(*Xuất hiện lần đầu trên Tạp chí Odessa Review – 5 tháng 9, 2017)
Bích chương quảng cáo phim về cuộc đời Taras Shevchenko (1926)
Được coi là người khai sinh ra quốc gia Ukraine hiện đại, nhà thơ và hoạ sĩ phi thường này mang nhiều ý nghĩa khác nhau đối với những người khác nhau. Chính vì ông là một biểu tượng nổi tiếng như thế nên di sản lịch sử và vị trí của ông trong đền vĩ nhân sẽ phải được xem xét lại trong tiến trình Giải trừ Cộng sản ở Ukraine. Ukraine đương đại cần có một mối quan hệ mới mẻ đối với tác phẩm và thân phận của nhà thơ khai sinh ra nó.
Một Shevchenko khác
Shevchenko nổi tiếng vì sức sống kiên cường – ông vẫn tồn tại sau chế độ nông nô, sau khi bị Sa hoàng lưu đày, sau mọi sự kiểm duyệt của Liên Xô và lãng quên – và nếu không có ông thì nền văn hóa Ukraine như ta biết sẽ không hiện hữu hôm nay.
Hoá ra sau khi chết, sức sống của ông như một biểu tượng văn hóa cũng gặp cảnh gian khó tương tự. Trong thời kỳ hậu Xô-viết, Taras Shevchenko trở thành một nhân vật đặc biệt, có sức lôi kéo thực sự với cả định chế lẫn dân chúng Ukraine – ở trong nước và ở các cộng đồng hải ngoại.
Năm 2013, những người biểu tình Euromaidan đã sử dụng hình tượng Shevchenko, trang trí trên những tấm khiên, mũ sắt, áo chống đạn, vẽ trên các tòa nhà, và những người lính Ukraine bây giờ ở mặt trận được phát cho một cuốn sách thu nhỏ, bìa nguỵ trang – cuốn “Kobzar”, tập thơ định hình di sản văn học của Shevchenko. Kể từ khi Nga thôn tính Crimea, các đài tưởng niệm Shevchenko ở Sebastopol, rồi sau đó là ở Donetsk và Luhansk, đã trở thành những địa điểm tranh chấp. Chính quyền Nga cũng đã phá hủy ngôi nhà trước đây của Shevchenko ở Orenburg, Nga. Cuộc chiến của các biểu tượng vẫn tiếp tục. Thế nhưng người Ukraine đương thời đã gán cho người “khai sinh quốc gia” ấy những ý nghĩa gì?
Bức tranh tường vẽ Taras Shevchenko làm phông cho những người biểu tình vụ Euromaidan ở Kremenchuk, Ukraine.
Dòng chữ: Hãy tiếp tục chiến đấu — bạn chắc chắn chiến thắng. (Ảnh: Telegraf)
Chế độ Xô-viết đã để lại rất nhiều vấn đề nan giải trong giềng mối quốc gia của Ukraine, nhưng một trong những điều tệ hại dai dẳng nhất của quá trình chuyển đổi sang một xã hội Hậu Xô-viết chính là sự đàn áp rộng khắp các kỹ năng phản biện để phục vụ cho những tình thế cấp bách riêng biệt. Việc ngần ngại không muốn đối đầu phê phán di sản của những nhân vật mà tầm quan trọng của họ đã được thừa nhận rộng rãi trong thời kỳ Xô-viết – dù đó là Karl Marx, Vladimir Lenin, hay chính là Taras Shevchenko – đồng nghĩa với việc là cả “kẻ thù” lẫn “anh hùng” của dân tộc Ukraine thường cũng không hơn gì những biểu tượng trừu tượng. Để tiến tới trước, người Ukraine phải làm cho những biểu tượng này có đầy ý nghĩa, và phải đánh giá lại chúng dựa trên chính giá trị của chúng.
Một đời gian khổ
Cuộc đời ngắn ngủi nhưng mãnh liệt của Taras Hryhorovych Shevchenko đã được ghi chép đầy đủ. Sinh ngày 9 tháng 3 năm 1814 trong một gia đình nông dân ở làng Moryntsi, Ukraine, ông mồ côi từ năm 12 tuổi và phải làm nô lệ khổ sai cho một quý tộc ở Vilnius và sau đó là ở St Petersburg. Ông được giải thoát khỏi phận nông nô ở tuổi 24 nhờ các bạn hữu và những người bảo trợ đã nhận ra tài năng mỹ thuật lớn lao của ông – trong số đó có Karl Bryullov, một nhân vật trụ cột trong hội họa Nga, nổi tiếng nhất với tác phẩm Ngày cuối cùng của Thành Pompeii (1830-1833). Khởi đầu là người tự học, Shevchenko trở thành một hoạ sĩ tranh khắc bậc thầy ở Trường Mỹ thuật St Petersburg, ông đã sáng tác khoảng 1200 bức tranh trong cuộc đời mình cũng như tạo ra một di sản văn học được công nhận là thiết lập nên ngôn ngữ và văn học Ukraine hiện đại. Điều thú vị là kể từ khi chào đời, ông chỉ ghé đến Ukraine có ba lần, vào năm 1843, 1845, 1846. Là nhà thơ của truyền thống Lãng mạn, Shevchenko đã sử dụng các yếu tố dân ca và nguyên mẫu để chuyển tải các chủ đề nổi bật của văn hóa dân tộc Ukraine: tình mẫu tử, tình yêu tự do, cô đơn, chia ly, nỗi buồn, và lòng khao khát công lý và hạnh phúc. Là người bất đồng chính kiến ở nước Nga đế chế, người làm thơ trào phúng chống chế độ Sa hoàng bằng “ngôn ngữ nông dân”, ông bị kết án phải lưu đày tại một tiền đồn hẻo lánh ở Kazakhstan và bị cấm viết, cấm vẽ. Dù vậy, ông vẫn tìm cách tiếp tục sáng tác những tập sách nhỏ, cất giấu trong những chiếc giày ống. Ông qua đời ở tuổi 47 tại St.Petersburg, không vợ con, một người hình hài tàn tạ bởi nhiều năm lao khổ và ốm đau. Sau đó, ông được cải táng đưa về Chernecha Hora gần Kaniv, một địa điểm viếng thăm quan trọng. Ông đã nổi danh khi còn sống và đặt nền móng cho một vinh quang vượt xa khỏi nấm mồ, ông được ghi công là người đưa ra lời kêu gọi giải phóng dân tộc Ukraine và chắt lọc được tinh hoa của bản sắc văn hóa Ukraine cho mọi thế hệ người Ukraine tiếp theo.
Kateryna (tranh vẽ của Taras Shevchenko)
Người vô thần, nhà nhân văn, người cách mạng
Chính phủ Liên Xô đã nhận ra sức hút hợp nhất của Shevchenko và tình cảm dân tộc chủ nghĩa mạnh mẽ được mã hóa trong tác phẩm và hình tượng của ông, và vì thế họ đã quyết định giấu kín ông. Cũng giống như các tướng lĩnh đế quốc La Mã, những người đã mang theo họ các thần tượng của tù binh về để sùng bái trong đền thờ La Mã, các chính quyền cách mạng đã chào đón người Ukraine u sầu có ria mép kia đưa vào kinh điển của Liên Xô. Shevchenko được ca ngợi là nhà thơ và họa sĩ cách mạng “nhân văn”, “vô thần”, “chống đế quốc”, một thành viên bất đắc dĩ của giới tinh hoa văn hóa đã giác ngộ, người có tình cảm với nông dân và giai cấp vô sản đã đấu tranh dưới ách đế chế Sa hoàng. Trong khi những năm 1930 ở Liên Xô đã có một khoảng thời gian ngắn có nghiên cứu đánh giá phê phán có ý nghĩa về Shevchenko, thì giai đoạn khủng bố của Stalin sau đó đã cắt đứt mọi nỗ lực tương tự.
Tượng đài Taras Shevchenko ở Kharkiv, Ukraine, được nhà điêu khắc Nga Matvey Manizer và kiến trúc sư Iosif Langbard (gốc Belarus) xây năm 1935
Các tác phẩm của Shevchenko đã trải qua một thời gian dài bị xuyên tạc có hệ thống, được xuất bản dưới dạng rút gọn và sửa đổi, được bộ máy tuyên truyền của Liên Xô mài dũa cho phù hợp với các yêu cầu của phương pháp Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa và được sử dụng để ca tụng thay vì thách thức hệ tư tưởng của nhà nước Cộng sản. Edmund Griffiths của Đại học Oxford đã giải thích: “Khả năng chấp nhận Shevchenko như một thành phần của kinh điển Liên Xô, cùng với việc thể hiện ông như một nhà văn Ukraine, có lẽ đã khiến ông có vẻ kém thú vị hơn đối với các thế hệ sinh viên Anh nghiên cứu văn học Xlavơ.” Như vậy quả bom Shevchenko tạm thời được tháo ngòi nổ. Trớ trêu thay, sự tôn kính mới được công nhận này đã khiến Shevchenko trở thành tù nhân của một chế độ áp bức nước ngoài khác. Hình ảnh của ông được đề cao trong các hoạt động tuyên truyền khổng lồ của Liên Xô, và không chỉ giới hạn trong lãnh thổ Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết Ukraine. Bức tượng kỳ dị, thô kệch thời Stalin của nhà điêu khắc Nga Matvey Manizer khắc họa Taras Shevchenko, hoàn thành vào năm 1935 tại Công viên Đại học Kharkiv, có lẽ là biểu hiện hình ảnh hiệu quả nhất cho quan niệm của Liên Xô về con người Ukraine có tầm nhìn xa này. Nó thể hiện một Shevchenko lớn tuổi đứng trên đài cao, bao quanh là một đoàn các nhân vật trong tác phẩm của ông bước đi lên. Năm 1939, Đại học Quốc gia Kyiv được đặt tên là Taras Shevchenko, một trong nhiều cơ sở quốc gia sẽ mang cái tên Ukraine cho đến ngày nay. Năm 1964, nhân kỷ niệm 150 năm ngày sinh của ông, một tượng đài Shevchenko đã được dựng lên ở Moscow – với một tượng đài khác mọc lên ở Washington D.C.! Như vậy Shevchenko cũng truyền cảm hứng cho sự phản kháng lại hệ thống chính trị của Liên Xô ở Ukraine, và là một biểu tượng dân tộc mạnh mẽ đối với cộng đồng người Ukraine ở nước ngoài. Ngày nay, có hơn 1300 đài tưởng niệm Shevchenko trên khắp thế giới.
Giải trừ cộng sản cho Shevchenko
Lần đầu tiên mở cửa đón khách vào năm 1949, Bảo tàng Quốc gia Taras Shevchenko đã được giao trách nhiệm bảo vệ các bức tranh và bản vẽ gốc, bản thảo thơ và các ấn bản đầu tiên của chúng, cũng như các vật dụng cá nhân của nhà thơ này. Nằm ở nơi trước kia là lâu đài của Mykola Tereshchenko, một nhà công nghiệp mía đường kiêm nhà bảo trợ nghệ thuật nổi tiếng cuối thế kỷ 19, giờ được bổ sung thêm một toà nhà hình khối vuông màu trắng hiện đại, bảo tàng này đang tìm cách tái tạo chính nó với sự cấp thiết mới tìm thấy được. Bà Yulia Shilenko, Giám đốc Bảo tồn của cơ quan này, cho rằng hầu hết người Ukraine đều hờ hững, thờ ơ họ với nhà thơ dân tộc, một cảm xúc thường dành cho những nhân vật mang tính biểu tượng khác, đứng trên đài cao và xa rời với những mối quan tâm đương thời về tính hiện đại đã bị số hoá. Đó là lý do bà ấy đã đóng một vai trò quan trọng trong việc xây dựng một loạt dự án quốc tế, nhằm tìm cách ghi khắc di sản của Shevchenko vào bối cảnh văn hóa toàn cầu. Hiện đang được trưng bày ở đây là dự án hợp tác Ukraine-Tây Ban Nha “Những tinh thần đồng điệu: Francisco de Goya – Taras Shevchenko – Carlos Garcia Lahoz,” một tập hợp các tác phẩm đồ họa của Shevchenko và Goya, và tác phẩm điêu khắc của một nghệ sĩ Tây Ban Nha đương đại cùng quê hương với Goya ở Zaragoza. Năm 2016, Shilenko và đối tác Trung Quốc là Alan Yu đã khởi xướng một loạt hoạt động giao lưu nghệ thuật mang tính bước ngoặt giữa Ukraine và Trung Quốc, bao gồm cả dự án triển lãm “Vinh quang không phai mờ – Tôn vinh Taras Shevchenko.” Đỉnh cao của các hoạt động này là việc khánh thành Bảo tàng Taras Shevchenko ở Bắc Kinh, cơ sở đầu tiên thuộc loại này được tài trợ hoàn toàn bởi một chính phủ nước ngoài – chứ không phải nhà nước Ukraine hay cộng đồng người Ukraine hải ngoại. Đây là dự án hợp tác văn hóa lớn nhất giữa Ukraine và Trung Quốc kể từ khi Trung-Xô chia rẽ. Tuy nhiên, đây là sự quay lại với các mối liên hệ lịch sử, bởi vì thực tế là từ năm 1949 đến năm 1960, bảo tàng ở Ukraine đã tiếp đón rất nhiều đoàn đại biểu Trung Quốc đến tôn vinh “nhà thơ của các dân tộc bị áp bức”, người nổi tiếng và được lực lượng Cộng sản của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa tôn kính. Ông Li Geng, Giám đốc Khu Tưởng niệm Li Keran, hy vọng rằng Bảo tàng Taras Shevchenko ở Bắc Kinh sẽ đóng vai trò làm nền tảng cho các cuộc triển lãm nghệ thuật Ukraine trong tương lai, và nhiều tác phẩm mỹ thuật bản gốc của các hoạ sĩ Ukraine sẽ bổ sung vào bộ sưu tập hiện tại, bao gồm các bức tranh và thư pháp được sáng tạo ra trong cuộc giao lưu năm 2015-2016, cùng với hơn 100 phiên bản các tác phẩm đồ họa của Shevchenko. Trong một cuộc họp báo ở Kyiv, Li Geng nhớ lại tình cảm mà nhiều người thuộc thế hệ ông dành cho Liên Xô, cho nên trong khi thế hệ của ông vẫn đang nắm quyền thì việc xóa bỏ hoàn toàn di sản Liên Xô của Ukraine có thể là điều thiếu thận trọng trong lúc đang thiết lập một chiến lược ngoại giao-văn hóa cho khu vực.
Một Shevchenko khác
Andriy Yermolenko vẽ Taras Shevchenko theo kiểu pop-art
Nền độc lập của Ukraine có thể đã xoá bỏ được ách kiểm duyệt của Liên Xô, nhưng để chống lại sự thờ ơ kiểu Liên Xô, mọi người Ukraine cần có một nỗ lực ý chí. Một nỗ lực nghiêm túc để tự làm quen với di sản văn hóa của những nam nữ vĩ nhân của mình, cả những người nổi tiếng và chưa được biết đến. Lối viết tắt bắt chước nhau rất đặc trưng trong thời đại số của chúng ta làm cho các biểu tượng văn hóa trở thành nhỏ bé chỉ còn là những biểu tượng, những ý nghĩa đại khái, những mã số – chỉ có thế. Để giải trừ cộng sản cho Shevchenko, chúng ta phải nhìn thấu qua bề ngoài và khám phá được các tác phẩm đằng sau con người này, và hiểu chúng trong bối cảnh hiện tại của chúng ta. Các tác phẩm của Taras Shevchenko được lấy cảm hứng từ những thách thức vô song đặt ra trước sự tồn tại của một quốc gia Ukraine thống nhất, vào thời mà nhiều người Ukraine buộc phải sống không ra con người: một cuộc sống nông nô, bần cùng và bất công. Thế nhưng trước tác của ông vẫn thấm đẫn tính nhân văn siêu việt, cùng một phẩm chất đã tạo nên những nhà thơ dân tộc khác cùng thời kỳ Lãng mạn như Aleksander Pushkin, Adam Mickiewicz, Robert Burns, và Johann Wolfgang von Goethe. Ukraine là một quốc gia đang có chiến tranh. Đó là một đất nước đang ở giữa một cuộc khủng hoảng sâu đậm về kinh tế, chính trị và xã hội, nơi mọi người phải đau đớn vì sự mất mát của những người thân yêu vẫn kéo dài cho đến tận ngày nay. Dù [ý thức dân tộc] đã được thấm nhuần hơn trước, cũng có thể cho rằng cuộc khủng hoảng bản sắc của Ukraine lâu nay đã trở nên trầm trọng hơn kể từ cuộc Cách mạng Nhân phẩm, do đó các biểu tượng thúc đẩy hành động và nâng cao tinh thần người dân trong thời kỳ khủng hoảng phải được áp dụng với những ý nghĩa mới mẻ và phù hợp. Chúng ta có thể tìm thấy những hứa hẹn trong bộ tranh Shevchenkiana xuất sắc theo trường phái siêu thực của Ivan Marchuk, một loạt 42 bức được vẽ từ năm 1982 đến năm 1984, hoặc các khắc họa kiểu pop-art của Andriy Yermolenko vẽ Shevchenko trong hình ảnh siêu nhân Superman, Elvis Presley, dân chơi mô-tô, ngôi sao nhạc rock và người chăn dê. Có lẽ cách tốt nhất để tôn vinh nhà thơ của thời đại hoàng kim, người Ukraine có tầm nhìn xa này, là khám phá trực tiếp các tác phẩm của ông và tìm kiếm trong chúng một ý nghĩa vừa riêng tư vừa đương đại.
––––––––––
*Myroslava Hartmond là giám đốc cơ quan Triptych: Global Arts Workshop, bảo tàng mỹ thuật tư nhân đầu tiên của Ukraine kể từ năm 1988. Bà là Chuyên viên Nghiên cứu (Research Associate) của Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế, Đại học Oxford, nơi bà khảo sát vai trò của ngoại giao văn hóa ở Ukraine.