Trang chính » Biên Khảo, Câu chuyện Nghệ thuật, Hội Họa Email bài này

Hội họa và phái nữ (kỳ 2)

4 bình luận ♦ 15.10.2013

 

 

vudieuUSA

NẶC  DANH  trình diễn  – Vũ Điệu USA  (năm ?)

  

Nếu ta nhớ Pop là cách viết tắt của Popular ( bình dân, quần chúng)  thì có thể giải thích sức truyền bá của phong trào mỹ thuật này ở Mỹ. Dễ hiểu  như hoạt họa và bích chương quảng cáo, Pop Art không gây dị ứng thẩm mỹ cho khán giả như các họa phẩm kiêu kỳ khó hiểu của chủ nghĩa hiện đại. Vì thế nó trở thành mặt hàng mỹ thuật được nền công nghệ văn hóa (cultural industry) sản xuất đại trà, hạ thấp tranh vẽ với tranh in xuống dạng thương phẩm tràn lan xã hội tiêu thụ.

Tô màu lá cờ USA lên một thân hình tuyệt mỹ rồi trình diễn múa hát trước công chúng, người đàn bà hóa thân thành một biểu tượng quốc gia. Kẻ thông minh có kiến văn sẽ thú vị vỗ tay khen: "Đây là Op Art (optical = thị giác) nhân đôi với nghệ thuật ý niệm dưới những đường cong gợi cảm và mời gọi bản năng. Wow! America is so sexy!" Nhà lý luận uyên bác trầm ngâm mấy phút rồi thốt lên với người bạn bên cạnh: " Màn trình diễn này minh họa lời tuyên bố của Oldenburg năm 1961, ‘I am for an art that is political-erotical-mystical…’ , đúng là nghệ thuật có khả năng vừa mang thông điệp chính trị, vừa dâm một cách huyền bí!".  Nhà phê bình vuốt râu gật gù: "Pop là pomo, là hậu hiện đại, là nữ quyền luận tự trình diễn, là Cindy Sherman, là barocco-romantico, et tutti quanti!"

 

liberty-leading-the-people-1830-by-eugene-delacroix

DELACROIX – Tự do dẫn đường nhân dân (1830)

 

Bây giờ ta chơi trò đổi kênh lịch sử – văn hóa, hình dung Delacroix hiện hồn đứng giữa hai vị lý luận và phê bình gia, đoạn lắng nghe  ý kiến của nhà danh họa: " Hay lắm, hay lắm! Ăn nói không thua các nhà hùng biện thời xưa, nhưng thú thật tôi không hiểu hết các thuật ngữ tân kỳ trong diễn ngôn của hai bác. Khi ngắm người đẹp bôi phết màu cờ Hoa Kỳ trên thân hình mỹ nữ, tôi liên tưởng đến bức tranh Nàng Tự Do phất cờ khởi nghĩa của tôi. Cũng là chủ nghĩa lãng mạn dân tộc, cộng thêm sự tự tôn đế quốc. Chất men dân túy mà tôi có hơi lạm dụng để động viên tình cảm  và ngợi ca dân Pháp nay lại thấy thiên hạ khai thác vô tội vạ trong các dịp lễ Quốc Khánh hay Độc Lập. Chuyện quảng cáo với buôn bán cờ xí  này đâu có gì mới mà các bác thậm xưng là hậu hiện đại với nữ quyền luận! Gần đây lên xuống Âm Cung, tôi làm quen với hai nhà chính trị kiêm đạo diễn và lý luận nghệ thuật . Tôi chưa có thời giờ tra cứu lý lịch nhưng nghe đâu giới chuyên gia về văn hóa-chính trị rất tâm phục hai nhân vật này. Nhân thể cũng thông báo luôn cho hai bác điều nghiên: họ có tên là Stalin và Mao Trạch Đông." Nói xong, Delacroix tan biến. Hai vị còn lại – kẻ rút smartphone, người bật palmtop  – lập tức bấm gõ bàn phím, rồi đồng loạt kêu lên: " Xem đây! ngắm mấy bức tranh này! Giống Pop Art  quá!"

sovietart

 

Trong lúc các ngón ảo thuật của quảng cáo Âu-Mỹ đã biến nhan sắc và thân hình phái đẹp thành vật thể của show business không ngừng khuyến khích lối sống tiêu thụ, bên kia các bức tường sắt hay rào tre Liên Xô, Trung Quốc cùng chư hầu cũng mượn bóng dáng phụ nữ trong xão thuật tuyên truyền của họ. Dưới chiêu bài xóa bỏ giai cấp, đề cao bình đẳng nam nữ là một trò bịp khó gạt được hàng triệu dân đen thiếu thốn, lam lũ, mắt miệng bị che bị bịt, còng lưng gánh bộ máy quan lại đói khát quyền lực.

 

xg2-371      chineseart

 

Nếu Guy Debord đã gọi xã hội tư bản ngày nay là "société du spectacle" dùng các hình ảnh ca ngợi chủ nghĩa vật chất để kiếm thêm lợi nhuận ; ta có thể chơi chữ và gọi chế độ lao công chuồng trại là "spectacle sans société" – với bích chương và ống loa ngày đêm tuyên truyền "Thiên đường Cộng sản" ở đó con dân là những nguyên tử rời rạc không còn niềm tin vào xã hội vì phải nghi ngờ đối phó từ người trong nhà cho đến từng gương mặt lạ ngoài đời.

 

marylin

ROSENQUIST – Marylin Monroe (1962)
 

So sánh tranh tuyên truyền xô-viết  với Pop Art Hoa Kỳ , ta nhận ra một mẫu số chung: Dù là superstar  của show business như Marylin Monroe hay gương mẫu lao động tiên tiến của xã hội chủ nghĩa , đằng sau những hình ảnh trên đây là sự giả dối của hai ý thức hệ khai thác với ít nhiều tinh vi  phái nữ và biến họ thành biểu tượng của thành công, của hạnh phúc, của năng lực sinh động tràn trề phẩm chất tự nhiên. Susan Sontag cũng như Milan Kundera, với kinh nghiệm ở hai cực của Chiến Tranh Lạnh, đã gọi làKITSCH các sản phẩm mỹ thuật hoa hòe bịp bợm này. Lợi dụng sự cả tin nhẹ dạ của tai và mắt, chúng tìm cách thao túng cái đầu và sai khiến quả tim của đám đông.Với độ lùi lịch sử, hôm nay ta có thể đánh giá khách quan hơn tác động của các thứ phẩm mỹ thuật của tuyên truyền xô- viết hay mao-ít; có lẽ chúng lừa được thế giới bên ngoài nhiều hơn là mị dân trong nước. Cũng như Pop Art và điện ảnh với TV Hollywood là các kênh thính thị để truyền bá giấc mộng American Dream ra ngoài nước Mỹ, tiếp tay cho đế quốc văn hóa từng bước chinh phục địa cầu bằng soft power.

 

FaithRinggold

Faith RINGGOLD – Lá cờ đang toé máu (1967)

 

Mời các bạn trở lại với lá cờ USA – không phải lúc nào cũng tượng trưng cho tinh thần quốc gia hay chủ nghĩa dân tộc vì nó có mặt trái nhuốm máu vì bạo lực và tội ác. Nhìn ra điều này dĩ nhiên chẳng phải nhờ tư duy ý niệm mà trên hết bằng kinh nghiệm nạn nhân của chế độ nô lệ, đặc biệt dân da đen ở Mỹ. Bằng vật liệu dân gian thô mộc, tấm tranh vải khâu (quilt) của nữ họa sĩ da đen Ringgold tự nó chứa một thông điệp rõ nghĩa qua hình tượng người Mẹ bảo bọc các Con trần trụi trong khi máu (không phải sữa) ứa ra từ vú ngực ! Vào thời điểm ấy, trong khi Minimal Art và Pop Art ngự trị các gallery trưởng giả da trắng, bức tranh này quay lưng với các trường phái trừu tượng, ý niệm hay thương phẩm hóa để trở về với chủ nghĩa hiện thực lớn – hiện thực phê phán da màu còn có tên là Political Realism (chủ nghĩa hiện thực chính trị).

 

elizabethcatlett_sharecropper

Elizabeth Catlett MORA – Người gặt lúa (1968)

 

Sau nhiều năm tranh đấu chống chính sách kỳ thị da trắng, cao trào civil rights đòi quyền bình đẳng công dân đến thập niên 60 kết tinh nghệ thuậttrong cuộc vận động của Black Arts Movement như một tuyên ngôn của mỹ học giải phóng: Khi self-image (dung mạo của cái Tôi) bị các clichés xâm phạm, nghệ sĩ phải giành lại quyền biểu hiện bản sắc và lai lịch trung thực của cộng đồng. Trong vô vàn tranh ảnh của phong trào mỹ thuật tranh đấu, các họa phẩm mang tính tự sự cao như bức tranh Người gặt lúa  của nữ họa sĩ  Mỹ gốc Mexico Catlett Mora qua bút pháp ký họa tả chân vừa nhắc lại quá khứ của thân phận nô lệ trên nhiều tiểu bang phía Nam Hoa Kỳ, vừa khôi phục bản sắc lịch sử của nòi giống bị ngôn thuyết da trắng cố tình bôi xóa.

 

2.1.0.0_exhibitions_ringgold_selfportrait

Faith RINGGOLD  -  Chân dung tự họa (1965)

      

    Trong cuộc triển lãm tranh bà gần đây "American People, Black Light: Faith Ringgold’s Paintings of the 1960s" tại National Museum of Women in the Arts ở Washington, ngày 19-6- 2013,  nữ họa sĩ da đen hàng đầu đã giải thích ý nghĩa của nghệ thuật đối kháng(confrontational art) qua những họa phẩm sinh động thể hiện sắc nét các đề tài màu da, giới tính và quyền công dân của mình. "I didn’t want people to be able to look, and look away, because a lot of people do that with art. I want them to look and see. I want to grab their eyes and hold them, because this is America."  (Tôi không muốn người xem được quyền ngắm tranh rồi quay lưng bỏ đi – bởi lẽ có nhiều người đối xử với nghệ thuật như vậy.Tôi muốn họ nhìn cho ra. Tôi muốn nắm bắt và giữ chặt đôi mắt của họ, vì đây là hình ảnh nước Mỹ.) Bức chân dung tự họa trên đây cho thấy họa pháp tổng hợp truyền thống dân gian Phi châu với mỹ học thời đại (ảnh hưởng Pop Art và bích họa , đặc biệt từ các nghệ sĩ Mễ tây cơ) – đồng thời là sự khẳng định văn hóa- chính trị của người nghệ sĩ không thuộc dòng nghệ thuật chủ lưu phương Tây.

    Bên cạnh sự vùng lên của nghệ thuật da đen ở Mỹ là các tài năng tạo hình của châu Mỹ la-tinh, đặc biệt là trường phái Mexico với các nghệ sĩ cách mạng như Rivera, Siqueiros, Kahlo,…Từng là vợ của Diego Rivera và cũng theo đảng Cộng sản như chồng, Frida Kahlo sinh năm 1903 là một huyền thoại của hội họa hiện đại. Nhiều năm sống và sáng tác ở San Francisco hay New York, kết bạn với Breton, Picasso, Duchamp …ở Paris, từng bước bà cố ra khỏi tầm ảnh hưởng của các họa sĩ đàn anh quốc nội cũng như quốc tế để vươn lên một mỹ học riêng vừa hiện thực vừa biểu tượng, với những chấm phá siêu thực chủ nghĩa.

     

    minanayyo,1937-kahlo

    Frida Kahlo – Vú nuôi và tôi (1936)

     

    Cũng như các bạn nghệ sĩ da đen quay lại nhìn ngắm các mặt nạ bộ lạc sơ khai, giới tạo hình Trung – Nam Mỹ cũng tìm về văn hóa thổ dân trước Columbus và sự xâm lăng da trắng. Mang hai dòng máu (mẹ Mễ cha Đức) , chứng phân thân hiện sinh ở bà được Kahlo nâng lên thành biểu tượng của sự  lai tạp lịch sử Mỹ la-tinh, vừa ngậm vú mẹ thổ dân vừa tập nói ngôn ngữ và văn hóa Âu châu (Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha rồi Hoa Kỳ về sau) .

    1940_thorn_necklace

    Frida KAHLO – Tự họa với khỉ và mèo (1938)

     

    Với quá trình học hỏi từ hai lục địa, bà vẽ hàng loạt chân dung tự họa thay cho tuyên ngôn của một chủ thể sáng tạo mới. Về sau được các phong trào nữ quyền tôn sùng như một mẫu mực của ý thức thẩm mỹ độc lập đã giải phóng phái nữ da màu khỏi lệ thuộc tự ti vào các chuẩn mực của lịch sử nghệ thuật phụ quyền, Frida Kahlo xứng đáng là một công dân nghệ thuật của thế kỷ hai mươi – một thời đại đầy xung đột và hóa giải giữa các trào lưu văn hóa và nghệ thuật toàn cầu. Và bầu vú thổ dân đã truyền sinh lực từ đó cho các thế hệ nghệ sĩ  da màu của hai lục địa Mỹ châu; trong những cuộc triển lãm và bảo tàng quốc tế hôm nay các chị thổ dân như trong tranh của Montenegro dưới đây đã tìm được chỗ ngồi không thua kém các Mona Lisa hoặc Marylin Monroe.

     

    Montenegro

    Roberto MONTENEGRO  – Thổ dân ở Tehuantepec (1960 ?)

     

    Michele Wallace – giáo sư chuyên về nữ quyền và nghệ thuật da đen, đồng thời là con gái của Faith Ringgold kể lại câu chuyện sau đây. Lúc chín tuổi được mẹ dẫn đi tham quan các di tích văn hóa và bảo tàng mỹ thuật ở Pháp và Ý , ở đâu bà cũng chỉ thấy dân da trắng phương Tây trong tranh tượng, nhà hát kịch, hay truyền hình điện ảnh. Có lẽ ý thức về  một khoảng trống nào đó đã thôi thúc người mẹ họa sĩ của bà  sau đó cất tiếng nói trong sáng tạo hầu dành lại chỗ đứng cho văn hóa và mỹ thuật da đen ở Mỹ và trên thế giới. Và câu hỏi năm 1949 của triết gia Ortega Y Gasset  khi viết cuốn Nghệ Thuật mất Nhân Tính  nhận định về tiến trình song hành của triết học và nghệ thuật Âu châu trong cuộc khảo sát đầy nghi vấn về tồn tại và hữu thể, càng ngày càng loại trừ mọi hiện tượng của trần gian: "Ta biết tìm đâu ra vật liệu để kiến tạo lại thế giới ?" đã được các nghệ sĩ tạo hình da màu trên khắp trái đất trả lời bằng những sáng tác cụ thể, có khả năng chinh phục người xem bằng sự thật hiển nhiên của lịch sử đấu tranh sinh tồn, và những bằng chứng mỹ học mới về cái Đẹp không cần chờ sự chứng nhận của giới hàn lâm hoặc phê bình Âu-Mỹ.

     

    (còn tiếp)

    bài đã đăng của Chân Phương


    4 bình luận »

    • chân phương viết:

      Cảm ơn Da Màu đã đăng bài biên khảo HỘI HỌA VÀ PHÁI NỮ đúng vào dịp tưởng niệm Columbus Day trên nước Mỹ và Âu châu. Các dân tộc và nghệ sĩ da màu lâu nay đã tranh đấu bằng xương máu và qua sáng tạo nghệ thuật để viết lại Đại Tự Sự (Grand Narrative)của họ chống lại mọi bóp méo lịch sử từ ngôn thuyết da trắng. Chân Phương

    • black raccoon viết:

      Da màu

      Human skin color is quite variable around the world. It ranges from a very dark brown among some Africans, Australian Aborigines, and Melanesians click this icon to hear the preceding term pronounced to a near yellowish pink among some Northern Europeans. There are no people who actually have true black, white, red, or yellow skin. These are commonly used color terms that do not reflect biological reality.

      In fact, the majority of dark pigmented people lived within 20º of the equator. Most of the lighter pigmented people lived in the northern hemisphere north of 20º latitude, where ultraviolet radiation is much less intense on average.

      Theo tôi hiểu, thế giới có khuynh hướng kể màu da từ dark skin dần đến light skin.
      Phần đông dân cư sinh sống từ vỹ tuyến 20 trở lên hướng Bắc thì có làn da nhạt hơn dân cư từ vỹ tuyến 20 trở về Nam. Như vậy, người da trắng cũng là một loại da màu. Màu nhạt sáng vàng và hồng.

      Vỹ tuyến 20 cắt ngang VN, do đó những giống dân thuộc miền Việt Bắc, Trung Hoa, Đại Hàn, Nhật thì màu da sáng hơn miền Nam VN trở về hướng Nam.

      http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_4.htm

    • chân phương viết:

      Trong sách báo tiếng Anh, ta thường gặp mấy từ BLACK PEOPLE, PEOPLE OF COLOR. Các khái niệm Da Đen, Da Màu ở đây mang nội dung chính trị-văn hóa. Bài viết của tôi bàn về mỹ thuật trong tương quan với văn hóa-chính trị, hoàn toàn không ăn nhập đến vấn đề màu da của môn nhân chủng học. Đối với khoa học tự nhiên, các phiên bản của màu da là do luật biến hóa và di truyền, và họ không mắc tật phân biệt màu da như Hitler hay bọn apartheid, đám KKK… Chỉ cần có kiến thức trung học phổ thông, ai cũng biết tổ tiên loài người từ đâu ra; và nhân loại xét cho cùng đều chung một gốc sinh học. Nhưng chúng ta đừng lạc đề, xin trở lại với nội dung thực sự của bài Hội Họa và Phái Nữ. Thanks for your patience.

    • black raccoon viết:

      Thật ra, trong thực tế, hầu hết các forms xin việc làm tại Mỹ đều có khoản option nhiệm ý (không bó buộc) là anh thuộc cộng đồng sắc dân races nào: Black or African, White or Caucasian, Spanish, Asian, Native Amerivan, Others.

      Trong khoảng vài mươi trở lại đây, riêng cộng đồng Black People họ gặt hái thành công trong rất nhiều lĩnh vực như chính trị, âm nhạc và thể thao. Họ đạt được hầu hết các vị trí cao nhất mà xã hội Hoa Kỳ có.

      Do vậy, vấn đề là chính giá trị của thành tích chứ không còn nặng nề yếu tố chính trị như xưa.

    Phần Góp Ý/Bình Luận

    Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

    Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


    *

    @2006*2018 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)