp hàng. Rau muống cạn lẫn cỏ xén bằng liềm to như bó cỏ cho trâu ăn được mang ra để bán. Dẫu sao rau muống cạn ăn cũng còn được hơn là rau muống Trung Quốc ngọn to bằng ngón tay cái ăn nhạt thếch. Mẹ tôi quen một cô bán rau nên tôi không phải đi xếp hàng mua rau. Cứ nhìn thấy mẹ tôi là cô hàng rau chọn một bó ngon đưa cho. Một lần theo mẹ đi chợ tôi đã nhìn thấy mẹ bị dòng người phản ứng ra sao. Họ xỉa xói vào mặt mẹ, như kiểu mẹ đã cướp miếng ăn của họ. Tôi rất thương mẹ, tôi muốn cãi nhau với họ nhưng mẹ đã vội dắt tay tôi đi. Mẹ bảo:

– Dù sao thì người xếp hàng cuối cùng sẽ không còn để mà mua. Họ tức cũng phải con ạ.

Thường thường hàng ngày bữa cơm của mẹ con tôi chỉ có cơm với nước mắm và bát canh đểnh đoảng. Thi thoảng cũng có một quả trứng bác mặn. Nói tóm lại cái sự ăn uống của gia đình tôi lúc ấy là cả một sự chiến đấu, kiên trì và chịu đựng.

Lúc ấy mấy đứa trẻ bọn tôi đang ở tuổi lớn. Nhìn những đứa trẻ còm nhom mẹ tôi xót xa lắm. Mẹ tôi bèn lấy nhau của những bà mẹ khỏe mạnh mang về cho chúng tôi ăn. Mỗi tháng một lần, khi nhà tôi có khách họ hàng mẹ tôi cũng đãi bằng món ấy và nói rằng đó là thịt bò. Không biết có phải vì món thịt bò đặc biệt ấy mà chúng tôi lớn bổng lên.

Ngoài cái món đặc biệt ấy thì thỉnh thoảng chúng tôi cũng được ăn những bữa cá biển rất ngon. Ở khu tập thể nơi chúng tôi sống có một bếp ăn tập thể. Bà nấu bếp rất thân với nhà tôi, cứ vào độ nửa đêm lúc cả nhà đang ngủ say thì bà mới gõ cửa:

– Cô Hồng ơi! Cô Hồng, cô có dậy lấy con cá cho các cháu ăn không.

Mẹ tôi làu bàu nhưng cũng trở dậy. Mẹ kéo theo cả tôi:

– Dậy xuống bác Kỷ lấy cá.

Những con cá thu, cá chim, to đến ba bốn cân mẹ lễ mễ mang về. Mẹ cầm dao tôi cầm chày bổ xuống. Ông bác sĩ nhà bên trái hét lên giận dữ:

– Cô Hồng ơi, cô chặt cái gì đấy, đêm hôm thế này.

Giọng mẹ tôi nhẹ nhàng.

– Em mua được con cá, chặt kho cho các cháu lấy tí chất tươi.

Rồi mẹ gằn giọng xuống:

– Chặt cái đầu lâu bố ông đấy. No ăn rồi ngủ lắm chẳng biết thông cảm với người nghèo.

Trở lại chuyện con mèo. Nó về nhà tôi nó thành mèo Trạng. Chỉ có cơm với rau mà nó vẫn ăn, vẫn lớn. Đêm nó ngủ cạnh tôi, rúc vào cánh tay tôi. Đôi khi nó lấy cái lưỡi nham nhám ướt nước mút vào tay tôi như bú. Vì ít được ăn thịt cá nên nó rất hay chuột. Nhà tôi sạch bóng mọi con chuột. Mỗi lần bắt được chuột nó mang đến trước mặt chúng tôi vờn vã như khoe. Khi lớn thành một con mèo to, nó hay đi chơi sang hàng xóm. Và cái nơi nó thích ngồi nhất là cái bờ tường ngăn cách hai nhà. Nó nằm im lìm, lim dim đôi mắt.

Nó là kẻ thù của hai nhà hàng xóm. Nhưng ngày đó người ta còn nể nhau lắm nên không vì con chó, con mèo mà chửi nhau được. Nhưng con mèo này nó đã làm cho tôi không bao giờ dám ăn thịt bò đặc biệt nữa.

Cái món thịt bò đặc biệt khi mẹ mang lẽn mâm là nó đã chín, nóng và thơm phưng phức mùi tỏi, mùi hành. Chưa bao giờ tôi được chiêm ngưỡng khi nó còn tươi. Một hôm khi mẹ con tôi đang đổ cám ra cho lợn thì thấy con mèo đang lim dim phơi nắng ở bức tường ngăn. Rồi, phốc, thấy nó nhảy sang sân nhà bên phải. Phốc, thấy nó nhảy lên tường mồm công một miếng thịt to tướng đỏ lòm với một cái dây trăng trắng. Phốc, nó nhảy xuống sân đến cạnh chỗ mẹ con tôi ngồi và thả miếng thịt ra. Tôi đã nhìn thấy một miếng thịt rất lạ: to như cái lá trang có màng trắng bao quanh, cái cuống to như cuống lá sen. Đặc biệt miếng thịt có rất nhiều máu. Máu từ cái cuống trắng chảy ra ròng ròng. Mẹ nhặt miếng thịt cho vào trong nồi cám:

– Con mèo này lại đi ăn cắp rau bà đẻ của nhà nào rồi. Thôi để nấu cho lợn.

Ối, rau bà đẻ, thì ra món thịt bò đặc biệt làm từ rau bà đẻ là thế này đây. Tôi rùng mình lợm giọng và biết ngay rằng sẽ chẳng bao giờ dám động đến món này nữa.

Con mèo làm cho tôi không bao giờ dám ăn món đặc biệt nữa thì nhiều lần nó lại công về cho tôi nhiều món ăn ngon.

Một lần vào dịp tết. Vào dịp tết thì có nhiều thịt. Thịt tem phiếu bán gộp rồi thịt mẹ được chia ở cơ quan, lại có thêm con gà cô bác ở quê gửi ra biếu. Nhưng có thịt thì người ta lại thèm cá. Ngoài món cá biển về đêm mà mẹ bắt ăn dè đến hàng tuần thì thi thoảng chúng tôi cũng được ăn cá. Những con cá dầu bé bằng ngón tay nấu với dưa cũng ngon ra phết.

Tôi hay đi chơi hàng xóm, ở nhà những người bác sĩ tôi thấy có những con cá chép vàng óng to gần bằng cái quạt nan tươi roi rói.

Tôi muốn một lần được ăn chúng. Thế là cái tết ấy tôi đang rụt bếp để hầm nồi xương thì lại thấy con mèo nằm im lìm bên bức tường ngăn với nhà bên trái. Như tôi đã kể, bên trên khoảng không ở nhà bên trái còn một lớp dây kẽm gai dày. Vậy mà, nó nhảy phốc sang sân nhà bên. Rồi phốc nó nhảy lên tường tha một miếng cá to bằng bàn tay. Đáng lẽ tha được cá nó phải chạy trốn để ăn nhưng nó lại tha đến chỗ tôi rồi nhả ra. Tôi khoái chí nhặt miếng cá còn tươi rói, vẩy tròn ánh vàng đúng là loại cá chép tôi mơ. Tôi chạy ra múc nước rửa rồi cho vào bát. Gọi con mèo để nịnh nọt nó một tí thì chẳng thấy nó đâu cả. Quay đi lấy thanh củi để cho vào bếp, lúc quay lại đã thấy nó ở bên cạnh với một khúc cá nữa to như khúc lúc nãy. Tôi lại nhặt khúc cá mang đi rửa. Để hai khúc cá cạnh nhau mới biết là hai khúc giữa của con cá. Rồi, tôi giữ con mèo ở bên cạnh để vuốt ve. Tôi biết nhà bên ấy họ đang rình con mèo nhà tôi, nó mà sang bây giờ họ chém chết. Tôi rán giòn hai khúc cá to. Cả nhà thì thào nhưng được một bữa ăn vui vẻ. Tất nhiên con mèo cũng được một bữa cá no.

Còn nhiều lần khác nó còn công về cho tôi hẳn một khúc nạc thăn. Thịt, tất nhiên là tôi chẳng đến nỗi thèm lắm. Chỉ có điều đây là thịt nạc cơ mà. Để chống cái sự đói prôtít của chúng tôi mẹ đã mua thịt thủ, thịt chân giò, xương thay vì thịt nạc, thịt mông, thịt sấn bởi vì những thứ kia sẽ được tăng gấp hai lần. Có nghĩa là nếu mua thịt nạc, thịt mông, thịt sấn thì một cân thịt phiếu chỉ được 1 kg. Nhưng nếu mua thịt thủ, thịt chân giò, xương thì sẽ được hai cân. Tôi chẳng bao giờ bỏ lỡ dịp may như thế. Tôi bèn bỏ vào nồi và luộc, pha muối, mì chính, ớt chấm ăn. Tất nhiên phải để dành cho mèo nữa. Có lẽ vì sự thích thú ra mặt của tôi với bữa ăn như thế mà con mèo ra sức sang nhà hàng xóm công về cho tôi. Tôi biết cái Hoa, mặc dù là bạn rất thân với tôi nhưng nhiều lần nó đã thủ dao để chém mèo.

 

III

Tôi quên chưa nói rõ một điều, đây là khu tập thể của một bệnh viện có khoảng ba mươi hộ. Tôi chưa thống kê hết nhưng đa phần họ là bác sĩ và một số diện gia đình chính sách như gia đình tôi. Ngày ấy bác sĩ còn hiếm lắm. Cả bệnh viện chỉ có khoảng hai mươi bác sĩ thôi, nhưng chẳng phải vì hiếm mà họ khác chúng tôi. Họ sống trong cùng một gian nhà như nhà tôi, ăn nước chung cái bể nước của tập thể và cũng đi chung nhà vệ sinh. Có khác chăng là lương cao hơn lương của cha mẹ tôi. Họ cũng có thêm một chút quà cáp của những bệnh nhân đã khỏi bệnh mang đến cảm ơn. Như cái nhà bên trái suốt ngày đóng cửa tôi không biết họ thế nào chứ cái nhà bên phải tôi, nhà có tủ sách rất to ấy tôi thấy cũng như nhà tôi thôi. Bọn trẻ cũng được ăn món thịt bò đặc biệt, cũng xếp hàng mua thịt mua rau, mua gạo. Cũng mua thịt thủ để tăng gấp đôi. Chỉ có điều nhà bên phải không hay ăn cà như đa phần các gia đình khác trong khu tập thể này vì ông bác sĩ là chủ gia đình ấy bảo rằng:

"Một quả cà là ba chén thuốc (độc)"

Bà Nhanh, bà Vội là con gái Hà Nội có cái tên rất mỹ miều Hạ Hoa Long, theo chồng là bác sĩ về cái thị xã nhỏ bé của chúng tôi. Khi về khu tập thể này thì cái dấu vết xinh đẹp của người con gái Hà Nội x­a không còn nữa. Chỉ thấy một người đàn bà tất bật mặc quần chân què – thứ quần chẳng còn ai mặc nữa vì cho là quê mùa mà phải mặc quần bổ đũng – để hầu hạ ba thằng con trai với ông chồng là bốn. Vì sự tất bật ấy mà lúc nào cũng thấy bà hét:

– Tên tao là Nhanh, tên tao là Vội, ăn đi tọng đi.

Ngoài cái việc hay hò hét ba thằng con trai thì đó là người đàn bà cực kỳ hiểu biết. Tôi rất quý bà. Có bài toán nào khó, bài văn nào khó tôi sang hỏi bà, bà chỉ bảo tận tình. Đổi lại tôi hay bế đứa con được hơn một tuổi cho bà. Nhà bà nuôi con thơ mà rất thơm tho, trong khi những nhà khác cũng có con như bà đã hy sinh hẳn một cái màn tây làm khố mà vẫn khai khú. Tất nhiên tôi không định hỏi vào vấn đề tế nhị này. Rồi một hôm trời nắng to bà bê một chồng báo tiếng Anh ra phơi – ngày trước bà học tiếng Anh. Bà bảo với tôi:

– Cháu biết vì sao nhà cô không có mùi nước tiểu của trẻ em không? Vì những từ báo này đấy. Cô lót xuống giường để chúng đái vào đấy rồi cô mang ra phơi, khô đi cô lại dùng. Cháu biết không, chồng báo này cô dùng từ thời em Tú (là đứa con đầu của cô) đến tận em thứ ba này mà không hỏng đâu đấy .Đúng là của bền tại người.

Vì tôi yêu quý người đàn bà này nên tôi bỏ hết ngoài tai những lời đàm tiếu của người trong khu tập thể. Có những hôm trời nắng mấy kẻ tò mò còn rủ nhau đi xem xi-líp của cô. Tôi lạ gì cái đó. Chính cô chỉ cho tôi xem:

– Một năm được bốn mét vải cháu ạ, may quần bổ đũng chóng rách lắm, quần chân què lâu rách, còn quần em bé (cô dùng từ rất mỹ miều) cứ rách đũng mà vứt đi thì lấy đâu cho xuể. Cái đũng nào rách cô thay bằng cái đũng khác chỉ mất một mảnh vải bằng bàn tay, đấy cái quần của cô đây này, cô đã thay tất cả mười hai lần đũng rồi đó, mặc vẫn tốt chỉ có điều là cái cục nối bị to quá khi nằm hơi bị cộm.

Chồng cô là bác sĩ gây mê, cả bệnh viện chỉ có một mình chồng cô làm cái nghề đó nên rất được trọng vọng và hay được mời đi ăn cỗ.

Khi bữa cỗ tàn thì ông xin nhà chủ một tờ giấy để gói ít xương về cho chó. Với một bác sĩ đáng trọng thế kia, ai lại gắp xương đã gặm gói cho ông mang về bao giờ, dẫu là cho chó. Người ta phải gói xôi, gói thịt. Thường bao giờ ông đi ăn cỗ ông cũng dặn cho bà Nhanh, bà Vội đừng nấu cơm. "Xương" ông mang về cho chó đủ cho bốn mẹ con ăn, có bận còn rim để đến bữa sau ăn nữa.

Không biết có phải để đổi lại chuyện mang xương về cho chó không mà bà Nhanh, bà Vội không bao giờ đi mua rau cả. Ở chợ có những đống rau vứt đi vì có ngày ế hoặc trước khi bán họ tỉa bớt lá sâu, lá già. Trong đống rau kia thế nào cũng có ngọn ngon, lá ngon. Bà Nhanh, bà Vội chịu khó ngồi bới tìm cũng được một bó rau mang về cho hai bữa ăn.

Nhà bà Nhanh, bà Vội có kiểu chia thức ăn như trại lính. Bà ao cơm ra bát, lớn bát to, bé bát nhỏ, kèm thức ăn mặn, rau và một miếng cháy ở trên. Hôm nào bà thổi cơm khê thì miếng cháy đen xì cũng vẫn được đưa chia ra để lên trên cùng.

Bà rất hay giảng giải cho tôi về cái sự tiết kiệm:

– Cháu nên nhớ rằng cô là con gái Hà Nội chính gốc đấy nhé. Ngày bằng tuổi cháu cô đi học có người làm đưa đi đón về. Có hai đức tính cháu cần phải nhớ: một là thích ứng hoàn cảnh, hai là triệt để tiết kiệm. Các cụ đã có câu: Buôn tàu bán bè không bằng ăn dè hà tiện.

– Vậy cái cách chú mang "xương về cho chó" có phải là tiết kiệm không cô.

– Đấy là một sự thích ứng hoàn cảnh hơi thái quá. Nói nặng lên đó là một sự sỉ nhục. Tuy nhiên nếu không ăn lại phạm một tội nặng.

Thỉnh thoảng cô có cho tôi xem bộ sưu tập kim băng, dây chun và kim khâu.

– Cô dạy cháu một điều nữa nhé. Đó là khi ra đường cháu đừng nhìn lên trời. Trên trời tất nhiên là có mặt trời mặt trăng, mây trắng, mây xanh, các vì sao, tán cây xanh và thỉnh thoảng là một chú chim. Với mắt thường cháu không thể phát hiện ra được điều gì hay ho ở trên trời được đâu. Mà đôi khi mải nhìn trời, nhìn sự cao siêu cháu sẽ sa xuống hố. Cháu hãy nhìn xuống đất ấy. Ở mặt đất có rất nhiều thứ. Chí ít là cái kim, hoặc cái kim băng, hoặc dây chun… Nếu cháu có số bắt được của, thì cháu sẽ bắt được tiền, được vàng. Dù không bao giờ bắt được thứ gì thì cháu cũng không bao giừ bị sa xuống hố cả.

Bộ sưu tập kim băng của cô thật là thích mắt, thôi thì đủ mọi kích cỡ, có cái đã hoen rỉ, có cái còn sáng trắng; có cái còn màu vàng nữa.

Cô đã tặng tôi một chiếc kim băng bé xíu màu vàng mà tôi coi như vật báu.

Nếu các bạn sống ở thời ấy bạn sẽ thấy bộ sưu tập của cô quý giá biết chừng nào. Đó là thời buổi cái gì cũng phải phân phối. Sự phân phối là không hẹn trước nên không thể lên kế hoạch để chi dùng thế nào. Nếu có đợt hàng sẽ được phân phối thế này: Mỗi nhà hai chiếc kim khâu. Hai nhà chung một cuộn chỉ trắng. Ba nhà chung một cuộn chỉ đen. Muốn chia nhau, nhường nhau thế nào thì tùy. Thời buổi đấy lại rất cần đến kim và chỉ vì một năm người dân được bốn mét vải, cán bộ được năm mét vải mà toàn vải bằng sợi bông nên chóng rách lắm, có vải may quần rồi thì dây chun lồng quần cũng là một vấn đề nan giải. Chun trắng phân phối chưa có đợt, phải dùng chun đen. Chun đen ít co giãn mà lại hay đứt. Nhất là tụi trẻ bọn tôi có thói chơi tụt quần nhau thì dây chun rất hay bị đứt. Tôi bèn luồn giải rút. Con nhà nông dân chúng còn tận dụng dây chuối, dây đay chứ dân thị xã chúng tôi phải tìm cách khác. May mà cha mẹ chúng tôi ở ngành y tế hay có cuộn băng cá nhân. Tôi lấy một cuộn làm dây rút. Băng làm bằng vải màn không được khâu mép nên sợi nọ dính sợi kia lằng nhằng. Lắm hôm buồn đi xia chạy ra nhà vệ sinh mà dứt mãi không tháo được dây rút đành phải hộc tốc chạy nhanh về nhà lấy dao cắt phựt.

Cái sợi dây rút bằng băng cá nhân này không chỉ là sáng kiến riêng của tôi. Tôi đã chứng kiến một bà hộ lý già ở khu tập thể đi vệ sinh. Bà đã đóng kín nhà vệ sinh rồi mà lát sau thấy bà mở toang ra kêu cứu. Đúng lúc đó có tôi và một ông bác sĩ nữa đi ra nhà vệ sinh. Bà kêu ầm lên:

– Ối ông Nhâm ơi, giúp tôi với.

Tôi thấy ông bác sĩ Nhâm không đi vào nhà vệ sinh nữa mà quay trở ra và không giúp gì bà hộ lý già kia cả. Tôi mới nhìn kỹ bà. Bà đang tô hô quần tụt xuống đến chân và một cánh tay bà giơ cao thì đầm đìa máu. Máu chảy cả xuống cổ tay bà. Tôi đã chạy về gọi một cô y tá nhà ở gần đấy ra giúp bà. Thì ra bà cũng mặc quần có giải rút làm từ cuộn băng cá nhân. Lúc bà tháo giải rút do dứt những sợi chỉ lằng nhằng vào nhau, một sợi đã cứa vào chỗ tay bị chín mé của bà khiến máu chảy ra nhiều làm bà hãi.

Tôi đã rất thấm nhuần lời dạy của bà Nhanh, bà Vội. Khi đi ra đường là tôi nhìn chăm chăm xuống đường. Quả tình nhiều lần tôi đã bắt được kim băng, kim khâu và có một lần tôi bắt được năm hào của ai đó đánh rơi. Tôi đã ăn được năm bữa xôi sáng ngon lành. Những thứ tôi bắt được ở ngoài đường rất nhỏ bé so với giấc mơ của tôi. Có rất nhiều đêm tôi thấy mỗi bước chân mình bước tôi lại nhặt được một đồng năm xu. Một lúc sau đã là một đống tiền nhiều không xuể. Có lần tôi lại mơ thấy dưới mỗi gốc cỏ là một viên kim cương, lần khác thì là vàng… Chi có điều sau mỗi lần tôi mơ thấy mình bắt được vàng bạc, châu báu, tiền là y như ngày hôm sau tôi làm mất tiền.

Vì tính khác người của bà Nhanh, bà Vội nên khu tập thể của tôi người ta thì thào bà bị chập, có người bảo bà bị điên nhẹ. Cho đến một chuyện thế này thì ai cũng kết luận là bà điên thật.

Hôm ấy nhà bà có trận cãi nhau to lắm. Thường thì nhà bà sống hòa thuận vì cùng là trí thức cả. Dù ông bác sĩ chồng bà rất hay phàn nàn cái cách lúc nào bà cũng chia cơm, đi nhặt rau và tên tao là Nhanh, tên tao là Vội nhưng ông cũng không hay cự nự bà. Hôm ấy mang tiếng là cãi nhau nhưng chỉ có tiếng bà:

– Thôi chết rồi, ông yểm cả cái thị xã này rồi. Ông có biết đấy là cái huyệt rồng nhờ nó mà bao đời nay cái thị xã nhỏ bé này nức tiếng học hành, khoa bảng, văn thơ không? Lại còn cái nhà máy lịch sử ấy nữa chứ. Tàn lụi rồi, đến ngày tàn lụi rồi, đất này là đất thiêng lắm. Ai gieo quả gì ắt gặt quả ấy. Thôi ông nghe tôi đi, để người đời đỡ nguyền rủa ông, để lại chút phúc phận cho con cái. Ông vứt gói chìa khóa xuống chỗ nào, ông thuê người ta vớt lên đi.

– Bà tâm thần nặng rồi, người ta đã nói nhiều với tôi mà tôi không nghe. Ngày mai tôi phải lôi bà đi khám tâm thần thôi.

Ông bác sĩ rít lên khe khẽ rồi đi ra khỏi nhà. Ngày hôm sau mọi người ở khu tập thể đã biết chuyện gì xảy ra do ông bác sĩ kể: Lâu lắm tôi không mở đến cái tủ mà bà ấy vẫn giữ chìa khoá. Vì nói gì thì gì bà ấy vẫn chu đáo lắm. Sáng dậy đi làm là đã có quần áo tươm tất để ở đầu giường. Trong ví lúc nào cũng có vài đồng để tiêu. Hôm ấy có việc tôi dậy sớm mà bà ấy lại đi chợ chưa về. Thấy chìa khoá cắm sẵn ở tủ, tôi bèn mở ra để lấy quần áo, tiện thể tôi cũng muốn ngắm đồ sưu tập của bà ấy. Bộ sưu tập chiếm một nửa tủ. Tò mò tôi xem có những thứ gì thì thấy một bọc chìa khoá các loại được luồn vào dây thép cuộn vào to như cái đầu lâu. Nhìn bọc chìa khoá đến mấy trăm cái tôi sợ đến thót cả tim. Không biết bà ấy nhặt từ bao giờ mà nhiều thế. Lại nghĩ thầm nếu có ai nhìn thấy đi báo công an thì tình ngay lý gian. Nếu anh không có ý định trộm cắp thì sao lại tích trữ nhiều chìa khoá đến thế. Tôi bèn lấy cả bọc chìa khoá ấy gói vào giấy báo giấu dưới gầm giường rồi khoá tủ lại cẩn thận, không để lại dấu tích gì cho bà ấy biết. Buổi tối nhân lúc bà ấy đang đi ra ngoài, tôi bèn gói bọc chìa khoá buộc vào poóc-ba-ga. Tôi đạp ra ngoại thành, đến một đoạn vắng tôi thò tay nới cái dây buộc để cho cái bọc chìa khoá rơi xuống đường.

Nghe tiếng phịch một cái tôi phấn khởi đạp dấn đi thì nghe có tiếng gọi thất thanh:

– Ối bác gì ơi, bác làm rơi cái bọc kìa.

Sợ thót tim, tôi bèn nhẩy xuống đường nhặt nhanh cái bọc rồi đạp vù xe đi. Đến một đoạn khác tôi lại nới dây buộc. Trời đã tối, đường lại vắng bọc chìa khoá vừa rơi bịch xuống đất đã lại có người kêu:

– Ối ông làm rơi cái gì kìa.

Đến lần thứ ba như vậy thì tôi nghĩ quẩn rằng khéo bọc chìa khoá này có ma. Tôi vội vàng đạp đến hồ la két. Mắt nhắm chặt tôi vứt bọc chìa khoá xuống hồ, thở phào nhẹ nhõm đi về. Nào ngờ bà ấy biết nổi cơn tam bành. Tôi chẳng biết là bọc chìa khoá ấy có ma hay bà ấy nhà tôi bị tâm thần rồi

Nhiều người ở khu tập thể cứ lấy chuyện của bà Nhanh, bà Vội ra làm chuyện cười. Nhất là chuyện bọc chìa khoá nhưng riêng tôi, tôi thấy đấy không phải là chuyện cười. Tôi thấy bà Nhanh, bà Vội rất lo lắng về chuyện ấy. Bà bảo tôi:

– Cô rất lo cháu ạ, cô đã nhìn thấy trước cái cảnh suy tàn của cái thị xã xinh đẹp này. Dẫu đây không phải là quê hương của cô nhưng cô yêu mảnh đất này lắm, nhìn thấy nó suy tàn mà không có cách gì cứu chữa thì thật đau lòng.

Rồi cô nói như thì thầm với mình:

– Chính vì cái sự tự mãn, cách sống xa hoa mà các người sẽ phải huỷ diệt.

 

IV

Cái mảnh vườn nhỏ của hai chị em tôi trồng sắn dây bị củ ăn nứt cả tường nên mẹ tôi không cho trồng gì nữa, mẹ đổ đất đi, lát lại sân và đặt vào đó một cái cũi để nuôi thêm một con lợn. Chị em tôi tiếc ngẩn ra nhìn.

Ờ đằng sau nhà vệ sinh của khu tập thể có một cái nhà to bị bom đánh sập. Sau chiến thắng người ta dọn dẹp gạch, bê tông để chuẩn bị xây nhà khác. Đó là khu đất rất tốt bị bỏ hoang cỏ mọc um tùm. Tôi hay đi chơi lê la nhà hàng xóm, thấy mấy cô ở dãy độc thân bảo nhau:

– Mảnh đất tốt thế này không ai trồng cấy gì phí quá, mai ra cuốc lấy một mảnh trồng cà ăn thoải mái.

Nghe lỏm được tôi về nói lại ở dãy tôi. Thế là chẳng ai bảo ai mỗi người ra chiếm lấy một mảnh để trồng rau. Người chậm chân chỉ thấy tiếc, chị em tôi cũng chiếm được một khoảng đất khoảng hai mươi mét vuông.

Lạ kỳ chẳng ai bảo ai mà hơn hai mươi mảnh vườn nhỏ của hơn chục chủ nhân thì có đến mười lăm mảnh trồng cà. Có lẽ lúc ấy ra chợ mua cây giống thì giống cà nhiều nhất. Chiều đến ở trên mảnh vườn của mình vui đáo để. Chị em tôi cũng sắm chiếc xô nhựa để đi múc nước tưới cho cà. Có mấy người đã từng là nông dân trước khi đi thoát ly bảo:

– Không có phân thì chả được mấy quả đâu.

Họ bèn cậy chiếc nắp của bể phất nhà vệ sinh của khu tập thể lấy phân tưới cho cây. Tôi bắt chước cũng đi múc phân tưới cho cà. Lần đầu tiên cúi mặt xuống bể phốt để múc phân tôi gần chết ngất vì sợ. Lần thứ hai quen dần. Lần thứ ba tôi còn đủ bình tĩnh để quan sát. Nhà vệ sinh của khu tập thể nhà tôi là loại tân tiến. Kiểu nhà tự hoại, dội nước, có bể phốt. Nơi người ta cậy lên để múc phân, thực ra chỉ có nước phân đã hoại rồi nên mùi không thối lắm. Lần thứ ba tôi quan sát thấy là trên mặt nước của bể phốt có một lớp hạt cà khá dày. Lần đầu tôi sợ bèn cứ thế múc nên múc phải hạt cà. Có cô trông thấy trêu tôi:

– Mày lấy hạt cà tư­ới cho cà thì làm sao cà có quả được.

Lần sau tôi phải thò cái gáo xuống khua khua hạt cà để chỉ múc nước thôi.

Nhờ mảnh vườn ấy mà nhà tôi có cà ăn quanh năm. Chúng tôi lại được ăn cả cà bung nữa. Món cà bung mẹ tôi làm thật là ngon.

Sau chiến thắng bố tôi đã trở về nhưng cuộc sống thì vẫn chật vật vậy, trước bố đi B thì có thêm lương của bố nhưng bố lại không ăn cơm nhà. Bây giờ vẫn lương ấy lại có bố ăn cơm, hút thuốc. Bao năm rồi chúng tôi vẫn chật vật với miếng ăn.

Bây giờ tôi đã lớn hơn, tôi đã đi chợ thay mẹ và nấu ăn cho cả nhà. Thi thoảng có bữa cá bữa thịt còn bình thường thì chỉ có muối mắm, rau đểnh đoảng và một lạng lạc rang hay hai quả trứng cho sáu người ăn. Thường với hai quả trứng tôi phải bác thật mặn.

Tôi ngồi đầu nồi đơm cơm cho mọi người. Mấy đứa em tôi vô tư, cứ thế ăn thật no dầu cơm chỉ có nước mắm. Nhiều hôm bố mẹ tôi mới chỉ ăn có một bát rồi nhìn nhau bỏ đũa. Tôi giận vô cớ, lấy cái đũa cả gõ vào đầu một thằng:

– Hốc lắm thế.

Bố mẹ ngăn tôi:

– Đừng đánh các em phải tội! Chúng chẳng có lỗi gì, lỗi là tại bố mẹ.

Không biết tôi đã nói ở trên chưa: Rằng bố tôi cũng làm trong ngành y. Bố tôi là y sĩ.

Một hôm đi trực về bố vui lắm. Bố tắm rửa xong bảo tôi cầm theo chiếc làn để bố chở ra chợ. Bố mua cân rưỡi thịt, một cân đường, rau và rau thơm, xôm như tết. Về nhà bố bảo tôi kho một ít để ăn dần còn luộc tất. Bữa trưa ấy nhà tôi vui vẻ lắm. Bố cứ vừa ăn vừa đùa:

– Ăn đi các con, bõ cái lúc bố con mình ăn cơm với ngô rang nhé.

Rồi thinh thoảng cách hai ba tháng lại có một cuộc cải thiện đột xuất như vậy. Cho đến lần thứ năm thứ sáu gì ấy, bố về nhà nhưng không chở tôi ra chợ mà kêu mệt rồi đi nằm. Trưa về mẹ hốt hoảng đưa thuốc cho bố và bảo:

– Thôi anh đừng bán máu nữa! Mẹ con em quen khổ rồi mà.

Thì ra những bữa ăn trưa ấy là chúng tôi ăn bằng tiền bố tôi bán máu. Mấy chị em tôi ùa vào cạnh bố khóc lóc váng lên:

– Bố ơi, đừng bán máu nữa! Chúng con ăn cơm với ngô rang cũng được.

Ngày ấy máu với chúng tôi cực kỳ linh thiêng.

Cái việc chật vật với miếng ăn có thể là khổ với bố mẹ tôi thôi chứ chúng tôi cũng có đủ cách kiếm ăn. Ở khu tập thể của chúng tôi có một cây bàng đào rất ngon. Tôi có kiến nghị nên xếp quả bàng vào danh mục hoa quả nổi tiếng. Chúng tôi đã đi khảo sát rất nhiều cây bàng ở nhiều nơi nhưng cây bàng ở khu tập thể là ngon nhất. Cây bàng bên bệnh viện là bàng trâu: quả to bằng nắm tay, cùi dày nhưng ăn chua. Cây bàng bên ủy ban thành là cây bàng thóc, cùi mỏng dính. Còn cây bàng ở khu tập thể chúng tôi cho quả nhỏ thôi nhưng hạt cũng nhỏ mà cùi thì dày. Đặc biệt nó rất thơm và ngọt. Cắn cái lớp cùi vàng của nó thì lộ ra cái hạt đỏ tía nên gọi là bàng đào. Giữa hè, sau một trận mưa rào thì ngày hôm sau bàng chín một loạt, chín ngây ngất làm lũ trẻ cứ ngứa cổ nuốt nước bọt. Tuy nhiên, ít đứa dám trèo hái vì cây bàng rất lắm sâu và sợ bị ăn đòn.

Tôi với cái Hoa đã đặt đồng hồ báo thức từ bốn rưỡi sáng để dậy nhặt bàng chín. Muộn hơn một chút là có đứa nhặt mất. Chúng tôi chơi với nhau từng nhóm. Hôm nào chúng tôi định dậy nhặt bàng là rủ thêm một đứa đến nhà ngủ. Nhiều lần ngủ quên nhưng cũng nhiều lần nhặt được một rá bàng đầy, rồi yên tâm đi ngủ tiếp. Sáng bảnh mắt, (ngày ấy chúng tôi hay đi học chiều, chỉ có cấp 3 mới học sáng), chúng tôi gọi nhau ăn bàng cũng vui như tết. Ăn lớp cùi mới chỉ là ăn một nửa. Hạt bàng chúng tôi đem phơi nắng đến chiều thì mang ra đập lấy nhân ăn ngậy lắm. Khổ thân cái Mùi, bố nó là bác sĩ nên ưa sạch sẽ. Một buổi bố nó về bắt gặp nó đang ngồi đập hột bàng với chúng tôi bèn lôi xềnh xệch nó về nhà. Ông bố nó rít lên:

– Tao đã dạy mày bao nhiêu lần rỗi, mày cứ theo lũ mọi ấy ăn bẩn thế à. Mà chúng nó đói chúng nó mới ăn hạt bàng chứ nhà mày có đói ăn không. Mày ăn hạt bàng thì mày ăn cứt gà còn hơn.

Nói là làm, ông ta dúi đầu nó xuống đất rồi lấy ngón tay quẹt vào cứt gà đút vào mồm nó. Thật kinh khủng. Nhưng cái Mùi có chừa đâu, hễ sểnh bố nó đi làm là nó lại đi đập hạt bàng với chúng tôi. Nó bảo hạt bàng ngon hơn tất cả những thứ mà nó có. Cua bể, tôm hùm bệnh nhân biếu bố nó thiếu gì. Nó hay được ăn lắm. Chúng tôi nghe những thứ đó như mơ. Tôi ước bố mẹ mình cũng là bác sĩ.

Sự ước của tôi cũng có hiệu lực ngay. Một ngày sau mẹ tôi mang về một xâu cua bể với một gói tôm to đã đồ chín. Mẹ luộc cua rồi rim lại tôm, bữa ăn ngon lành và vui lắm. Mẹ kể lại chuyện:

– Cách đây một tháng mẹ đang lên phòng dược lĩnh thuốc. Phòng dược gần cổng ra vào nên khi một chiếc xích lô chở ba người đi vào cổng thì mẹ thấy ngay. Tiếng một bà gào khóc rất to:

– Ơi các ông các bà ơi. Có ai cứu cháu tôi với không.

Ông xích lô thì đang lúng túng hỏi thăm phòng nhi. Mẹ bèn đến bên xem có việc gì. Một đứa bé chừng sáu bẩy tháng mặt tím như bị ai bóp cổ, mắt lờ đờ. Mẹ bèn bế nó xốc lên vai, rồi mẹ bế ngửa nó ra dùng mồm mút vào mũi nó. Mút xong mẹ lại thổi vào mồm nó, rồi lại xốc nó lên vai. Hai chục giây sau đứa bé khóc thét lên. Mặt nó dần ửng hồng. Mẹ trao đứa bé lại cho mẹ nó rồi chỉ phòng nhi:

– Bà với cô cho cháu vào phòng nhi để người ta hút hết bột trong phổi cho nó kẻo dễ bị viêm phổi lắm. Bận sau cho con ăn phải chú ý đừng để cháu bị sặc bột thế này, nguy hiểm lắm!

Câu chuyện ấy mẹ quên đi rồi, bỗng sáng nay thấy bà với mẹ đứa bé đến cám ơn, lại cứ một hai nhận mẹ là mẹ nuôi của đứa bé.

Mẹ kể lại câu chuyện và kết luận:

– Chẳng cứ phải là bác sĩ, nếu mình làm điều phúc thì sẽ được quả phúc.

 

V

Bác sĩ là một cái nghề mà mọi người trong khu tập thể đều mơ ước, tất nhiên phải là những ai chưa được trở thành bác sĩ. Năm học lớp 10 phổ thông (ngày ấy bậc học chỉ có 10 năm) tôi mơ ước sẽ thành bác sĩ. Cha mẹ tôi cũng muốn tôi trở thành bác sĩ. Thôi thì cái gì đời cha mẹ chưa đạt được thì đến đời con phấn đấu. Tuy nghề bác sĩ có nhiều vất vả nhưng cả nhà đều nhất trí tôi sẽ thi vào trường đại học Y khoa. Để cho chắc chắn, bố tôi về quê nhờ ông nội tôi chấm cho lá số tử vi. Từ quê ra bố tôi buồn rầu bảo:

– Con bé này không có số làm thầy thuốc. Nó cũng theo nghề khoa học nhưng số làm thầy thuốc thì không?

Bố đưa cho tôi xem lá số của tôi. Là xem thì xem vậy chứ tôi có biết gì đến sao đến vận đâu. Ở mặt sau của lá số tử vi ông viết:

Lưu ý:

+ Đức năng thắng số.

+ Không sao làm thầy thuốc được nếu cứ thi thì sẽ trượt. Nhưng số mệnh sau này lại gắn nhiều với nghề thầy thuốc.

Thế là tôi không thi vào ngành y, để cái nghề bác sĩ mãi mãi là những điều lý thú hấp dẫn tôi.

Như tôi đã kể ở khu tập thể của tôi có nhiều bác sĩ. Bác sĩ là tên gọi chung chứ tỉ mỉ ra thì phải phân thành bác sĩ thần kinh, bác sĩ tai mũi họng, bác sĩ sản khoa, bác sĩ ngoại khoa…

Tôi nhớ mãi hình ảnh ông bác sĩ thần kinh với một cặp kính trắng dày cộm vả hàm răng lởm khởm hơn răng cải mả. Mỗi lần ông đi vệ sinh thì ai nhìn thấy cũng phải bật cười. Ông đi chân đất, vo một nắm báo rất to, bước bập bà bập bễnh trên nền đất. Một lần ông bác sĩ ngoại khoa nhìn thấy đã bảo:

– Này Tốn (tên ông bác sĩ thần kinh) sao đi ra nhà vệ sinh lại không đi dép vào, bẩn chết.

– Bẩn là bẩn thế nào? Tôi đi chân đất để nhớ phải rửa chân sạch trước khi bước vào nhà. Chứ các người đi dép tiếng là sạch sẽ cứ thế mà tha cả vào nhà. Mà cái nhà vệ sinh của mình bây giờ tệ quá rồi, xuống cấp lắm rồi. Hôm nào ông phải trình lên lãnh đạo bệnh viện xin sửa chữa đi. Bể nước thì không có một giọt thế là cứ ỉa chồng ỉa đống, đến kinh. Hôm trước tôi ngồi có mấy phút mà dòi bò lên tràng cả chân. Đấy nếu cứ đi dép thì dòi rúc vào dép rồi tha về nhà. Lại cứ tưởng sạch.

Ông bác sĩ ngoại khoa lắc đầu lẩm bẩm:

– Tay này vừa bẩn vừa bảo thủ không chịu được.

Ngoài cái việc ông Tốn đi vệ sinh không đi dép thì những người làm cùng còn kể chuyện ở bệnh viện ông bẩn thế nào. Nghề của ông là nghề bác sĩ thần kinh nên khi khám bệnh cho bệnh nhân ông phải thử phản xạ thần kinh ở nhiều nơi trên cơ thể người bệnh. Ông khám đầu, khám lưng, khám ngực, rồi đến tay, rồi xuống đến chân. Bệnh nhân ở bệnh viện này đa phần là bệnh nhân chân đất chỉ ba xoa một đập rồi lên giường đi ngủ – Họ cũng đi vệ sinh bằng chân đất như ông, tệ hơn có bị dòi bò lên hay giẫm phải chất thải của người đi trước thì cũng chùi chùi vào đất chứ không biết đi rửa như ông. Khám cái bệnh thần kinh này là phải khám kỹ lắm. Ông phải sờ nắn gan bàn chân, rồi các ngón chân. Khám xong ông ngồi viết bệnh án, kệ đơn. Lúc đấy, có ai mời ông hút thuốc ông chẳng từ chối, vì ông nghiện thuốc. Nhưng cái việc cầm một điếu thuốc để châm lửa rồi đưa vào môi hút thì tay có bẩn mấy cũng chưa là gì lắm. Đằng này nhiều người nhìn thấy ông hút thuốc lá liếm mới gọi là ghê. Người hút phải tự mình vấn điếu thuốc để hút. Điếu thuốc khi đã được vê tròn trên tay, người hút thè lưỡi dùng nước bọt để dán mép giấy lại. Với hai bàn tay vừa sờ mó chân người bệnh ông ra sức vê cho điếu thuốc thật tròn, rồi ông khoan khoái thè lưỡi đưa một đường nước bọt. Chưa hết, ông còn đưa cả hai đầu thuốc lá vào mồm để mút trước khi bật lửa đốt một đầu.

Còn riêng chuyện này thì rõ ràng tôi được chứng kiến trăm phần trăm chứ không phải nghe kể. Ấy là khi cả khu tập thể nhà tôi chỉ có ba bốn cái vô tuyến. Mấy nhà khác có vô tuyến thì luôn cài chặt cửa để trẻ con khỏi vào xem, rách chuyện. Chỉ có nhà ông bác sĩ thần kinh là mở cho lũ trẻ vào. Ông còn trải một chiếc chiếu hẳn hoi xuống nền gạch. Bọn trẻ ngồi say sưa xem vô tuyến còn ông ngồi cuộn hai chân trên giường mắt lim dim. Lát sau ông cho một ngón tay vào miệng, ông cạy bựa cơm dính vào răng. Ông khua tận vào cái răng hàm cuối cùng, rất khoan khoái ông đưa lên mũi ngửi ngửi hít một hơi dài rồi ông búng. Những khuôn mặt hếch lên xem vô tuyến vô tư kia nhiều đứa đã hưởng trọn cả cục bựa răng của ông. Tôi cũng từng là một trong số đó. Sau khi bị một cục bựa răng của ông bác sĩ phi trúng vào mũi với một cái mùi không thể tả được tôi đã tắt luôn ước muốn đi xem vô tuyến.

Chuyện về ông bác sĩ ngoại khoa thì có thể viết riêng thành một tiểu thuyết lừng lẫy. Ở khu tập thể này có người khen ông hết lời là bác sĩ giỏi giang, là người có bàn tay vàng, mổ người nhanh như mổ lợn. Có người thì lại chê ông chỉ vì tiền, không có tiền đút cho ông thì ông mổ người như mổ lợn. (Tôi chẳng hiểu người đời ở chỗ này, khi khen ông cũng mang lợn ra ví, mà chê ông cũng mang lợn làm thí dụ). Chẳng qua là khi chiến tranh bác sĩ phẫu thuật đã dồn hết cho chiến trường nên ở hậu phương hiếm bác sĩ phẫu thuật mà thôi. Người ta còn kể lại vanh vách cái vụ ông quên dao mổ trong bụng bệnh nhân như thế nào. Có một ông bệnh nhân tắc ruột do ăn nhiều rau má quá, đó là một thầy giáo ở quê lương ít mà con lại đông. Từ rau má ông ta nghĩ cách chế biến ra nhiều món ăn: nấu canh, muối dưa. Có lẽ là do món rau má muối dưa chua chua ngòn ngọt nên thày giáo ăn nhiều quá. Hậu quả là bị tắc ruột hoại tử. Thầy giáo được đưa lên bệnh viện cấp cứu trong tình trạng đã hôn mê nên phải mổ cấp cứu ngay. Đúng lúc ấy ông bác sĩ vừa đi ăn cỗ về. Ông hơi phê phê. Ca mổ diễn ra rất suôn sẻ, bệnh nhân sau một tuần là được xuất viện. Thế rồi về nhà vẫn thấy đau bụng âm ỉ. Va đập mạnh thì đau dữ dội. Được một tháng sau thì đau không chịu được, người nhà lại phải khiêng lại lên bệnh viện. Lần này thì cả bệnh viện trưởng cũng được mời xuống hội chẩn. Cuối cùng thì đưa lên bàn mổ do một bác sĩ khác đảm nhiệm và một con dao mổ dài hơn 10 cm được họ lấy ra từ ổ bụng. Rõ là anh nhà giáo nghèo mắc phải cái hạn lớn. Sau vụ đấy ông bác sĩ phẫu thuật tuy bị kỷ luật nhẹ nhưng vẫn được cầm dao mổ.

Chuyện trên tôi được nghe kể lại nên cứ thấy thực thực hư hư thế nào. Đến một bận đứa em tôi bị đau bụng dữ dội làm cả nhà tôi cực kỳ lo lắng. Bố tôi bảo cõng nó sang bệnh viện. Mẹ tôi bảo để đi gọi ông bác sĩ ngoại khoa ấy sang khám hộ còn hơn là sang bệnh viện nhiều. Lúc ấy đã vào khoảng mười giờ đêm (mười giờ đêm khi ấy là quá khuya). Mẹ tôi sang gõ cửa nhà ông bác sĩ ngoại khoa. Ông càu nhàu bảo ông buồn ngủ lắm, cõng nhau sang bệnh viện ấy. Tất nhiên là bố tôi cõng em tôi sang viện.

Sau chuyện của nhà tôi thì bung ra nhiều chuyện khác, nhiều nhà khác cũng đã nhờ vả đến ông nhưng không bao giờ được giúp đỡ.

Mấy bà lắm mồm, độc bụng rủa ông:

– Phải để cho nhà nó cũng có người bị đau bụng đi mổ bụng mới biết thế nào.

Lời nguyền rủa được ứng ngay. Cô con gái yêu quý của ông bị mổ ruột thừa. Theo nguyên tắc của ngành y: dao sắc không gọt được chuôi, có nghĩa là bác sĩ phẫu thuật dù có giỏi mấy cũng không được cầm dao mổ cho người nhà. Cô con gái yêu của ông bác sĩ được đưa vào phòng cách ly là nước mắt ông trào ra. Ông ngồi thu lu trên ghế đợi bác sĩ mổ. Bác sĩ mổ vừa đi từ phòng vệ sinh ra ông đã vồ lấy:

– Cậu giúp tớ với, làm khẽ, nhẹ thôi nhé. Con bé nó mỏng manh, yếu đuối lắm.

– Anh cứ yên tâm, em không được giỏi bằng anh nhưng em cũng có tay nghề vững mà.

– Mình biết ơn cậu lắm lắm.

Ông bác sĩ phẫu thuật sụt sịt cho đến khi cô con gái yêu an toàn ra khỏi phòng mổ.

Nhưng phải đến khi chính ông bác sĩ phẫu thuật bị cắt dạ dày thì ông mới thực sự thay đổi tâm tính. Ca mổ của ông được chính thầy giáo của ông từ Hà Nội về mổ cho. Ông yêu cầu một cô y tá đã dành giải nhất trong cuộc thi y tá giỏi tiêm cho ông. Thế mà khi cô y tá vén tay áo ông lên véo véo thịt ở bắp tay làm mềm vùng da ông đã chảy nước mắt. Ông sợ đau lắm. Ba ngày sau khi mổ bác sĩ điều trị yêu cầu ông ho để khỏi dính vết mổ, ông thều thào chửi:

– Ho cái mả bố anh à. Đau thế này ho làm sao được.

Các bác sĩ điều trị cho ông không tự ái, chỉ lấy đó làm trò cười. Họ bảo nhau:

– Thế mà khi trước ông ấy bảo bệnh nhân nào phải ho là bệnh nhân ấy phải ho. Không ho là ông ấy chửi, rồi chửi lây sang cả bọn mình.

Họ kể chuyện ông xong thì cười khì khì. Người nọ đẩy vào lưng người kia:

– Đi vào bắt ông ấy ho đi, điều trị đấy. Ho cũng nằm trong liệu pháp đấy.

Sau khi bị mổ ông bác sĩ thay đổi hẳn tâm tính. Ông vui vẻ hơn với mọi người. Ai có nhờ vả ông giúp ngay. Ông còn làm đơn trình lãnh đạo bệnh viện cho sửa cái nhà vệ sinh công cộng.

 

VI.

Tôi muốn dùng hẳn một chương để nói về cái nhà vệ sinh công cộng. Một thời cái gì công cộng cũng rất tốt. Nhà ăn công cộng, nhà tắm công cộng, nhà vệ sinh công cộng. Ngày ấy đất đâu có chật như bây giờ. Một căn hộ dù rộng hàng trăm m2, có đầy đủ tiện nghi thì cũng đi chung nhà vệ sinh công cộng. Vì rằng phải trải qua một quá trình nghiên cứu lâu dài người ta mới cho ra loại nhà vệ sinh tự hoại như bây giờ. Đã thế khi áp dụng vào ta còn phải nghiên cứu thêm nên kéo dài vài chục năm nữa.

Sau khi xây xong một cái nhà vệ sinh ít ai nghĩ đến việc sửa chữa cho nó. Tôi chưa từng thấy ai sửa chữa nhà vệ sinh công cộng bao giờ. Vậy tất phải dẫn đến tình cảnh hay gặp nhất là nhà vệ sinh không có cửa. Ở một trường học kia, thầy trò đi chung một cái nhà vệ sinh công cộng không có cửa. Thầy đang ngồi vô tư thì học trò cũng đi vào vô tư. Nhìn thấy thầy mà không chào thì vô lề. Học trò bèn đứng nghiêm chắp hai tay trước ngực, cúi đầu: Em chào thầy ạ. Thầy ngửng lên vô cùng xấu hổ:

-Cút, ai cần mày chào ở chỗ này.

Trò có lý còn thầy thì vô lý. Có lẽ câu chuyện này thầy nên đưa vào bài luân lý và kết luận: Trò không nên chào thầy ở nhà vệ sinh công cộng không có cửa.

Nhà vệ sinh công cộng không có cửa có nỗi khổ của nhà vệ sinh không có cửa, mà có cửa thì lại khổ ở nỗi có cửa. Buồn chết người chạy ra nhà vệ sinh thấy cửa nào cũng đóng kín, thế là cộc cộc, gõ bằng ấy cái cửa để xem có phòng nào trống không. Vì cái sự gõ cộc cộc ấy mà có anh đến ra nhà xí vẫn còn đùa được. Anh ta đục một cái lỗ nhỏ trên cánh cửa rồi ngoắc tay cài chốt bên trong.

Có bận cả khu tập thể khốn nạn vì nhà vệ sinh công cộng lúc nào cũng đóng cửa. Có người mót quá không nhịn được xia cả ra quần. Bây giờ có trót xia ra quần thì vứt ngay cái quần ấy đi dù có còn mới rồi mua cái khác, chứ ngày ấy đố ai dám vứt quần đi. Cả năm được có hai cái quần vứt đi một cái thì có ngày cởi truồng đi ra phố mất. Vứt quần đi không dám mà giặt quần thì cả một sự khốn khổ. Cái thứ xà phòng 72% của Liên Xô là nhất bảng thỉnh thoảng mới được phân phối một bánh, còn lại là dùng xà phòng vôi nghĩa là xà phòng làm bằng vôi. Hòa xà phòng vào nước tã ra toàn vôi, giặt quần áo đã không sạch mà lại nồng nồng phơi mãi không hết mùi.

Ngoài những cái sự không tiện lợi như đã kể trên thì nhà vệ sinh công cộng là nơi rèn tiếng Việt rất hay. Chuyện kể rằng ở một nhà máy nọ có chuyên gia Liên Xô đến làm việc, anh tây rất ham học tiếng Việt. Một anh kỹ sư làm cùng đã dạy anh tây học tiếng Việt. Anh người Việt dạy anh tây: Từ ăn của Việt Nam có thể thay thế bằng các từ khác như “xơi, mời, đớp, hốc, hít, tợp, khợp, tọng, bụp, táp, chiến, chén..” Một lần anh Việt Nam dẫn anh tây ra nhà vệ sinh cộng cộng thì các phòng đều đóng kín cửa, hai anh phải chờ. Một anh công nhân khác cũng chờ nhưng không chờ nổi vì mót quá bèn gõ cửa giục người ở trong:

-Nhanh nhanh lên cái, làm gì ở trong ấy là lâu quá thế? Sắp xong chưa?

Ngồi trong kia ý chừng là một anh táo bón, giọng bực tức gắt ra:

-Còn xơi.

Nghe vậy anh tây liền hỏi anh ta:

-Các anh ấy ăn gì ở trong đó vậy?

Trở lại với nhà vệ sinh công cộng của khu tập thể nơi tôi sống. Lúc mới xây nó được xây theo kiểu hiện đại nhất vì dù sao đây cũng là khu dành cho trí thức. Nó được xây kiểu tự hoại, có bể phốt có bể nước để dội đàng hoàng. Chứ nhiều khu tập thể khác chỉ được xây theo kiểu chuồng chồ, đi xuống thông thống một cái thùng. Mỗi khi đi xong mùi ô trọc ám vào người một buổi không hết.

Đã từng kinh qua đủ các loại nhà vệ sinh nên khi mới về khu tập thể này tôi rất có cảm tình với cái nhà vệ sinh này, có những hôm trốn việc nhà tôi cầm quyển truyện đi ra nhà vệ sinh ngồi trong đó đọc cả tiếng đồng hồ. Chẳng phải mình tôi mà nhiều đứa khác cũng thế. Bởi vậy phần nhiều bà mẹ tìm con là chạy ra hố xí, réo to:

-Mày ỉa ở đâu vậy? Hà Nội hay Hải Phòng?

Có đứa thì lồm cồm chui ra với cuốn sách, có đứa thì đánh khăng chơi bi ở những đâu.

Theo năm tháng cái nhà vệ sinh xuống cấp một cách nghiêm trọng.

Đầu tiên là nước chảy ra bể nhà vệ sinh không có. Đến nước chảy vào bể to cho bà con ăn uống tắm rửa còn không có nữa là. Của đáng tội nếu nước của nhà máy tắt hẳn thì người ta sẽ đào giếng đằng này nó vẫn ri rỉ như người yếu thận. Một cái bể to đựng đến trăm khối nước cho khu tập thể cả trăm con người sinh hoạt mà lúc nào cũng rỗng không. Có đầy thì đầy được cái rốn bể để vét đất khi thau bể. Thế là thay gầu bằng ống bơ bò. Trời nắng chang chang tháng sáu tháng bảy mà trên miệng bể lúc nào cũng có ít nhất hai người ngồi vét nước. Mà ở đâu nhiều thì thường còn ít thì trọng. Nhà nào nhà ấy ra sức tích trữ nước, đầy bể, đầy thùng, đầy chậu, đầy xoong, đầy nồi. Thậm chí cả cối giã cua và bát ô tô để vô phúc mất nước vài ngày còn có cái mà dùng.

Vì cái sự hiếm nước như vậy nên lấy đâu ra nước để dội nhà vệ sinh. Cái nhà vệ sinh tự hoại nên không có nước thì không trôi được phân. Có người sáng kiến lấy gậy chọc. Chọc thì chọc vậy chỉ rơi được lưng chừng. Thế là cứ đi chồng đổ đống lên nhau. Tuy vậy nội qui của khu tập thể vẫn phải duy trì, mỗi ngày một nhà dọn vệ sinh một lần. Cứ rình lúc nào người ta vừa dọn vệ sinh mà đi thì sạch. Tuy nhiên vấn đề ở đây liên quan đến sinh lý chứ không phải là cỗ máy đơn thuần.

Cái sự xuống cấp thứ hai là cánh cửa. Cũng giống như nhiều nơi, cánh cửa nhà vệ sinh mất dần. Là dân trí thức không thể tô hô ra như các khu tập thể khác hay trường học, chợ, bến tàu, xe, nên mỗi khi đi vệ sinh khu tôi ai cũng xùm xụp cái nón, không gặp ai thì thôi, mà có gặp ai thì cụp nón xuống che mặt hoặc giả người đến sau cũng cụp nón xuống che để chẳng nhìn thấy gì.

Cái sự xuống cấp thứ ba là trần dột. Nước thì không có mà dội nhưng hôm nào mưa to thì nước ở trên trời dội thẳng xuống đít. Đố ai đi vệ sinh gặp trời mưa về không tắm. Có hôm mưa to dòi bắn cả lên mông.

Cái sự xuống cấp thứ tư là cái nắp đậy bể phốt bị gẫy, hở hết cả bể phân lẫn bể nước. Ai loạng quạng đi tối có ngày ngã xuống bể phân.

Chắc cái bể phân đã ám ảnh bố tôi nên một hôm bố bảo:

-Khiếp quá, đêm qua tao mơ thấy ngã xuống bể phốt phân ngập đến cằm.

Đứa em tôi bảo:

-Bố nhớ lại xem phân có tràn vào miệng hay không? Hay tay bố có nắm vào phân hay không?

-Kinh quá. Bố tôi nôn khan. Thế vẫn còn chưa đủ kinh hay sao mà mày lại còn có ý nghĩ tệ hại đến thế nữa.

-Tiếc quá- đứa em tôi nói lại -Giá mà..phân tràn vào miệng, tay nắm vào phân bố đi mua xổ số thì thể nào cũng trúng đấy. Nhà mình mà trúng giải đặc biệt thì đổi đời. Con sẽ làm lại cái bếp, xây cái nhà vệ sinh thật xịn cho bố mẹ. Hôm nọ đền nhà thằng bạn nhìn mà thèm. Riêng nhà vệ sinh nó xây hết mấy cây vàng.

-Cả nhà mình không thể tưởng tượng ra một cái nhà vệ sinh thật xịn nó như thế nào đâu. Có trong mơ cũng chẳng thấy bao giờ

Chính cái nhà vệ sinh không có nắp đã gây nên một sự cớ kinh hoàng. Hôm ấy đến nhà bà Mơ, một y tá làm vệ sinh. Bà này sau khi quét đã gom giấy ra một chỗ đốt. Lúc giấy đã cháy hết nhưng than còn đượm bà ta hất xuống bể phốt. Thế là: Bụp, một tiếng nổ kinh hoàng phân bắn tóe lên. Kết quả bà Mơ hứng trọn một quả bom phân từ chân đến đầu.

Sau sự cố trên ông bác sỹ ngoại khoa có làm đơn trình lên lãnh đạo bệnh viện xin sửa chữa nhà vệ sinh của khu tập thể mà từ ba mươi hộ nay đã phình ra gần trăm hộ. Lãnh đạo bệnh viện cũng lập đoàn đi khảo sát nhưng không đào đâu ra kinh phí để sửa chữa cả.

 

VII

Vì cái sự nhà vệ sinh không được sửa chữa kia nên nhiều nhà phải xây nhà vệ sinh trong căn hộ của mình cùng với việc sửa sang lại căn hộ bởi Nhà nước không còn ngân sách cho việc sửa nhà cho cán bộ viên chức nhà nước nữa. Khoảng đất trước mặt mỗi căn hộ, vốn là sân chơi cho bọn trẻ thành một miếng mồi béo bở cho các gia đình ở đây. Chính nhà tôi cứ dóng thẳng hai bờ tường để đưa ra trước mặt cũng được thêm hai chục mét vuông. Chỉ tiếc là cây bàng đào ở sát ba căn hộ đã bị chặt tỉa dần cho đến chết. Tôi đã kể ở trên cây bàng đào này sống đã rất nhiều năm, có tán lá rất lớn. Như biết trước có kẻ nhăm nhe chặt cây bàng, bà Nhanh bà Vội đã đánh tiếng:

– Cây bàng này là thiêng lắm, ai mà động vào nó là mạng đổi mạng đấy.

Mấy kẻ nhăm nhe định chặt cây bàng bực tức rêu rao:

– Con mẹ này càng ngày càng điên nặng.

Thế rỗi nhân cái cớ mưa bão năm ấy họ đã chặt bớt một nửa tán bàng xòa vào mái ngói. Bà Nhanh, bà Vội ra đứng dưới gốc bàng nước mắt rơm rớm. Lũ trẻ con chúng tôi cũng ngẩn ngơ đứng dưới gốc bàng.

Mặc cho bà Nhanh, bà Vội chảy nước mắt, mặc cho lũ trẻ ngẩn ngơ, cây bàng đào cứ bị chặt tỉa ra dần. Đến hết mùa mưa bão thì cây bàng bị chặt cụt. Và ở đó mọc lên mấy cái nhà. Thành ra khu tập thể nhà tôi như một hàm răng khấp khểnh, cái nhô ra, cái thụt vào, nhà nào chưa có điều kiện thì dùng dây kẽm gai rào lại giữ đất.

Đúng lúc đó xuất hiện một căn bệnh lạ – bệnh xuất huyết. Hầu như tất cả trẻ con ở khu tập thể đều mắc phải. Buổi tối tôi đang múc nước ở bể nước thì mẹ cái Lan gọi tôi:

– Thảo ơi, vào cô nhờ một chút, cái Lan nó sốt quá mà không chịu uống thuốc. Cháu vào dỗ nó hộ cô với.

Tôi vào nhà cái Lan cầm cốc thuốc đưa cho nó. Chưa nói với nó được câu nào thì mẹ đã sang gọi tôi về, về nhà mẹ mắng tôi xa xả:

– Cái con ngu đần này mày có biết cái dịch sốt này nguy hại lắm không, chết ối người rồi đấy, thấy người ốm thì phải tránh xa ra nghe chưa?

Đêm ấy tôi bị sốt luôn. Tôi ngủ với một lũ em; thấy ngột ngạt không chịu được tôi bèn ra chiếc giường cá nhân để ngủ. Tôi ngủ mê mệt thì thấy đau nhói ở chân, tôi đạp mạnh thì nghe tiếng chí một cái. Thì ra chuột cắn chân tôi. Sáng hôm sau mẹ dậy cặp nhiệt độ cho tôi, 390C. Mọi bận mà sốt cao như thế mẹ đã cho tôi uống thuốc hạ sốt, lần này mẹ chỉ lấy khăn ướt đắp trán cho tôi rồi đi làm. Trưa về mẹ nấu cháo mà tôi không ăn được vì miệng đắng ngắt. Chiều mẹ về tôi vẫn sốt cao, mẹ bảo mấy đứa em tôi:

– Để ý đến chị một tí, nếu thấy chị mệt quá thì sang gọi mẹ. Khổ thế cơ chứ, bố thì đi vắng mà mẹ lại không bỏ trực được.

Đêm tôi ngủ miên man với một tảng đá to như cái bàn đè chặt lên ngực, rồi hòn đá nhỏ như con kiến. Khi hòn đá đè lên ngực tôi ra sức đẩy, khi nó bé bằng con kiến thì tôi với tay ra bắt. Lúc mê mê tỉnh tỉnh tôi thấy ở mũi chảy ra một dòng nước âm ấm. Tôi cố hít vào để khỏi chảy ra nhưng dòng nước lại càng chảy ra mạnh hơn. Tôi cầm lấy màn ấn vào mũi rồi cứ thế miên man cho đến sáng. Lúc mở mắt tỉnh dậy mẹ tôi đã ngồi cạnh tôi rồi, và hình như mẹ khóc. Mẹ đo nhiệt độ cho tôi, thấy chỉ còn 3705 thì thở phào.

– Phúc còn to lắm nếu không thì cha mẹ ân hận suốt đời.

Rồi mẹ quay sang mấy đứa em tôi mắng.

Đã bảo để ý đến chị. Chúng mày xem đêm qua máu cam chị đổ ra nhiều thế kia, nó có chết cũng chẳng ai biết.

– Nhưng mà chúng con buồn ngủ, với lại mọi bận chị ấy hay rên, lần này không thấy chị ấy rên tưởng chị ấy đỡ rồi.

– Sắp chết thì còn rên làm sao được nữa, phúc nhà này còn to.

Tôi ốm một tuần nên không biết được căn bệnh sốt xuất huyết nó tai hại thế nào. Đây là một căn bệnh mới nên chưa có phác đồ điều trị. Nhà ông bác sĩ bên tay phải tôi, có đứa con gái cũng bị sốt như tôi thấy nó mệt quá ông mang một chai huyết thanh truyền cho nó. Mới truyền được 1/3 chai thì nó lên cơn sốt dữ dội. Nó giật và đi tiểu tiện, đại tiện ra quần. May mà ông bác sĩ ngồi bên cạnh con, dứt vội dây truyền rồi ôm con sang khoa hồi sức cấp cứu.

Còn nhiều trường hợp ở nhiều nơi khác, mấy ông y, bác sĩ thấy con sốt mệt quá cũng mang huyết thanh về truyền cho con nhưng lại không ngồi bên cạnh, kết quả khi dứt được dây truyền huyết thanh thì mắt con cũng giãn đồng tử không cứu được nữa. Qua bài học này mấy ông bác sĩ rút ra kết luận: – Sốt xuất huyết không được truyền dịch.

Con gái nhà ông bác sĩ bên tay phải nhà tôi thì sống còn con trai nhà ông bác sĩ bó bột thì không cứu nổi. Hai thằng con trai nhà ông đều mắc bệnh sốt xuất huyết. Thấy con sốt cao quá ông sợ chúng bị co giật nên dùng aspirin để hạ sốt cho con. Nào ngờ uống thuốc xong nửa tiếng thì cả hai đứa đều lên cơn co giật. Ông vội vàng ôm con sang bệnh viện nhưng không kịp nữa, đứa lớn có sức khỏe hơn thì còn sống, đứa bé yếu hơn bị chết. Điều thứ hai rút ra khi mắc bệnh sốt xuất huyết không được dùng thuốc tây hạ sốt.

Mặc dù chỉ có một ca tử vong trong dịch sốt xuất huyết đầu tiên nhưng ở khu tập thể y tế này như vừa trải qua một cơn đại dịch. Mấy ông bác sĩ buồn lắm. Bệnh dịch tất nhiên là một sự rủi ro. Một bệnh mới xuất hiện: công tác dự phòng không tốt. Không có phác đồ điều trị: sự nghiên cứu còn non kém. Nhưng ở đây có một vấn đề đáng suy nghĩ thế này. Bệnh dịch: đa phần là bọn trẻ bị mắc, nó không kể trẻ con nhà sang, nhà hèn, nhà bác sĩ hay nhà y tá, hộ lý. Nhưng với những con nhà bình dân kia chúng có sốt cao, rồi hạ nhiệt độ, mệt rồi cũng qua khỏi. Phải chăng sức đề kháng của chúng lớn. Còn con nhà bác sĩ thì hầu như đều gặp sự cố, đứa sốt nặng, đứa sốt nhẹ, rồi đứa tử vong. Sao vậy?

Bệnh sốt xuất huyết tuy chưa có phác đồ điều trị nhưng đã có những lời khuyến cáo như: không được dùng thuốc tây để hạ sốt. Có thể hạ sốt bằng các loại thuốc lá và bằng chườm. Vậy mà sao các bác sĩ không nghe lời khuyến cáo ấy. Đây thực là một điều bí mật về nghề bác sĩ mà tôi không có số để theo nghề.

 

VIII

Tôi đã không thi vào nghề y như ông nội tôi dự báo. Tôi thi vào ngành sư phạm. Sau bốn năm học tôi trở về cái thị xã bé nhỏ của tôi. Tôi trở thành cô giáo với mức lương rất khiêm tốn. Ngày ngày ngoài những giờ lên lớp tôi nhận bóc lạc thuê. Tôi lại trở về căn nhà xưa của tôi. Dụng cụ để bóc lạc là hai thanh cật tre được buộc chắc bằng dây chun đen và có một cái ngáng ở giữa. Kẹp củ lạc vào giữa hai thanh tre đập mạnh, vỏ lạc tách làm đôi, hạt lạc rơi xuống. Mỗi lần kẹp một củ lạc là bụi mịt mù tỏa ra. Sau một giờ bóc lạc hai lỗ mũi đen như mình đi xa hàng trăm cây số về. Sau khi tách vỏ ra khỏi hạt thì phải sẩy vỏ để lấy hạt ra. Lấy riêng hạt ra rồi phải chọn hạt lạc theo các tiêu chuẩn A, B, C. Cái việc chọn hạt này khác nào cô Tấm ngày xưa chọn thóc và gạo. Bóc và chọn tuy có vất vả thật nhưng được ngồi ở nhà. Khốn khổ nhất là việc đi giả lạc. Một đám người ngồi xếp hàng giữa nắng (lạc thu hoạch vào mùa hè) với chồng đống các bao lạc lớn bé bên cạnh. Báo 7 giờ kho mở cửa nhưng phải đến 8 giờ nhân viên nghiệm thu mới đến, mặt cao đạo nhất, khệnh khạng đi ra. Thế là nhao lên như ong vỡ tổ:

– Anh ơi, chị ơi, sờ em với.

– Em đã cởi nút rồi, anh sờ em trước đi.

– Đây ạ, anh sờ hộ em.

Nghe nói mà khiếp, tuy nhiên sờ đây là sờ lạc, kiểm nghiệm xem phân loại đã đúng chưa, lạc có ẩm mốc không? Mỗi lần đi nhận lạc, giả lạc tôi buộc phải làm bò kéo xe cải tiến. Chao ôi! Vì cái sự vất vả như vậy nên tôi thèm muốn như mấy đứa bạn được làm việc ở nhà máy dệt. Cái nhà máy có rất lâu đời ở thì xã này, nó là niềm tự hào của thị xã. Ngày đấy đứa bận được làm việc ở phân xưởng dệt đã kể về sự xa xỉ ở đây. Nhà máy có gần 1 vạn công nhân làm việc ba ca. Trong nhà máy có năm khu vệ sinh. Mỗi ngày một nhà vệ sinh thải ra mười cân sợi vì đi xong chùi bằng sợi, vừa mềm vừa sạch. Đứa bạn kể tôi không tin. Vì chỉ cách đây hai năm chỉ khâu chúng tôi còn phải chia nhau từng mét. Đến khi mắt thấy tay sờ thì mới tin đó là sự thật. Số là trường tôi có dạy học sinh ngoại khóa trồng nấm rơm. Khâu xử lý rơm rất lâu nên nghe nói có thể thay bằng sợi bông ở nhà máy dệt bèn liên hệ vào mua. Quả là thật, một đống sợi, bông vải cao đến chục mét. Nhà trường không đủ chỗ chứa hết số sợi trên, xin một phần tư mà đến vụ nấm bán cho nhà ăn của nhà máy dệt được mấy triệu đồng.

Trong lúc mơ tôi đã có lần phạm tội. Tôi trách phận sao cha mẹ tôi không làm ở nhà máy dệt để tôi được vào làm ở đó. Rồi tôi lại phải thầm cải chính ngay. Tôi có những bài học luân lý riêng để răn mình.

Thế rồi chẳng an phận với cái nghèo, tôi đi làm ăn xa. Từ nơi xa xôi đã nghe tin về cái nhà máy ấy với sự tham nhũng kinh hoàng. Điều này làm tôi nhớ đến bà Nhanh, bà Vội với những lời cảnh báo trước của bà. Lòng đầy đau đớn tôi trở về cái thị xã bé nhỏ của tôi.

Tôi xót xa nhìn những bờ tường nứt nẻ, hè phố tróc hết gạch, có đoạn đất lầm lên, dân phố phải lấy gạch xỉ đổ ra lát hè. Gần một vạn công nhân không có việc làm phải đi đạp xích lô, đi buôn bán rau cỏ nhì nhằng. Một số khác đi khỏi thị xã để kiếm kế sinh nhai.

Khu tập thể nhà tôi thì thật khốn khổ. Không an phận với cái nghèo tôi đi làm ăn xa để mong giàu có nhưng giầu nó cũng phải có số. Tôi cũng chỉ để dành được một số tiền ít ỏi nhờ ăn dè hà tiện mà thôi. Đồng tiền ít ỏi tôi gửi về được bố mẹ tôi sử dụng vào việc xây một cái nhà vệ sinh riêng. Bố tôi vẫn chưa hết kinh hoàng về cái nhà vệ sinh tập thể. Vì cái việc xây nhà vệ sinh riêng mà nhà tôi đã có chuyện buồn cười. Rằng khi đó mua một cái xổm men trắng được nhà hàng khuyến mãi cho một cái như bàn chải đánh răng nhưng to hơn rất nhiều có cán dài màu xanh. Cái bàn chải này được cất trang trọng lên một chỗ cao ráo, sạch sẽ. Một hôm cô em dâu mang xuống cọ nhà vệ sinh, chồng nó nhìn thấy giật phắt lấy rồi quát:

– Con ngu này, mày lấy cái này cọ nhà vệ sinh xong rồi lại cọ đít để mang bệnh à?

Cô em dâu ngớ người ra cãi:

– Thì em thấy nhà anh Tuấn cũng dùng cái này để cọ nhà vệ sinh mà. Thế anh vẫn dùng để cọ đít à?

– Chứ không à? Cái này chả để rửa đít thì để làm gì.

Cả nhà được một trận cười nôn ruột.

Sau trận cười tôi mới hỏi:

– Thế khu vệ sinh chung có còn ai sử dụng nữa không?

– Sao lại không? Mới chỉ có hơn chục nhà có nhà vệ sinh riêng chứ mấy.

– Thế nó có được sửa chữa gì không?

– Vẫn thế, cứ phải hỏi, tò mò ra mà xem.

Tưởng nói thế cho vui, ai ngờ tôi ra xem thật. Vì lắm lúc nghĩ lại quá khứ tôi cứ ngỡ mình mơ. Tôi hay có những giấc mơ hư hư thực thực. Chắc là tôi yêu quý bà Nhanh, bà Vội nên tôi học tính của bà.

Tôi lững thững đi ra nhà vệ sinh. Từ xa tôi nhìn thấy cái lưng của một người mặc quần chân què đang cúi xuống. Tim tôi thót lên: bà Nhanh, bà Vội. Người ấy đang đốt những tờ giấy được quét từ nhà vệ sinh ra. Khi đống giấy cháy hết bà dội một gáo nước vào rồi cẩn thận hót lấy cái tro ấy. Tôi khẽ gọi:

– Cô Nhanh, cô Vội ơi.

Bà giật thót mình quay lại:

– Ai thế?

– Cháu đây.

– Úi chà, đã về rồi đấy à? Này cháu, bây giờ chằng có ai gọi cô như thế nữa đâu nhé. À về nhà cô, cho xem cái này.

Tôi về nhà cô. Căn nhà vẫn như xưa nhưng trống vắng thế nào. Cô giới thiệu:

– Bây giờ cô sống có một mình thôi nhé, không phải Nhanh, phải Vội nữa đâu. Này, đẹp chưa…

Cô mở cánh cửa ra sân sau. Tôi không thể nào tin được. Đẹp, đẹp đến mê hồn. Tôi chưa khi nào nhìn thấy giàn hoa cẩm cù đẹp như vậy. Giàn hoa to bằng cái nong, xanh rờn. Và hoa, những bông hoa to bằng cái đĩa tây, phơn phớt trắng, phơn phớt hồng, phơn phớt xanh, phơn phớt vàng, cứ rung rinh rung rinh…

Dàn hoa đẹp đến độ tôi không ồ à được câu nào mà cứ lặng người đi ngắm rồi bỗng thấy nước mắt tràn mi.

– Cháu có làm giàu được không? Hai đứa nhà cô cũng đi làm giàu đấy, còn chú ấy xây được cái nhà to lắm ở ngoài phố ấy.

– Thế sao cô không đi ở với chú?

– Cô còn phải chăm giàn hoa này cháu ạ. Đấy cháu thấy không, giàn hoa rất đẹp nhé. Muốn đẹp phải tốn công chăm bón. Cô không tiếc sức đâu, chỉ có điều ở chỗ chú không có giấy vệ sinh để đốt thành tro. Cái đẹp cũng phải có điều kiện chứ.

– Này – cô hạ giọng rất nhỏ – Cô đang cố cứu vớt cái thị xã của chúng mình đấy. Có một đấng thần linh bảo cô: "Khi nào hoa cẩm cù nở được đúng một trăm bông thì thị xã này sẽ trở lại đẹp đẽ, giàu có như xưa". Cô phải cố thôi. Để những đứa con cô không phải thất vọng về nơi nó đã sinh ra.

 

Hà Nội 2001.

Y B.

bài đã đăng của Y Ban


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006*2018 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)