Trang chính » Giới thiệu tác phẩm, Nhận Định, Thành Tôn Email bài này

Người Hiền Của Thời Nay

LTS: Đây là bài mở đầu cho tuyển tập Một Đời Thắp Tình gồm hai phần: thơ Thành Tôn và những bài về chân dung Thành Tôn do những bạn văn thơ của anh viết và tập hợp lại.

ThanhTon

từ trái sang phải: Phạm Phú Minh- Thành Tôn- Nguyễn Vũ

Cuốn sách mà độc giả đang cầm trên tay là một Tuyển tập về tình bạn. Nhiều người nói về một người bạn chung của mình. Không có một “ban chủ trương” đứng ra kêu gọi bạn bè viết về một nhân vật hay một tác phẩm, tất cả bài vở trong sách này đều là sưu tầm những bài viết đã có, xuất phát từ tấm lòng của mỗi tác giả trong nhiều thời điểm khác nhau, nơi chốn khác nhau, trường hợp xuất hiện khác nhau. Duy chỉ một điều giống nhau: tình cảm và suy nghĩ rất chân thành. Và đều hướng về một người: nhà thơ Thành-Tôn.

Nhà thơ Thành-Tôn bắt đầu làm thơ có lẽ vào khoảng đầu thập niên 1960, có thể sớm hơn. Và anh đã xuất bản một tập thơ, Thắp Tình, vào cuối thập niên 1960, mà chúng tôi xin phép tác giả được in lại trong quyển sách này để lưu giữ như một kỷ niệm quý báu chung với bạn bè. Nhiều bài trong tuyển tập này đã nói về tập thơ duy nhất đó của Thành-Tôn. Nhiều bài khác nói về chính tác giả, với những đặc tính tốt đẹp mà bạn bè muốn ghi lại.

Đó là những điều mà chúng tôi, đại diện cho một số anh em bạn góp ý để làm ra Tuyển tập này, trình bày ngắn gọn để giới thiệu với người đọc. Và nhân đó, theo gương các bạn khác chúng tôi cũng xin ghi lại đôi điều biết được về Thành-Tôn từ cái nhìn chân thành của cá nhân mình.

Thành-Tôn là một trong những người bạn thân thiết với tôi hiện nay, nhưng có điều lạ là thời gian quen biết của chúng tôi tương đối chưa lâu. Đâu khoảng 15 năm lại đây thôi. Khi nhóm bạn cà phê năm người ThànhTôn, Trần Văn Nam, Đạm Thạch, Trần Yên Hòa và tôi bắt đầu hẹn hò nhau hai tuần một lần tại hiệu Café Factory thì tôi chỉ mới quen với Nam, Thạch và Hòa vì họ có gửi thơ và truyện cho tạp chí Thế Kỷ 21 mà tôi phụ trách. Còn Thành-Tôn thì tôi nhớ lần đầu tiên chúng tôi gặp nhau là tại quán cà phê.

Bây giờ ở tuổi tám mươi, nhìn lại đời mình tôi tự thấy cái “tạng” của tôi không phải là dân văn nghệ, mặc dù tiếp xúc nhiều với thế giới chữ nghĩa. “Văn nghệ” ở đây là có khiếu sáng tác và có niềm cảm thông sâu đậm với giới sáng tác. Cái giới ấy lạ lắm, họ tìm tới nhau rất nhanh, giao thiệp với nhau như là họ đã có sẵn một mẫu số chung nào đó, một thế giới đặc biệt riêng trong đó họ dễ dàng nhận ra nhau và tới với nhau. Riêng tôi, từ trẻ tôi đã không có khiếu sáng tác mặc dù khi đi học tôi vẫn khá về Việt văn. Tôi không bao giờ làm được một bài thơ hay viết nổi một truyện ngắn.

Mãi cho đến khoảng giữa thập niên 2000 tôi mới bắt đầu tham gia đi uống cà phê với “giới sáng tác” và làm bạn với họ. Tôi nghĩ công việc lo bài vở cho một tờ tạp chí đã đẩy tôi tới thói quen mới này. Và từ đó tôi quen biết và thân thiết với Thành-Tôn.

Chúng tôi có những mẫu số chung để dễ nhận ra nhau: cùng là dân Quảng Nam, quê Thành-Tôn ở Đại Lộc là nơi quê ngoại của tôi. Chúng tôi từng học trường Trần Quý Cáp, Hội An, dù chênh lệch một số năm. Chúng tôi đều đi tù cải tạo sau 1975. Chừng ấy vốn liếng chung, nếu biết cách chia sẻ thì cũng là phong phú lắm rồi. Thêm điều này nữa: tôi đã gặp tên Thành-Tôn nhiều lần trong báo Bách Khoa, tờ báo mà tôi đọc từ khi nó ra đời cho đến lúc nó chết vào năm 1975 (nhớ lại, các tạp chí thuần túy văn học thời đó tôi rất ít đọc). Tuy thơ không phải là mục tôi chú ý lắm trong tờ tạp chí này, tôi vẫn ngầm hãnh diện gặp tên những nhà thơ trẻ Quảng Nam xuất hiện khá nhiều trong đó. Khoảng đầu thập niên 1960 một số học sinh trung học Trần Quý Cáp trong đó có Thành-Tôn đã có thơ đăng trên tạp chí Bách Khoa. Một hôm giáo sư Phan Khôi bước vào lớp của Thành-Tôn tay cầm một cuốn báo Bách Khoa và nói với cả lớp: “Một số thành viên tòa soạn báo Bách Khoa đang ngồi trong lớp này!” Tôi nghĩ đó là một câu nói của một ông thầy đang vui sướng nếu không nói là hãnh diện thấy đám học trò của mình nhiều người đã đóng góp sáng tác cho một tờ báo đẳng cấp quốc gia.

Đối với tôi, các buổi đi uống cà phê ấy là một kiểu “đến với xã hội”, một dịp để mình chuyện trò tiếp xúc với bè bạn thân sơ, cả người chưa quen biết nữa. Nhưng riêng với Thành-Tôn là dịp để tôi hiểu anh hơn, khám phá nhiều đức tính hiếm có nơi anh, mà sau nhiều năm, tôi kết luận đây là một người hiền. Dần dà tôi biết được Thành-Tôn là một người có rất nhiều sách và báo Việt ngữ của miền Nam thời trước 1975 và cả thời trước đó nữa. Một người rất yêu quý sách, sau khi ra khỏi trại cải tạo của cộng sản sau 1975 đã bỏ rất nhiều công phu lẫn tiền bạc để gầy dựng lại tủ sách sau trận phần thư, và nhất là tìm mọi cách để mang theo trong chuyến đi tị nạn tại Hoa Kỳ. Chính sự kiện mang được mấy thùng sách báo đến được đất Mỹ để tiếp tục gầy dựng nên một kho sách báo quý hiếm, và cách hành xử của Thành-Tôn đối với những ai cần đến sách của anh mới là điều đáng nói.

Thường đặc tính của người “chơi sách” là chủ nhân quý sách của mình lắm, rất hạn chế việc cho người khác mượn. Tôi có được biết một số người sở hữu nhiều sách hiếm, nhưng càng hiếm càng giữ gìn kỹ lưỡng, đến độ không bao giờ cho phép sách của mình đi ra khỏi nhà mình cả. Nhưng Thành-Tôn thì ngược lại, cũng coi sách như con, nhưng lại sẵn sàng chia sẻ những tài liệu mình có cho bất cứ ai cần đến. Hình như Tôn quan niệm mình là người giữ sách chứ không phải là người sở hữu chúng — một người giữ sách với ý thức rất cao rằng đây là kho trí tuệ quý cần phân phối chia sẻ tới mọi người có nhu cầu nghiên cứu. Có dạo anh giữ một mục sưu tầm văn chương cho tờ Phụ Nữ Diễn Dàn, anh ký tên là Người Thủ Thư, một cái tên nhiều ý nghĩa đối với riêng anh cũng như với bạn bè.

Tôi nghĩ cung cách sống của Thành-Tôn mới thật là người vì văn hóa. Anh luôn luôn có thái độ thân thiện với người đang làm công việc sáng tác hay nghiên cứu, sẵn sàng cung cấp cho những ai cần đến tài liệu, sách vở mà mình đang có. Những buổi sáng chủ nhật ở Café Factory, tôi chứng kiến khi một số anh em viết báo xuất hiện là Thành-Tôn tự động đứng lên cùng đi với những người anh em đó ra xe của mình, mãi sau tôi mới biết đó là những chuyến chuyển giao sách đi và thu hồi sách đã cho mượn về. Có vẻ Thành-Tôn và những bạn làm báo có những tín hiệu riêng với nhau từ trước, thoạt thấy nhau là tiến hành ngay sự trao đổi định kỳ. Dĩ nhiên Thành-Tôn thường nhận được những tờ báo biếu từ những người bạn làm báo, trong đó có những bài được viết từ các tài liệu mà Thành-Tôn đã cho mượn. Thành-Tôn rất vui thích thấy từ những “nguyên liệu thô” mà mình đưa ra đã được các cây bút bạn hữu biến hóa thành những sản phẩm mới mẻ có ích lợi cho người đọc.

Và dần dần tôi mới biết thêm quan hệ giữa Thành-Tôn với giới viết lách rộng hơn địa bàn của quán Cafe Factory nhiều. Quán cà phê chỉ là một điểm hội tụ vui vẻ và tấp nập của bạn bè đủ loại, việc trao đổi tài liệu báo chí ở đây có vẻ chỉ là một thói quen thường xuyên, điểm xuyết vào sự đông vui của buổi họp mặt sáng Chủ nhật. Thành-Tôn còn nhiều quan hệ riêng lẻ hơn, trực tiếp “giữa người thủ thư với giới sáng tác, với người nghiên cứu”. Có khi Thành-Tôn sưu tầm được bản in đầu tiên tập thơ của một thi sĩ nổi tiếng, bèn sao lại một bản để mình giữ, còn bản chính thì đích thân mang tới tặng cho tác giả từ lâu đã không còn dấu vết gì về đứa con đầu tay của mình. Hoặc khi biết một vị đang viết về một thời kỳ văn học mà thiếu đi một tài liệu then chốt, Thành-Tôn sẽ mang bản tài liệu gốc trao cho người ấy một cách hồn nhiên như làm một bổn phận. Hai chữ “trao cho” tôi vừa dùng dĩ nhiên chỉ có nghĩa là cho mượn, nhưng nếu người nhận quên trả lại hay là cần giữ sách cho việc nghiên cứu lâu dài, Thành-Tôn sẵn sàng cho luôn, không bao giờ hỏi tới. Có khi tôi nhắc, thì Thành-Tôn nói “Anh ấy là dân nghiên cứu, giữ cuốn sách đó ích lợi hơn là để trong kho của tôi.” Thành-Tôn rất quý sách, không ai nghi ngờ điều này, nhưng ThànhTôn còn quý người hơn sách.

Còn nhớ một hai năm trước cuộc hội thảo lớn về báo Phong Hóa Ngày Nay và Tự Lực Văn Đoàn vào ngày 6 và 7 tháng 7 năm 2013, nhóm tổ chức đã quyết định sưu tầm và số hóa cho kỳ được toàn bộ báo Phong Hóa và Ngày Nay. Thành-Tôn đã âm thầm đóng góp công sức của mình cho một công việc rất quan trọng, mà tôi đã ghi lại trong một bài viết đăng ở tập Kỷ yếu của hội thảo này:

Mọi sự đã bắt đầu như thế. Và tiến triển thật nhanh khi chị Phạm Thị Thảo (bút danh Phạm Thảo Nguyên), sau các cuộc gặp gỡ với những người khởi xướng dự án, đã đồng ý mang cả khối tài sản quý giá ấy qua Little Saigon để anh em tiến hành “khai thác”, tức tháo rời từng số ra để photocopy từng trang, rồi đưa mỗi trang đã chụp được vào máy scan để hoàn tất việc “số hóa”, tức là biến chúng thành dạng điện tử. Nói thì nhanh, nhưng khi bắt tay vào việc thì công phu và khó nhọc không thể tả. Các số báo Phong Hóa Ngày Nay đó được in trong thập niên 1930, tuổi già của các trang giấy đã trên dưới 80 lại sống một thời gian dài trong khí hậu ẩm thấp của xứ nhiệt đới, chúng đã trở nên dòn, dễ vỡ khi có bàn tay chạm vào. Vậy làm sao tháo cả tập đã được đóng dính cứng vào nhau? Việc này đòi hỏi phải có người chuyên môn, chuyên trị việc khai thác các sách vở cũ. Nhưng trong cộng đồng Việt Nam này, một người như thế tìm đâu ra? Những chuyên viên của thư viện Mỹ thì mình không dám rớ tới, vì tiền đâu mà trả cho nổi? Hiền than vãn sự bế tắc này với ông bà chủ nhân A1 Copy (là hiệu máy móc điện tử tại trung tâm Little Saigon nơi Hiền vẫn sao chụp tài liệu) thì chủ nhân nói trong cộng đồng này có một người có thể làm được, người ấy vẫn thường đến hiệu này sao chụp những tài liệu rất cũ, thậm chí rách nát, nhưng ông ta có biệt tài chắp vá sắp xếp để cuối cùng vẫn có bản sao hoàn chỉnh. Hiền mừng quá hỏi người ấy ở đâu, chủ nhân lại không biết, vì đó chỉ là một khách hàng thường lui tới cửa hiệu mà thôi!

Nhưng ở đời có những nhân duyên rất kỳ lạ, người đó chính là nhà thơ Thành-Tôn, bạn thân của người viết bài này. Thành-Tôn đến nhà tôi chơi, thấy có treo bản sao tranh của Nhất Linh và Cát Tường, tỏ ý rất thích, mong muốn có được một bản. Các bản sao đó sở dĩ tôi có được là do Nguyễn Trọng Hiền thực hiện, vì thế tôi nhờ Hiền làm cho tôi một bộ để tặng Thành-Tôn. Hóa ra Hiền làm tranh cho đúng người mình đang tìm kiếm mà không hề biết! Nhưng một khi số mệnh đã đem những người cần nhau tới với nhau như thế thì rốt cục cũng phải biết thôi, và Thành-Tôn đã thành một người cộng tác tuyệt vời để xử lý các tập báo cũ của chị Thảo mang từ New York qua: tháo tung từng số báo, sắp xếp từng tờ, kết nối các mảnh mục nát, tái tạo từng trang hoàn chỉnh để tiến hành việc điện toán hóa… Không có “tay nghề”, không có niềm say mê với vốn liếng văn hóa của đất nước, không yêu văn học nghệ thuật thì chắc chắn Thành-Tôn không thể làm công việc tỉ mỉ, nhiêu khê và mất nhiều thì giờ như thế…

(Trích từ bài Việc điện toán hóa báo Phong Hóa Ngày Nay: Những ý nghĩ lãng mạn giữa một ngày mùa đông, đăng trong Kỷ Yếu Triển Lãm và Hội Thảo về báo Phong Hóa Ngày Nay và Tự Lực Văn Đoàn, 2014, trang 294-295).

Xin bổ túc một ý nghĩ nhỏ cho đoạn trên. “Tay nghề” của Thành-Tôn trong việc phục chế những ấn phẩm mục nát phải là một bàn tay tài hoa cộng với một tâm hồn nghệ sĩ. Sự phục chế không đơn thuần là một công việc thủ công tỉ mẩn, mà còn là khả năng tinh xảo của nghệ thuật. Công việc tạo ra sách mới bằng cách sao chụp từ bản in một cuốn sách rất cũ là một đam mê của Thành-Tôn. Anh sử dụng chiếc máy photocopy như một vật dụng thần kỳ, làm đi làm lại cho đến khi nào từng trang của cuốn sách cũ nát được tái tạo y hệt như khi chúng xuất hiện lần đầu, lúc đó mới đến giai đoạn đóng và cắt xén, một “nghề riêng” của Thành-Tôn mà thời buổi này hiếm người bì kịp. Một ấn phẩm tái tạo qua tay của Thành-Tôn là một nghệ thuật thủ công đi song song với việc ứng dụng máy móc điện tử mà gần gũi nhất là chiếc máy photocopy.

Nhưng Thành-Tôn không phải là người hiểu biết nhiều về thế giới kỹ thuật của ngày nay, cho đến ngày gặp được người bạn trẻ Vũ Nguyễn thì có thể nói công việc sưu tầm và phục chế sách báo cũ như mở ra một kỷ nguyên mới. Vũ trẻ hơn Thành-Tôn gần ba thập niên, được biết đến sau khi đã giúp nhóm văn hữu lo việc số hóa tạp chí Văn Học do nhà văn Nguyễn Mộng Giác và một số bạn hữu chủ trương trước đây.

Người bạn trẻ này, cũng là dân QuảngNam, có rất nhiều điểm chung với Thành-Tôn để kết hợp thành một đôi bạn vong niên cùng một đam mê (yếu tố địa lý có ảnh hưởng gì về sở thích chung này không — nhiều lần tôi đã tự hỏi như thế). Vũ cũng rất yêu sách vở, có khả năng rất cao tìm tài liệu giữa cánh rừng mênh mông bát ngát của Internet, rành rẽ và cả sở hữu nhiều loại máy móc mới để khai thác bất kỳ dạng tài liệu nào… và còn nhiều nhiều điểm ăn ý với nhau khác nữa. Nhờ khai phá kho Internet, họ phát giác vô số sách báo và tài liệu quý hiếm mà trước kia dù giỏi sưu tầm cách mấy cũng khó mà tìm ra hết từng ấn bản xưa để phục chế. Hiện tại người viết bài này đang là kẻ được hưởng các thành quả ấy một cách tích cực nhất: hai bạn tôi một già một trẻ đã cung cấp cho tôi hầu như đầy đủ các quyển chụp lại bản gốc các sách của Trương Vĩnh Ký, bản in chụp lại các số Gia Định Báo và báo Thông Loại Khóa Trình của nhà học giả, để chuẩn bị cho cuộc hội thảo về Trương Vĩnh Ký vào cuối năm 2018 này.

Nói về tấm lòng của Thành-Tôn đối với bạn bè, trong thời gian hơn một năm qua tôi chứng kiến sự gắn bó đến lạ kỳ giữa Thành-Tôn với người chủ trương một tờ báo văn học tại Little Saigon. Sau khi người ấy trải qua một cuộc mổ tim, sức khỏe của anh xuống dần, lúc bấy giờ mới biết ra anh rất cô đơn, không có ai gần gũi săn sóc, kể cả những người ai cũng tưởng là người thân rất gắn bó với anh qua sự cộng tác chặt chẽ với tờ báo. Lúc đó mới thấy vai trò của Thành-Tôn đối với bạn. Số điện thoại của Tôn hầu như là số duy nhất mà người chủ báo gọi mỗi khi có việc cần, chẳng hạn đưa đi bác sĩ hoặc đi bất cứ đâu, hoặc nhờ vả một việc gì đó. Khi người bạn chuẩn bị rời California về lại miền Đông chính ThànhTôn đã giúp bỏ sách vở tài liệu vào hàng trăm cái thùng giấy để gửi đi. Họ như một đôi tri kỷ biết tấm lòng và biết tài năng của nhau, có thể ngồi bàn chuyện văn chương sách vở hết giờ này qua giờ khác không biết mệt. Bạn văn nghệ trên đời thì nhiều, nhưng quan tâm chăm sóc đến nhau như Thành-Tôn đối với người bạn ấy thì chắc chỉ có một.

Nhưng cái tình của Thành-Tôn đối với giới văn nghệ nói chung thì lúc nào cũng đầy ắp như vậy cả. Chân thành, giản dị, có thực chất. Thành-Tôn không ưa các kiểu cách rườm rà khách sáo bề ngoài, cũng không ưa những người ba hoa nhiều lời chỉ thích nói về mình. Nhưng tâm lượng của anh đủ rộng rãi để sống giao hòa với tất cả, vì biết rõ trên đời này, có ai là toàn hảo đâu.

Các trao đổi sách báo của Thành-Tôn (đúng hơn, trao mà không cần đổi bất cứ một thứ gì) như vậy không chỉ trong vùng Little Saigon, mà rộng rãi khắp nơi, tới các tiểu bang khác khắp Hoa Kỳ. Và rồi không chỉ Hoa Kỳ mà cái tình bạn bè ấy còn lan ra nhiều quốc gia khác, dĩ nhiên cả Việt Nam. Ở đâu cũng có người quen thân, tri kỷ, tràn đầy tin yêu.

Tôi chưa thấy ai được anh em văn nghệ tin yêu như vậy, trong một cung cách hồn nhiên, chân thành nhất. Đơn giản chỉ vì Thành-Tôn là một người hiền đúng nghĩa trong thời đại của chúng ta ngày nay, một thời đại mà khái niệm về “người hiền” hình như đã biến mất từ lâu.

Little Saigon, 24 tháng Tám 2018

PHẠM PHÚ MINH

bài đã đăng của Phạm Phú Minh

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

1 Bình luận

  • Nguyễn Tà Cúc viết:

    Tôi, Thư ký Tòa soạn Khởi Hành, xin mạn phép được hỏi anh Phạm Phú Minh có phải anh muốn nói tới anh Viên Linh, chủ nhiệm & chủ bút Khởi Hành và một số người cộng tác với tờ Khởi Hành qua đoạn này trong bài thượng dẫn hay không:

    “…Nói về tấm lòng của Thành-Tôn đối với bạn bè, trong thời gian hơn một năm qua tôi chứng kiến sự gắn bó đến lạ kỳ giữa Thành-Tôn với người chủ trương một tờ báo văn học tại Little Saigon. Sau khi người ấy trải qua một cuộc mổ tim, sức khỏe của anh xuống dần, lúc bấy giờ mới biết ra anh rất cô đơn, không có ai gần gũi săn sóc, kể cả những người ai cũng tưởng là người thân rất gắn bó với anh qua sự cộng tác chặt chẽ với tờ báo. Lúc đó mới thấy vai trò của Thành-Tôn đối với bạn. Số điện thoại của Tôn hầu như là số duy nhất mà người chủ báo gọi mỗi khi có việc cần, chẳng hạn đưa đi bác sĩ hoặc đi bất cứ đâu, hoặc nhờ vả một việc gì đó. Khi người bạn chuẩn bị rời California về lại miền Đông chính ThànhTôn đã giúp bỏ sách vở tài liệu vào hàng trăm cái thùng giấy để gửi đi. Họ như một đôi tri kỷ biết tấm lòng và biết tài năng của nhau, có thể ngồi bàn chuyện văn chương sách vở hết giờ này qua giờ khác không biết mệt. Bạn văn nghệ trên đời thì nhiều, nhưng quan tâm chăm sóc đến nhau như Thành-Tôn đối với người bạn ấy thì chắc chỉ có một…”
    Dù phải hay không, cũng xin anh xác nhận. Rất cảm ơn anh trước. Tôi xin được mạn phép và xin lỗi đã làm phiền anh Phạm Phú Minh với câu hỏi này, chỉ vì có mấy chi tiết trong đoạn trên do anh viết trùng hợp một cách quá sức kỳ lạ với trường hợp anh Chủ nhiệm & Chủ bút Viên Linh như anh ấy đã từng mổ tim, rồi dọn khỏi California để trở về Virginia (Miền Đông) vv. Đó là chưa kể tới tin tức khác mà anh đề cập tới như tin tức về một số tác giả– tuy “cộng tác chặt chẽ với tờ báo” đó đã không đoái hoài tới người “chủ trương” đáng thương này– dù anh cũng không chỉ đích danh họ để tôi có thể đoán được mà khỏi làm phiền tới anh. –

@2006-2022 damau.org ♦ Tạp Chí Văn Chương Da Màu
Đăng nhập | Entries (RSS) | Comments (RSS)