Trang chính » Biên Khảo, Dịch Thuật, Quan Điểm, Sang Việt ngữ Email bài này

Người đọc sự nhạy cảm làm hỏng văn chương như thế nào

♦ Chuyển ngữ: 0 bình luận ♦ 22.04.2022

Bài của Kate Clanchy, “How sensitivity readers corrupt literature” trên báo mạng UnHerd ngày 18 tháng 2, 2022

 

Kate Clanchy

Kate Clanchy tại Oxford Spires Academy. Ảnh: Karen Robinson (The Observer)

 

LTS: Sau khi đã đăng bài “Một số khuynh hướng đáng ngại cho văn chương” của Hai Di Nguyen hồi tuần trước, chúng tôi thấy nên làm rõ thêm hoạt động “đọc sự nhạy cảm” (sensitivity reading) mà tác giả gọi là “một dạng kiểm duyệt mới,” ít ra vì hoạt động này liên quan nhiều đến lãnh vực văn chương. Bài của Kate Clanchy, nhà thơ, nhà văn và giáo viên người Tô Cách Lan, được liệt kê ở mục số 5 trong phần tham khảo dưới bài của Hai Di Nguyen, cho chúng tôi đúng cơ hội này.

Trong bài này, Kate Clanchy kể ra những lời phê bình và đề nghị sửa chữa của một nhóm “người đọc sự nhạy cảm” – trong bài được bà viết hoa “Sensitivity Readers” hoặc “Reader(s)” – làm việc trên cuốn hồi ký của bà. Theo sự tổ chức của nhà xuất bản Picador, nhà văn không làm việc trực tiếp với nhóm Người Đọc. Do đó, ta nên lưu ý, bài này bao gồm những nỗi niềm thắc mắc, lo ngại và thậm chí bất bình của nhà văn liên quan đến một số nhận xét của những Người Đọc trong báo cáo của họ.

Một hệ thống kiểm duyệt thường vận hành bởi những viên chức do cơ sở tư nhân thuê hoặc chính quyền bổ nhiệm. Một đặc điểm chính của hệ thống kiểm duyệt là những người làm việc trong đó thường không đủ trình độ để đánh giá hoặc thậm chí hiểu nhiều phần của nội dung mà họ chịu trách nhiệm xét duyệt.

Đối với văn chương, sự kiểm duyệt dựa trên quan điểm chính trị – đôi khi thuộc loại chính trị thời thượng – đặc biệt gây ác cảm cho người bị kiểm duyệt. Theo chiều ngược lại, những viên chức của guồng máy kiểm duyệt cũng hầu như không có mấy thiện cảm với những tác phẩm mà họ kiểm duyệt. Có thể nói sau quá trình tìm kiếm lý do cắt xén, họ đâm ra mang ác cảm với tác phẩm. Không có gì đáng ngạc nhiên, nhóm Người Đọc của Kate Clanchy đề nghị một cách phũ phàng với nhà Picador là không xuất bản cuốn hồi ký của bà. Phải chăng đây cũng là số phận của nhiều cuốn sách dưới một chế độ độc tài toàn trị mà người Việt Nam chúng ta đã biết?

  

 

*Họ vầy vọc cuốn hồi ký của tôi vì chủ trương riêng của họ

Những người đọc sự nhạy cảm đã nói gì? Và tôi có quan tâm hay không? Về mọi phương diện trong nỗ lực mới đây nhằm hủy bỏ tác phẩm của tôi, điều khiến hầu hết mọi người bị hút hồn là cái lúc mà nhà xuất bản gửi cuốn hồi ký thắng Giải Orwell của tôi, Một Số Đứa Trẻ Tôi Đã Dạy Và Những Gì Chúng Dạy Tôi, cho những chuyên gia dò tìm và chỉnh sửa thái độ kỳ thị chủng tộc và miệt thị người khuyết tật có vấn đề trong đó.

Dĩ nhiên tôi quan tâm. Tôi rất sợ người ta tìm thấy thành kiến và sự tàn ác trong cuốn sách của mình. Và tôi bước vào tiến trình ấy một cách tự nguyện: tôi đã luôn thích thú và nhận được lợi ích từ khâu biên tập và thấy đây là một khâu nối dài. Tôi đã viết lại một bản sơ khởi – có nhiều điều tôi rất muốn sửa – vào mùa thu năm 2021 và gửi nó đi mà trong lòng đầy niềm quan tâm và lạc quan. Tôi nhận được những bản báo cáo về nó trước Giáng Sinh. Đây không phải là báo cáo chính thức và tôi chia sẻ nội dung ở đây – không kèm theo những tên người thật, dĩ nhiên – vì khâu đọc sự nhạy cảm đang được sử dụng ngày một rộng rãi, và trường hợp của tôi có giá trị soi sáng cách thức mà biện pháp này có thể áp dụng với các tác phẩm phi hư cấu và hồi ký.

Có nhiều bản báo cáo – nhà Picador đã kỹ lưỡng trong công việc – và các báo cáo thì đa dạng. Tính mới mẻ của toàn lãnh vực này được phản ánh qua sự thể là các Người Đọc sử dụng những tiêu đề khác nhau – tính nhạy cảm và tính chân thực – và cả những phương pháp khác nhau nữa. Một số người viết báo cáo trên những tờ giấy khổ A4, những người khác dùng nút bấm bình luận trong Microsoft Word hay một bảng chiết tính Excel, và những người khác nữa trình bày một danh sách tiêu đề đơn giản, rất có thể đã thực hiện bằng một cuộc tra từ. Những vi phạm được chia thành nhiều hơn một cấp, từ 1 đến 3. Dĩ nhiên họ có những phương diện chuyên môn riêng – Hồi Giáo, bản sắc đen, ác cảm về khuyết tật – nhưng điều này hiện rõ dần qua suy đoán, thay vì họ tự nhận.
 
Phạm vi khảo sát của họ cũng khác nhau. Một Người Đọc chỉ xoáy quanh từng từ một: tôi không nên dùng “biến dạng” để tả cảnh (vi phạm cấp 3, vì mặc nhiên việc so sánh đụn và đỉnh có thể gây hại cho những người bị mụn mặt). Tôi cũng không được dùng “cắt cụt” theo nghĩa thông thường “cản trở” (vi phạm cấp 2, nghiêm trọng); và tôi nên dùng dạng tắt “SEN” thay vì cụm từ nguyên thủy “special educational needs” (nhu cầu giáo dục đặc biệt), bởi vì nó mang tính bao gồm nhiều hơn (vi phạm cấp 2).

Một số Người Đọc khác có tham vọng lớn hơn: đoạn văn, tiểu mục và thậm chí toàn chương nên được xem lại. Có Người Đọc khác nữa thì tập trung vào những vấn đề quanh cách trình bày cuốn sách. Một người gợi ý rằng các tác giả ý kiến khen ngợi nào đã dùng những từ như “yêu mến” và “nhân loại” có lẽ nên “xét lại quan điểm của họ.” Góp thêm vào mớ hỗn âm chói tai này, các Người Đọc tha hồ nói ngược nhau, thậm chí khen ngợi và mạt sát cùng một đoạn văn.

Với sự đa dạng này, có lẽ tốt nhất ta nên bắt đầu với những phương diện có sự đồng ý. Đó là phần đầu cuốn sách của tôi, đặt bối cảnh trong thập niên 90. Có lẽ lý do là vì tất cả các Người Đọc dường như đều là chuyên gia về tính dục và giới tính, và chống miệt thị người đồng tính là một trong những chủ đề của tôi. Có hẳn nguyên một đoạn, là đoạn duy nhất trong sách, mà cả đám Người Đọc đã bình luận và đồng ý với nhau.

Bối cảnh là Luân Đôn, 1992. Sau buổi tiệc cuối khóa, một trò cưng, Liam, gặp riêng tôi và nhờ tôi đưa em đến G.A.Y [ND: tên quán rượu với ba mẫu tự ghép lại có nghĩa là người đồng tính nam] – vì, em nói, không một người nào khác trong thế giới của em biết nó nằm ở đâu. Khi ấy tôi rất lo lắng về việc này; mặc dù Liam vừa mới ra trường, tôi cảm thấy như vẫn còn là cô giáo của em, và bây giờ tôi còn lo lắng hơn nữa, khi thầy cô không còn đưa học trò 18 tuổi của mình đến quán rượu và lưu tâm hơn nhiều đến ảnh hưởng và sự đồng thuận.

Tuy nhiên, không có vấn đề nhạy cảm nào trong số này – vốn được đề cập nhiều trong cuốn sách – khiến các Người Đọc lo ngại. Thay vào đó, họ e ngại rằng có lẽ tôi hơi khoe khoang về việc giúp một người đồng tính nam trẻ tuổi: [Người Đọc được tôi đặt biệt danh] “Danh Sách Tra Từ” gợi ý, “Có thể có vấn đề với mẫu câu chuyện về kẻ cứu rỗi da trắng tính dục chuẩn.” Và họ lập thành giàn đồng ca về những gì tôi cảm thấy và nói sau khi Liam ra sàn nhảy và tôi viết:

… một kiểu đau nhói, một nỗi lo có thật, trong lồng ngực mà tôi sẽ không cảm nhận thêm lần nữa cho đến khi tôi chứng kiến những đứa con của chính mình đi dọc lề đường hay băng qua một con đường nhiều xe cộ. Điều gì sẽ xảy ra với Liam giữa những thân thể cường tráng ấy? Điều gì sẽ xảy ra cho thân thể của em? Em còn quá trẻ để hiểu mình chỉ có một thân thể. May thay, chỉ sau chừng hai chục phút em bước ra khỏi đám đông và nắm lấy ly bia của mình.

‘Liam,’ tôi nói, ‘cô thương em. Em phải hứa với cô là sẽ luôn sử dụng bao cao su và không bao giờ nhiễm AIDS.’

Các Người Đọc của tôi đồng ý với nhau rằng tôi đưa ra một nhận định “giản lược” và “thiếu bài bản.” Đoạn trên “nghe như sợ người đồng tính” và là một vi phạm về LGBTQ cấp 2. Nhưng vào năm 1992, vẫn còn có nhiều người chết vì AIDS, và tôi thấy phải hối thúc mọi người trẻ sử dụng bao cao su. Biệt danh “Người Đọc Excel” đủ tử tế để nhìn nhận điều này – “tác giả đã quyết định tái tạo cuộc đối thoại đương đại có thể không… phản ánh mình một cách tươi sáng” – nhưng những Người Đọc khác có vẻ như đồng ý với nhau rằng quá khứ cần phải khớp với một hiện tại lý tưởng hóa, chẳng hạn như theo cùng một cách mà nhân vật chính của Anne of Green Gables có bạn thân nhất là người đồng tính khi tác phẩm được đưa lên Netflix.

Có những huấn thị tương tự xuyên suốt văn bản. Tôi được khuyến cáo không nên trích dẫn cuốn Ántonia Của Tôi của Willa Cather, vì nó là “một cuốn tiểu thuyết xưa cũ”; cũng như không nên xác định rằng tính dục đồng giới là điều cấm kỵ ở Nepal trong lịch sử vì việc kỳ thị người đồng tính là sản phẩm của chủ nghĩa thuộc địa; cũng như không nên nhắc đến Taliban như là khủng bố. Mở rộng thêm quy tắc cải tiến theo chiều hướng tươi rói đi vào hiện tại, Danh Sách Tra Từ bước ra khỏi danh sách của mình để đưa ra gợi ý hữu ích rằng tôi nên xóa bỏ mọi chỗ nhắc đến chủ nghĩa khủng bố trong toàn cuốn sách, vì nó “giật gân hóa quá mức một chủ đề nặng nề như vậy, đặc biệt khi liên quan đến trẻ vị thành niên.”

Tôi cũng không nên nói rằng có nhiều trẻ thuộc tầng lớp trung lưu hơn tầng lớp lao động đi vào đại học; hay nói rằng Hội Chứng Bào Thai Ngộ Độc Cồn khiến trẻ không có khả năng tiến bộ; hay nói rằng một chiếc váy dài và bó làm cản trở cử động. Đối với những Người Đọc của tôi, tất cả những điều này là những khái niệm “gây thương tổn” của tôi, không phải là những sự thật đáng tiếc. Họ ám chỉ rằng việc viết nên mô tả thế giới như nó phải là, thay vì nó là.

Có lẽ điều này phản ánh nguồn gốc của việc đọc sự nhạy cảm từ loại truyện dành cho trẻ em và thiếu niên. Có nhiều lý do để kiểm soát việc đọc của trẻ em: nó mang tính nền tảng và tạo dựng và có thể được củng cố bằng cách nhà trường chọn sách và việc nghe đọc truyện hồi nhỏ. Tại điểm đó, việc tránh những khuôn mẫu mang tính áp đặt thật sự quan trọng.

Nhưng cuốn hồi ký của tôi không phải là tiểu thuyết, mà cũng không được viết để cho trẻ em đọc. Người lớn có thể đặt sách xuống nếu cuốn sách làm họ bực tức, cho nên sách dành cho họ có thể vẫn an toàn dù chứa đựng những tư tưởng khó chấp nhận. Cụ thể là tôi không đồng ý với những Người Đọc của tôi rằng những đoạn nhắc đến vóc dáng, vẻ thu hút và tính dục trong sách phải bị loại bỏ trong trường hợp độc giả bị thương tổn vì một ẩn dụ mà một đứa trẻ rất có thể bị. Tôi nghĩ rằng người lớn có thể chịu đựng được sự so sánh giữa đụn và đỉnh. Tôi cũng tin rằng vẻ đẹp nhân dáng hiện hữu một cách trực nghiệm, vô cùng quan trọng đối với tuổi niên thiếu, và rằng tôi có thể quan sát mãi lực và thường là quyền lực phá hủy của nó, đặc biệt đối với phụ nữ trẻ, trong lớp học. Tôi có nêu thẳng một luận cứ về điều này, mà độc giả có thể bất đồng.

Tranh luận, tuy nhiên, không phải là từ mà các Người Đọc sử dụng, hoặc thậm chí một điều gì đó dường như họ nghĩ tôi nên can dự vào. Người Đọc có biệt danh “Nút Bấm Bình Luận” cáu bẳn, “Làm ơn tránh khái quát hóa về bất cứ người nào,” trong khi Người Đọc Excel chắp vào cả một chuỗi ồn ào những lời báo động, như một chiếc phà đang đổi chiều, xuống những ô vuông [trong bảng chiết tính Excel]: “đã chọn có quan điểm/thốt ra chủ kiến,” “Tác giả đưa ra quan điểm của mình,” “Quan điểm của tác giả.”

Tôi thấy Người Đọc Excel khó chịu, nhưng ít nhất họ nhìn nhận tôi đang xây dựng một quan điểm. Nút Bấm Bình Luận, mặt khác, cho rằng tôi vô tình mô tả sai thế giới vì tôi không nhận thức được sự “kỳ thị chủng tộc với thiện chí” của mình. Họ nói ấy là sự xa lạ hóa, khi trong phần về “Tín ngưỡng” tôi tả một nhóm người trẻ từ nhiều văn hóa và tôn giáo khác nhau bàn luận về những vụ tấn công khủng bố ở Paris năm 2015. “Cứ như là những đứa trẻ này và tình bạn của chúng đặc biệt đáng ca ngợi vì thân thế của chúng, thay vì chỉ xem chúng như mọi người, như những đứa trẻ ‘bình thường.’” Nhưng người trẻ vào thời đó quả đã cư xử một cách đặc biệt: đó là lý do tôi viết về điều này. Tôi thành thật (Tác giả đang chọn quan điểm) hy vọng vào khả năng tha thứ và truyền đạt của nhân loại như họ đã từng chứng tỏ. Tôi cũng tin (Tác giả đang đưa ra quan điểm) rằng tôi có quyền nói như thế.

Tương tự, trong chương tôi nói về nghệ thuật và sự nghèo túng, các Người Đọc làm ngơ nhiều trang về lịch sử và kinh tế để đổ dồn vào mối xung đột giữa tôi và một nhân vật tôi đặt tên là Cheyenne. Chương này được đọc như một tự truyện thuần túy: “Rõ ràng là tác giả không thích trò này.” Người Đọc Excel than thở, chỗ này “phũ phàng cho cá nhân Cheyenne đến độ [cô bé] trở thành một phúng dụ về cái nghèo.” Nhưng Cheyenne là một phúng dụ về cái nghèo xuyên thế hệ, một sự tích hợp được xây dựng kỹ từ những chi tiết quan sát được nơi nhiều người khác nhau qua nhiều năm. Cô bé là một nhân vật văn chương, không phải một con người, làm điều mà các nhân vật văn chương vẫn làm: khiến cho những ý tưởng trừu tượng trở nên hữu hình và sống động.

Tuy nhiên các Người Đọc của tôi đã không được tuyển dụng như những con người văn chương. Họ góp mặt để giúp tạo ra một cuốn sách được đón nhận dễ hơn trên Twitter, thay vì một cuốn sách được viết hay hơn. Ví dụ như, họ thích đoạn kết những chương mang tính khai phóng của tôi cho nên họ đề nghị tôi đưa chúng lên thành những đoạn dẫn nhập. Tôi nên loại bỏ những diễn trình của tư tưởng trong suốt nhiều chương, sự đa nghĩa trong nhiều đoạn văn, và sắc thái trong nhiều câu. Tình yêu, họ trấn an tôi, không bao giờ được bày tỏ với ít nhiều bóng tối.

Tôi vật lộn với tất cả những điều này. Ngoài ra, tôi do dự, có lẽ một cách cao ngạo, về ngôn ngữ của họ: sự thiếu chính xác của những cụm từ như “có cảm giác như kiểu nói có thể được xem là không nhạy cảm ngày nay,” hoặc “giọng điệu/khí thế hiệp sĩ da trắng” (khí thế?). Tôi càu nhàu khi Excel ân cần gợi ý tôi đã viết sai chính tả cái tên e. e. cummings, và đánh mất các chữ cái viết hoa trong tên ông. Tôi đặc biệt bực mình, khi rất nhiều lời chỉ trích của các Người Đọc dựa trên cùng điều này, là không một Người Đọc nào động đến từ “trớ trêu,” mà thay vào đó dùng “mỉa mai,” “diễu bên lề” và “nói khéo,” luôn luôn theo nghĩa tiêu cực. Nút Bấm Bình Luận lên án nguyên một chương của tôi về Những Giải Thưởng là “nó không mô tả một cách thân thiện bất cứ người lớn nào trong đó.” Quả thật là không. Họ bị châm chích, mặc dù một người trong số họ là tôi.

Sự trớ trêu, đối với tôi, nhiều hơn là sự châm biếm, và càng nhiều hơn so với sự mỉa mai. Ấy là một cách để nói rằng hai điều có thể đúng sự thật cùng lúc, chứa đựng hài kịch lẫn bi kịch, chủ nghĩa lãng mạn và tính thực dụng, tình tự lớn và việc hạ thấp chính mình, đi với nhau trong cùng một đoạn văn. Vì nó chứa đựng những yếu tố đối nghịch, sự trớ trêu không ổn định. Nó duy trì sức căng và sức sống trong bất cứ câu nào: ngoại trừ dĩ nhiên trên Twitter, nơi mà những yếu tố của một câu có thể bị tách rời và bị hý họa; ngoại trừ trong tay của những người đọc sự nhạy cảm, nơi mà câu chết vì bị xay thành bột. Như biệt danh “Báo Cáo A4” nhận xét: “Thỉnh thoảng tôi thấy khó nhận ra khi nào tác giả đang nói đùa, và khi nào thì bà không nói đùa… nếu sự mỉa mai quá ngấm ngầm, tất cả còn lại chỉ là những hàm ý xấu.” Họ đề nghị tôi phải giương biểu ngữ mạnh mẽ hơn.

Thời thế đổi thay. Vào năm 1997, một ấn bản thứ hai của tập thơ đầu tiên của tôi, Slattern, được nhà Picador xuất bản. Tôi mừng rơn, và ngay lập tức mang một cuốn đi khoe tại một lễ hội ở St Andrews. Nhưng mới đọc vào hai bài đầu, tôi kinh hãi khám phá ra nhiều từ đã bị sửa.

Một biên tập viên về văn phạm và chính tả đã xác định rằng sự trớ trêu, những dấu phẩy và nhiều từ ngữ tôi dùng là quá dị biệt, và anh ta đã tự gánh lấy trách nhiệm sửa lại chúng trong nhiều bài thơ. Tôi gửi cho Picador một bức điện thư, và sáng hôm sau thấy mình nói chuyện (qua điện thoại trả tiền xu) với nhà xuất bản huyền thoại Peter Straus của Picador. Ông tự mình ghi lại từng sự chỉnh sửa nhỏ nhặt và giải thích rằng ông sẽ ra lệnh hủy hết lứa sách, nghiêm huấn biên tập viên nọ, và cho in một ấn bản mới. Ông không nhận lời cám ơn. Dường như ông nghĩ đây là sứ mạng của nhà Picador: bảo tồn, trong siêu khuôn khổ tạo lợi nhuận của nó, một không gian cho những sắc thái vi tế của một nhà thơ.

Một phần tư thế kỷ sau, ngành xuất bản đã đi xa. Philip Gwyn Jones, người hiện giữ vị trí của Peter Straus, tuýt: “Bây giờ tôi hiểu rằng tôi phải sử dụng vị thế đặc quyền của mình là một người gác cổng trung lưu da trắng với ý thức cao hơn để thúc đẩy sự đa dạng, sự bình đẳng kết quả, sự bao gồm, trong khi toàn ngành xuất bản Vương Quốc Anh nỗ lực sửa chữa nhiều thập niên bất bình đẳng cơ cấu.” Cùng lúc đó, một trong những khâu đọc sự nhạy cảm mà Picador ủy nhiệm đưa ra khuyến cáo rằng cuốn Một Số Đứa Trẻ “tiêu biểu cho lý do ngành xuất bản rất không thân thiện với những người bị đẩy ra ngoài lề.” Các Người Đọc đã nói thẳng rằng điều này không mảy may liên quan đến những từ ngữ hiện hữu trên trang giấy, mà là vì họ có thể nhận thấy cá nhân tôi chưa có “sự tự suy xét và tự giáo dục cần thiết để hiểu lý do tiềm ẩn khiến biết bao người đã cảm thấy bị thương tổn vì tác phẩm [của tôi].” Họ đề nghị không nên xuất bản cuốn sách.

Trước khi tôi có thể bàn cãi về vụ này, Picador và tôi đồng ý chia tay. Sau khi thông báo được đưa ra, nhà Swift Press đề nghị nhận cuốn sách. Tôi suy nghĩ kỹ về tất cả những ghi chép mà tôi đã nhận được và, sau cùng, quyết định không làm theo bất cứ gợi ý nào do các Người Đọc đưa ra. Ấn bản Kindle của Một Số Đứa Trẻ Tôi Đã Dạy Và Những Gì Chúng Dạy Tôi hiện đang phát hành qua nhà Swift chính là bản ban đầu tôi gởi cho các người đọc sự nhạy cảm, và nếu bạn muốn biết thêm về những gì đã gây ra sự xúc phạm sâu sắc đến thế, và dường như tiêu biểu cho ngành xuất bản nhiều đến thế, tôi mời bạn hãy đọc nó.

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc.
Đăng nhập | Entries (RSS) | Comments (RSS)