- Tạp chí Da Màu – Văn chương không biên giới - https://damau.org -

Sự biến đổi của Greta Thunberg

Nhiếp ảnh: Marcus Ohlsson
Nguồn – The Guardian, 25.9.2021, https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2021/sep/25/greta-thunberg-i-really-see-the-value-of-friendship-apart-from-the-climate-almost-nothing-else-matters

 

Greta 1

Greta Thunberg đã hy sinh tột bực cho tờ Guardian. Cô cho phép chúng tôi biến cơ thể cô thành vết dầu loang. Chất đen ngòn ngọt trên tóc chảy xuống mũi, qua gò má tới cổ và vai cô.
Xuống, xuống, nhỏ giọt xuống. Ngày hôm sau chúng tôi trò chuyện qua Zoom, lúc đó cô mới gội rửa xong. Trước kia đã bao giờ cô bị dầu phủ đầy người chưa? (Thật ra đó là hỗn hợp chất sơn móng tay không độc hại và dầu ôliu). Cô nói: “Chưa.” Đó là câu trả lời đặc thù kiểu Thunberg – ngắn, thật, thẳng. Cô không bao giờ muốn phí lời. Cô cảm thấy ra sao? “Đỡ hơn là tôi nghĩ. Tôi buộc ruy băng trên tóc để tóc khỏi bị đen, nhưng rồi nó ngấm qua ruy băng vì thế tóc tôi đen hết. Rất khó gội sạch.” Tôi đề nghị cô kiện tờ Guardian. Cô nói: “Ừ.” Thunberg không cười.
Chúng tôi bắt đầu câu chuyện vào một hôm Chủ nhật. Nhìn Thunberg, hình như cô ít thay đổi – vẫn nhỏ bé láu lỉnh và sốt sắng, vẫn trích dẫn khoa học về khí hậu với vẻ lịch sự khó tính, và vẫn bi quan (chúng ta sẽ bị tận diệt nếu không hành động) trộn lẫn một cách kỳ lạ với lạc quan (chúng ta có thể ngăn thảm hoạ nếu chúng ta hành động). Nhưng khi cô bớt căng thẳng, tôi bắt đầu nhận ra đây là một Thunberg rất khác với hình ảnh cô xuất hiện trước công chúng hồi năm 2018. Cô đã làm rất nhiều để thay đổi cách nhìn của chúng ta về thế giới, nhưng thế giới cũng đã thay đổi cô rất nhiều – và cô nói, trong chiều hướng tốt hơn. Mặc dù khủng hoảng khí hậu ngày càng trầm trọng, Greta Thunberg đã học cách sống sao cho vui.
Như phần lớn chúng ta, cô đã sống cô lập trong một năm rưỡi qua, nhưng cô dùng thời giờ của mình để đạt kết quả tốt – để trưởng thành. Thunberg hiện đã 18 tuổi và vẫn vận động quyết liệt, trong khi sống tại căn chung cư của riêng mình (nơi cô trò chuyện với chúng tôi), la cà với bạn bè và vui chơi. Cô đang trở thành cô thiếu nữ mà cả cô lẫn bố mẹ đều không thể nào hình dung ra.
Ở nhà tại Stockholm, cô nói cô đi lại chẳng bị ai chú ý. “May mắn là tôi sống ở Thụy Điển, một nơi rất tốt vì người ta chẳng chú ý tới ‘nhân vật nổi tiếng’. Mấy người chặn tôi lại phần lớn là du khách và người nước ngoài.”
Cha cô là Svante trò chuyện với tôi từ căn nhà của gia đình, kể một chuyện buồn cười khi ông và Greta dự buổi triển lãm về khí hậu ở thủ đô Thụy Điển. “Cháu là điểm chính của buổi triển lãm. Một tấm ảnh lớn của nó chụp ở North Dakota, treo giữa tiền sảnh, cao 5 mét. Chẳng ai tới gặp nó. Khi chúng tôi ra về, một bà cầm iPad tiến tới. Tôi nghĩ ‘OK, có lẽ là người muốn xin chữ ký’, rồi bà ấy nói, ‘Xin lỗi, chúng tôi thăm dò ý kiến cho viện bảo tàng.’ Đại khái người ta đối xử với nó ở Stockholm kiểu như vậy. Họ chẳng vồ vập gì lắm, và tôi nghĩ như vậy tốt cho nó. Chẳng ai thèm vồn vã làm quái gì.”
Dân địa phương có thể không thèm vồn vã làm quái gì, nhưng về sau tôi thấy rất nhiều người săn đón – đôi khi theo kiểu có thể đe doạ đến sự an toàn của Thunberg và gia đình cô.

*

Greta 2
Ba năm trước, Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg là một kẻ vô danh 15 tuổi sợ chúng ta đang hủy hoại hành tinh này và tức giận vì người lớn để chuyện đó xảy ra. Cơn thịnh nộ của cô nhắm trực tiếp vào nhóm người có quyền lực. Cô quyết định hành động đơn phương, và tweet kế hoạch của mình. “Phần lớn bọn con nít chúng tôi thường không làm điều quý vị bảo chúng tôi làm. Chúng tôi làm giống như quý vị. Và vì quý vị người lớn bất chấp cái quái gì đến tương lai của tôi, tôi cũng sẽ bất chấp. Tôi tên là Greta, đang học lớp chín. Tôi nghỉ học vì khí hậu cho đến ngày bầu cử.” Cô không mong có ai chú ý. Cuộc đời ngắn ngủi của Thunberg đã trôi qua mà chẳng được ai chú ý. Cô nhỏ bé, hiếm khi nói và tự nhận mình là “con nhỏ ở phía sau chả bao giờ nói gì”.
Ngày đầu Thunberg ngồi khoanh chân một mình bên ngoài quốc hội Thụy Điển, bên cạnh tấm bảng làm bằng gỗ tạp, ghi “Skolstrejk för klimatet” (“Nghỉ học vì khí hậu”). Mặc dù nghỉ học, cô vẫn xem đó như một ngày đến trường bình thường – cô đạp xe đến Riksdag, Quốc hội, lấy sách ra học cho đến giờ tan trường. Tuần sau có thêm vài người tham gia với cô – các bạn học, giáo viên và phụ huynh – và cuộc vận động của cô bắt đầu thu hút sự chú ý của giới truyền thông. Đến tháng 9/2018, cô bắt đầu nghỉ học mỗi Thứ Sáu, gọi đó là Thứ Sáu cho Tương lai, khuyến khích các bạn học sinh cùng tham dự. Đến tháng 3/2019, cuộc phản kháng của cô đã lan tới hơn 70 quốc gia. Ngày 20/9/2019, bốn triệu người cùng nghỉ học trên khắp 161 quốc gia – cuộc biểu tình về khí hậu lớn nhất lịch sử.
Trong vòng một năm, Thunberg trở thành một trong những người nổi tiếng nhất Trái Đất. Sau đó cô được hai lần đề cử cho giải Nobel Hoà Bình, phát biểu tại Liên Hiệp Quốc và Đức Giáo Hoàng gửi lời cảm ơn. Lãnh tụ phe cấp tiến nịnh bợ cô để tỏ cho dân chúng phe họ thấy rằng họ cũng thật sự chú ý đến khủng hoảng khí hậu, lãnh tụ phe dân túy hữu khuynh chế nhạo cô để chứng tỏ là họ bất cần. Hội nghị về khí hậu Cop26 tháng 11 ở Glasgow có hơn 200 nước tham dự, là một trong những cuộc họp lớn nhất lịch sử quy tụ các nhà lãnh đạo thế giới. Nhưng nhiều người chỉ muốn nghe một người – cô thiếu nữ tự kỷ thắt bím.

 

Greta 3
Có lẽ điều thay đổi lớn nhất ở Thunberg là niềm tin của cô vào con người. Lúc đầu cô không có chút tin tưởng nào. “Tôi không nghĩ người trẻ quan tâm đến khí hậu vì tất cả những người trẻ tuổi tôi biết đều nói đại khái là, ‘Ồ, ừ, khí hậu quan trọng, nhưng tớ không muốn dính vào.’ Nhưng hoá ra nhiều người trẻ trên khắp thế giới thực sự quan tâm. Nhiều lắm! Và họ rất sẵn sàng làm một điều gì đó về vấn đề ấy. Tôi rất mừng vì mình sai.”
Cô kể về những người tranh đấu mà cô gặp, và họ truyền cảm hứng cho cô ra sao. Lần đầu tiên trong đời, cô gặp những người có chung niềm đam mê – hay chung nỗi ám ảnh. Hai tuần trước tôi gặp một người bạn của cô hoạt động trong phong trào Thứ Sáu Cho Tương Lai, Vanessa Nakate, học sinh bãi khoá đầu tiên của Uganda. Mặt Thunberg sáng lên khi tôi nhắc đến cô ấy. “Vanessa là một người xuất chúng.” Cô nói cô tìm được sức mạnh từ những người như Nakate, vì họ chịu nguy hiểm hơn cô rất nhiều.
“Làm người tranh đấu ở một số nơi khó hơn ở nơi khác nhiều lắm. Tôi rất ngưỡng mộ họ. Họ cho tôi niềm hy vọng và cảm hứng để tiếp tục.” Cô ngập ngừng. “Dĩ nhiên, tôi có thể ngây thơ vì tôi còn nhỏ lắm.” Cô lại ngập ngừng. “Nhưng tôi nghĩ ngây thơ và trẻ con đôi khi lại tốt.” Cô nói cái hay của tuổi trẻ là họ không bị mù mắt vì trò chính trị thực dụng và lối thoả hiệp giả vờ. “Quả thật tôi nghĩ người lớn làm sự việc trở thành phức tạp hơn thực tế.”
Giữa những người bạn cùng tranh đấu có tinh thần kết đoàn không? “Chắc chắn có. Chúng tôi liên lạc với nhau hàng ngày. Chúng tôi không chỉ cùng nhau vận động, mà còn là bạn với nhau. Các bạn thân nhất của tôi là trong phong trào khí hậu.” Tôi hỏi liệu cô có thể làm bạn với người chối bỏ vấn đề khí hậu không. Cô ngập ngừng không chắc: “Ưm, yeaaaah. Tôi muốn nói là trong một chừng mực nào đó tất cả chúng ta đều chối bỏ vấn đề khí hậu, vì chúng ta hành xử như thể không có khủng hoảng. Tôi không biết. Tùy theo tình thế.” Vậy thì có hy vọng là cô làm bạn với Donald Trump? Cô bật cười. “Ôi dào, tôi không nghĩ ông ấy và tôi thích gặp nhau lắm như thế đâu. Chúng tôi có những mối quan tâm rất khác nhau.” Năm 2019, khi Thunberg được tạp chí Time trao danh hiệu Nhân Vật Của Năm, Trump tweet: “Thật là nực cười. Greta phải lo kìm chế cơn giận của mình cho xong, rồi đi coi một phim xưa với bạn! Bình tĩnh Greta, Bình tĩnh!” Mười một tháng sau, Trump thất cử trước Joe Biden và đòi đếm lại phiếu bầu, Greta mát mẻ tweet: “Thật là nực cười. Donald phải lo kìm chế cơn giận của mình cho xong, rồi đi coi một phim xưa với bạn! Bình tĩnh Donald, Bình tĩnh!”
Cô vẫn đang nghĩ về câu hỏi kết bạn với một người chối bỏ vấn đề khí hậu. Cô nói điều buồn cười là chính cô đã từng chối bỏ. “Lần đầu tiên nghe về nó, tôi không nghĩ là thật vì nếu nó thật, người ta sẽ làm điều gì đó. Tôi thấy nó vô lý.”
Sau đó, lúc 8 tuổi, cô được xem một phim về hàng đống chất nhựa đang tràn ngập đại dương của chúng ta. Cô không quên được nó. Cô bắt đầu đọc về nó, và càng lúc càng hoảng sợ. Trí nhớ như chụp ảnh của cô tốt lạ thường, nhưng cô ít giao tiếp và ít nói. Và cô càng lúc càng như vậy.
Năm 11 tuổi, cô bị trầm cảm nặng, và bỏ ăn, bỏ nói. Cô nghĩ tại sao cô buồn đến thế? “Một trong nhiều lý do là tôi không thể hiểu tại sao người ta hình như chẳng quan tâm tới cái gì, mỗi người chỉ chăm lo cho bản thân hơn là đến mọi thứ đang xảy ra cho thế giới. Là một đứa nhỏ quá nhạy cảm bị chứng tự kỷ, hẳn nhiên tôi nghĩ về nó rất nhiều, và nó làm tôi buồn.” Có phải cũng vì cô bị bắt nạt ở trường không? “Ừ, trong một chừng mực nào đó.”
Tôi hỏi cô có ngưng nói hoàn toàn không. Cô nói: “Tôi nói với cha mẹ, em gái và nói một chút với giáo viên của tôi”. Tại sao cô ngưng nói? “Tôi không biết. Tôi không nói được thế thôi.”

 

Greta 4

Svante cho tôi biết điều đó thật kinh khủng. “Điêu đứng hoàn toàn, cơn ác mộng cho tôi và vợ tôi. Chúng tôi dành hết thời giờ để ở bên con và tìm cách hiểu vấn đề, và đó là điều tốt nhất mà chúng tôi đã làm trong đời mình.”
Svante và Malena Ernman, ca sĩ opera, có hai con: Greta và em gái mới ba tuổi là Beata. Khi Greta chào đời, sự nghiệp của Malena đang khởi sắc vì thế Svante – là diễn viên chuyên nghiệp – ở nhà trông con. Khi các con bắt đầu đi học cũng là lúc Malena đi lưu diễn quốc tế. Svante lập công ty sản xuất và trông coi công việc của vợ. Nhưng khi Greta lâm bệnh, ông lại trở thành ông bố ở nhà, chăm sóc từng miếng ăn của con (“hai giờ mới ăn hết năm cục bột gnocchi”), thấy Greta giảm cân thê thảm, và trấn an nỗi sợ hãi của con. Khi đó ông mới biết căn bệnh của con phần lớn bắt nguồn từ khủng hoảng khí hậu.
Ông ngạc nhiên khi người ta viết ông và Malena đã biến con gái thành người tranh đấu cho khí hậu. Svante nói Malena hoạt động xã hội nhưng bà vận động cho người tị nạn (và họ có người tị nạn sống chung với họ) hơn là vì môi trường. Hồi đó ông chỉ muốn Greta khoẻ lại. Bản thân ông ít biết về khủng hoảng khí hậu, ông không tin lắm những gì ông đã biết và chỉ muốn có một chiếc xe to đẹp – một chiếc SUV hoặc xe bán tải. Dần dần, Greta làm ông đổi ý.
“Cách nó làm chúng tôi chú ý hơi có một chút ép buộc. Nó cưỡng ép chúng tôi. Nó bắt đầu tắt đèn. Nó cắt phân nửa hoá đơn tiền điện.” Ông bật cười. “Nó nói ‘Sao ba để đèn sáng trong phòng này mà ba đâu có ở đây?’ tôi nói, ‘Vì mình sống ở một nước mà lúc nào cũng tối, để đèn sáng làm ba cảm thấy phấn khởi’, thế là nó nói, ‘Sao vậy? Nghe không trôi.’ Dĩ nhiên nó đúng.”
Ông có bực mình với cô ấy không? “Ồ, quỷ thần ơi, bực chứ. Nó có thể rất, rất, rất khó chịu. Nhưng gặp cơn khủng hoảng này chúng tôi phải đối phó, vì vậy chúng tôi bắt đầu biết và làm những việc vì môi trường, nhưng không phải vì chúng tôi muốn cứu môi trường, mà chúng tôi làm để cứu con mình.”
Lúc đó, bác sĩ chẩn đoán Beata cũng bị chứng thần kinh phát triển rối loạn, thế là gia đình sụp. Malena và Svante viết một cuốn sách về thời kỳ này, tựa đề kiểu Bergmanesque(1), Scener ur hjärtat (Scenes from the Heart, Cảnh Nhìn Từ Trái Tim). Sách xuất bản ngày 23/8/2018, ba ngày sau ngày Greta nghỉ học lần đầu tiên. Svante nói xuất bản vào thời điểm quá tệ. “Quyết định nghỉ học của nó gây phiền toái hết sức, vì nó làm chúng tôi mắc kẹt.” Sao vậy? “Hẳn nhiên mọi người sẽ nói ông bà viết cuốn sách này, còn cô ấy nghỉ học để gây sốc quảng cáo cho sách. Nhưng nó đã quyết định sẽ nghỉ học, vì thế chúng tôi nghĩ điều duy nhất có thể làm là cho hết không còn một xu. Tất cả thu nhập của chúng tôi từ cuốn sách được dùng để làm từ thiện “.
Trong sách, Malena tả cách cô bé Greta 11 tuổi “dần dần biến mất vào một thứ tối tăm nào đó, và từng chút, từng chút, nó dường như ngưng sinh hoạt. Nó ngừng chơi dương cầm. Nó ngưng cười. Nó ngưng nói… Nó ngừng ăn.” Bà kết luận, họ “là những người bị cháy rụi trên một hành tinh cháy rụi”. Năm ngoái, cuốn sách ra ấn bản mới ở Anh, đổi tên là Our House Is on Fire: Scenes of a Family and a Planet in Crisis (Căn Nhà Đang Cháy: Cảnh Một Gia Đình Và Một Hành Tinh Trong Cơn Khủng Hoảng), lần này với sự đóng góp của hai cô con gái, và cả gia đình là tác giả. Malena giải thích lý do chính khiến bà cảm thấy thôi thúc phải viết ra: “Vì chúng tôi cảm thấy như cứt. Tôi cảm thấy như cứt. Svante cảm thấy như cứt. Tụi nhỏ cảm thấy như cứt. Hành tinh cảm thấy như cứt. Thậm chí con chó cũng cảm thấy như cứt.” Svante nói hầu như chẳng ai mua ấn bản nào của cuốn sách vì họ quyết định không quảng cáo.

Greta 5

Tôi hỏi Thunberg sự ủng hộ của gia đình quan trọng ra sao. “Ban đầu gia đình không thích tôi bỏ học, nhưng rồi họ giúp nhiều hơn, sắp xếp các chuyến đi. Thậm chí ba còn đi theo tôi một số lần.” Tôi nói họ đã hy sinh cho cô nhiều lắm. “Ừ. Họ đổi cách sống. Má không bay nữa, và vì vậy má bỏ sự nghiệp quốc tế của bà, tôi thật sự cảm kích điều đó.”
Cô ấy có cảm thấy tội lỗi khi cản trở sự nghiệp của mẹ không? Cô có vẻ ngạc nhiên trước câu hỏi. “Má muốn như vậy mà. Tôi đâu có bắt má làm cái gì. Tôi chỉ cung cấp dữ kiện để má có cơ sở quyết định”. Vào những lúc như thế này, bạn có thể thấy cô kiên quyết ra sao – một mặt đó là nguồn sức mạnh của cô, mặt khác bạn có thể hình dung cha mẹ cô có thể gặp khó khăn thế nào. Cô nói: “Dĩ nhiên có thể cãi là sự nghiệp của một người không quan trọng bằng khí hậu, nhưng đối với má thì đó là chuyện đại sự.”

Thunberg ở nhà với cha một năm. Lúc cô sẵn sàng trở lại trường học (ban đầu là trường dành cho học trò tự kỷ, sau đó là trường chuyên cấp 2), bác sĩ chẩn đoán cô mắc Asperger, chứng ám ảnh rối loạn ngoài ý muốn và tự ý câm nín. Thunberg nói kết quả chẩn đoán làm nhẹ người. “Tôi cảm thấy buồn nhất là hồi tôi không biết mình mắc chứng tự kỷ. Tôi chỉ nghĩ là tôi không muốn như thế này. Chẩn đoán ra bệnh gần như mang lại toàn những điều tích cực cho tôi. Nó giúp tôi tìm được sự giúp đỡ mà tôi cần, và giúp tôi hiểu tại sao tôi như vậy.”
Cô tả chứng tự kỷ như là sức mạnh siêu việt của mình. Tôi hỏi tại sao. “Rất nhiều người tự kỷ có một ý thích đặc biệt, họ có thể ngồi làm mãi điều họ thích mà không thấy chán. Đôi khi như vậy rất có ích. Chứng tự kỷ có thể kìm hãm mình, nhưng nếu mình tới đúng tình huống, nếu mình có đúng người ở bên cạnh, nếu mình thích nghi được, và cảm thấy mình có một mục đích nào đó, thì mình có thể dùng chứng tự kỷ được. Tôi nghĩ lúc này tôi đang dùng nó.” Thunberg không chỉ trở thành nhà hoạt động về biến đổi khí hậu nổi tiếng nhất thế giới, mà còn là nhà hoạt động mang chứng tự kỷ nổi tiếng nhất.
Khi cô kể câu chuyện của cô, tôi không thể không nghĩ đó là một loại ngụ ngôn – chuyện cô gái bị các bạn đồng trang lứa phớt lờ hay bị đối xử tệ hơn nữa, rồi trở thành gương mặt đại diện cho phong trào toàn cầu của giới trẻ.
Cách dùng chữ của cô vừa đẹp, vừa tàn nhẫn. Một lần nữa, cô cảm ơn chứng tự kỷ vì nó đem lại sự thẳng thừng trong ngôn ngữ của cô. Trong bài phát biểu vang rền tại hội nghị thượng đỉnh về khí hậu của Liên Hiệp Quốc năm 2019, cô đã nói với những người có đủ thứ quyền lực trong tay rằng, “Tất cả đều sai. Lẽ ra tôi không nên đứng ở đây. Lẽ ra tôi nên trở lại trường học bên kia đại dương. Nhưng tất cả quý vị đến với bọn trẻ chúng tôi để tìm hy vọng. Làm sao quý vị dám? Quý vị đã đánh cắp ước mơ và tuổi thơ của tôi bằng lời nói suông của quý vị.” Thật là một cảnh phi thường – cô học trò quở trách các nhà lãnh đạo thế giới bằng ngôn ngữ của một phụ huynh nổi giận. Và chính những người mà cô đang lên án đã đứng lên hoan nghênh cô.
Bài phát biểu có một cường độ đáng sợ. Bạn không thể không tự hỏi nó tước mất của Thunberg cái gì. Cô có cảm thấy mình đã bỏ lỡ tuổi xuân? “Không, chắc chắn không. Tôi không có thôi thúc đi dự tiệc, uống rượu hay làm mấy thứ mà thanh thiếu niên thường làm. Chúi đầu vào sách vở và bận rộn với công việc này là thứ tôi thích hơn nhiều!” Tôi hỏi cô làm gì để giải trí. “Tôi nghe nhạc, và podcast. Nhưng tôi cũng làm mấy thứ khác. Như bây giờ tôi đang thêu.” Tôi đã không nhận thấy cô vừa luôn tay đan vừa nói chuyện. Cho tôi xem cô đan cái gì được không? Cô nói: “Không, vì đây là món quà bí mật cho một người.”
Cô nói thật ra cô có rất nhiều thú vui. “Tôi cũng rất thích chơi ghép hình. Tấm lớn nhất có 3.000 mảnh, nhưng nó không nằm vừa trên bàn, vì thế ráp nó cho xong rất phức tạp. Tôi cũng dành thời giờ cho hai con chó của tôi [một con lông vàng và một con labrador đen] và hay tán chuyện với bạn bè. Chúng tôi rất vớ vẩn. Có thể người ta nghĩ những người tranh đấu cho khí hậu là nghiêm nghị, nhưng không phải vậy.” Cô bật tiếng cười khúc khích.
Cô trò chuyện mỗi ngày với các bạn tranh đấu cho khí hậu thật à? “Vâng, nhiều lần một ngày.” Cô có tiệc tùng không? “Khó mà bày tiệc vì chúng tôi ở tản mác khắp thế giới, nhưng chúng tôi gọi Zoom và ban đêm xem phim trên mạng, và rất nhiều lần tán dóc chúng tôi chỉ gửi toàn thứ tào lao cho nhau”.

Tôi nói, ối chà, vậy thì thật ra cô chỉ là một bọn thích đùa? Môi cô hơi nhăn. Tôi nghĩ cô đang mỉm cười. “Vâng, chúng tôi thảo luận những chủ đề rất quan trọng như mousse, cà rốt con và bánh mì. Đôi khi chúng tôi cãi nhau rất sôi nổi.” Về món mousse sô cô la à? Cô hoảng hốt nói: “Không! Con thú.” Cô thảo luận về nguy cơ diệt chủng của loài nai sừng tấm à ? “Không! Tôi không biết tôi có muốn nói điều này không. Chúng tôi đùa bỡn chúng tôi là giáo phái nai sừng tấm(2).” Sao vậy? “Chuyện dài lắm. Rồi chúng tôi có mấy câu đùa trong nhóm với nhau, như bài thơ về cà rốt con.” Đến đây tôi phải bảo cô rằng tôi không theo kịp cô. Nhưng cô cứ huyên thuyên. “Henrik Ibsen. Ông cứ tra Google. Đôi khi chúng tôi tranh luận mà chỉ viết ‘cà rốt con, cà rốt con, cà rốt con’.” (Về sau tôi tra Google, và biết rằng cuộc tranh cãi bắt nguồn từ việc Ibsen có thật sự viết bài thơ 11 chữ Cà rốt con thân mến hay không(3).)
Tôi nói vậy là hâm hâm. Cô vui vẻ gật đầu. Tôi thích nhìn thấy cô như thế. Nó như một đặc ân được bước vào thế giới riêng của cô, dù chỉ ngắn ngủi. Tôi nói nhiều người nghĩ cô không có thời giờ hoặc không có khuynh hướng làm trò nhảm nhí. “Tôi nghĩ chúng tôi nhảm nhí hơi quá. Hiện lúc này có thể tôi đang mô tả chúng tôi như một bọn ngốc, nhưng chúng tôi là như vậy.”
Tôi kéo cô ra khỏi thế giới nai sừng tấm và cà rốt con để bàn về Cop26. Cô có lạc quan là hội nghị có thể đạt được cái gì không? “Tôi chẳng lạc quan. Chẳng có gì thay đổi so với mấy năm trước. Các nhà lãnh đạo sẽ nói chúng tôi sẽ làm cái này cái kia, chúng tôi sẽ gom lực lượng lại để đạt được cái nọ, rồi họ sẽ chẳng làm gì. Có thể một vài thứ tượng trưng, vài lời giải thích hoa mỹ và mấy thứ chẳng thực sự mang lại tác động lớn nào. Chúng ta có thể có rất nhiều hội nghị Cop tùy thích, nhưng sẽ chẳng đưa tới kết quả đích thực gì.”
Cô nghĩ gì về điều Boris Johnson nói khí hậu là vấn đề ưu tiên của ông ta trong khi cùng lúc đó ủng hộ các mỏ than mới ở Cumbria và các bãi dầu Cambo ngoài khơi Shetland? “Nói cứu môi trường mà vẫn mở rộng cơ sở khai thác nhiên liệu hóa thạch là đạo đức giả.” Cô nói cô không nghĩ ra một chính trị gia nào gây ấn tượng tốt cho cô. “Không người nào làm tôi ngạc nhiên.” Vậy còn thủ tướng Tân Tây Lan, Jacinda Ardern, hồi tháng Sáu bà ấy nói khủng hoảng khí hậu là vấn đề “sinh tử” lúc đưa ra đường hướng mới nhằm hạn chế nạn hâm nóng toàn cầu? Cô có vẻ hoài nghi. “Thật buồn cười khi người ta tin Jacinda Ardern và những người như vậy là những nhà lãnh đạo môi trường. Điều đó chỉ cho thấy người ta biết rất ít về cuộc khủng hoảng khí hậu.” Sao vậy? “Rõ ràng là khí thải không giảm. Như vậy đâu cần phải nói rõ ra là mấy người đó chẳng làm gì cả.” Hồi tháng 4, tin tức cho biết lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính của New Zealand đã tăng 2% trong năm 2019.
*

Greta 6
Người ta ít thấy Thunberg trong thời gian đại dịch. Vào tháng 5, một bộ phim ngắn làm theo ý tưởng của cô khảo sát cách con người sử dụng đất, làm nông nghiệp và khai thác thú vật đã tạo điều kiện lý tưởng ra sao cho dịch bệnh lây từ động vật sang người, khiến đại dịch dễ xảy ra hơn bao giờ. Các buổi nghỉ học Thứ Sáu biến mất khi sinh hoạt tại chỗ bị tạm dừng. Cha cô nói bị ép ngưng hoạt động là cần thiết. Cô đã làm nhiều và đã đi xa (hai lần đi thuyền qua Đại Tây Dương vào năm 2019 để dự hội nghị, và đi Mỹ và Canada để chứng kiến ảnh hưởng của biến đổi khí hậu) tới nỗi cô mệt nhoài. Svante nói: “Tất nhiên đại dịch là thảm kịch lớn đối với mọi người, nhưng bị mắc kẹt ở Thụy Điển trong một năm rưỡi là tốt cho Greta. Chắc chắn nó cần nghỉ ngơi sau khi trải qua mọi thứ chuyện điên rồ ấy.”
Tuy nhiên, bản thân Thunberg không muốn nghỉ ngơi – khí hậu sẽ không chờ cô, và dù sao thì cô cũng đang cao hứng. Sau bằng ấy năm vật vã, cuối cùng cô đã tìm thấy mục đích.
Tôi nói thật là ngạc nhiên khi nhiều người coi cô như một loại thánh thế tục. Cô nói một cách sắt đá: “Không!” Giọng cô như bị sốc, gần như tức giận với ý đó. Cô có thấy mình tự cao tự đại không? “Không, điều rất quan trọng là đừng. Nhưng tôi nghĩ nói nhiều người coi tôi như thánh là nói phóng đại. Số người đối xử với tôi như một thứ gì rất, rất tệ đông hơn nhiều. Có người cười mỗi khi nghe tên tôi.” Sao vậy? “Vì họ đã có định kiến về tôi, và không có gì mà họ nghe thấy sẽ thay đổi được quan điểm đó vì định kiến tựa như cái bong bóng lọc. Họ chỉ nghe toàn chuyện bịa về tôi, và nghe những người chế nhạo tôi. Vì vậy đó là hai thái cực.”
Khi người ta chế nhạo cô, thì họ chế nhạo cái gì? “Ồ, ‘con yêu tinh khí hậu đang bắt mình ngưng ăn thịt’, tôi chưa hề nói như vậy. Họ làm vậy chỉ để chế giễu tôi và những người tranh đấu cho khí hậu”. Điều đó có xúc phạm cô không? Cô dịu dàng nói: “Khôôông, tôi hiểu mỗi người có một lối khôi hài riêng. Bản thân tôi không thấy bị xúc phạm, nhưng nếu nó ảnh hưởng đến gia đình tôi hay những người tranh đấu khác, thì đó là chuyện khác.”
Thế nó có ảnh hưởng tới gia đình cô không? “Có. Nếu bên ngoài nhà ông có người đứng quay phim ông qua cửa sổ rồi định đột nhập vào, thì tất nhiên có ảnh hưởng tới gia đình. Và tin đồn triền miên là ông đang lợi dụng con ông, thì tất nhiên có ảnh hưởng tới ông.” Một lần nữa cô nói tin đồn về cô không làm cô bận tâm. Chẳng hạn tin đồn gì? “Theo một số người, tôi là đứa trẻ xấu xa, lôi kéo và lợi dụng mọi người tôi gặp. Người khác nói tôi là đứa trẻ vô phương tự vệ đang bị bóc lột. Một số nói tôi là cộng sản; một số nói tôi là tư bản cực đoan; một số nói tôi là điệp viên của Ấn Độ, Nga hoặc Mỹ…” Cô có thể kể tiếp. Cô là tên tư bản cực đoan như thế nào? Cô nhún vai. “Tôi không biết.”
Nhưng Svante không dễ dàng nhún vai. Ông nói cô đã phải đối phó với nhiều thứ hơn cả tin đồn. “Đã có rất nhiều lời dọa giết, và tòa án Thụy Điển đã kết án một ông. Là cha mẹ mà không lo lắng chuyện đó là ngu.” Nó có làm ông sợ không? “Tất nhiên. Ngoài đó đầy bọn điên. Nhưng bây giờ nó 18 tuổi, đã trưởng thành, nó tự quyết định; nó có thể quyết định mọi việc và nó chỉ muốn sống như một người bình thường. Vai trò nhân vật nổi tiếng của nó nhất thiết đâu phải là thứ mình muốn.”
Thunberg không phải là người duy nhất bị nhận những lời đe dọa. Các nhà tranh đấu cho khí hậu đang là cái bia nhắm trên khắp thế giới. Tháng này, nhóm vận động Global Witness cho biết năm ngoái hơn 220 nhà hoạt động bảo vệ môi trường và quyền sở hữu đất đai đã bị sát hại – một con số kỷ lục.
Greta cũng phải đối phó với người ái mộ, tựa như với kẻ thù ghét mình. Svante nói dân địa phương để yên cô sống cuộc đời mình ở Stockholm, nhưng một số người ái mộ quốc tế khó chịu đựng hơn. “Khi chúng tôi từ Bắc Mỹ trở về, nó không ở nhà được vì người ta cứ tới. Họ từ nhiều quốc gia tới gõ cửa, và chuyện đó gây phiền toái.” Tình hình tệ tới nỗi ông và Greta phải dọn khỏi căn nhà của gia đình để vào một căn chung cư.
Chỉ mới vài tuần trước, cô đã dọn hẳn ra khỏi nhà để sống một mình. Ông có hình dung được Greta sẽ gặp khó khăn nào nhất khi sống tự lập năm 18 tuổi? Ông nói: “Điều chính yếu mà tôi quan tâm là các con tôi khỏe mạnh, và việc Greta hiện đang sống một mình, tự thích ứng, tự đi du lịch là tuyệt vời.”

Greta 7

Thunberg đang hưởng những tự do mới của cuộc sống trưởng thành. Hôm qua cô dự một cuộc biểu bình không liên quan gì đến khí hậu – cuộc biểu tình phản đối bạo lực ở Afghanistan. Cô nghĩ năm tới cô có thể vào đại học, nhưng chưa có gì rõ ràng. Về mặt sự nghiệp, cô luôn nói với Svante rằng cô muốn làm việc gì không liên quan tới khí hậu, vì như vậy có nghĩa là cuộc khủng hoảng đã bị ngăn chặn. Nhưng cả hai đều biết đó là viển vông. Trong khi đó, cô lại tranh đấu trong thế giới thực, vào mỗi Thứ Sáu, cùng với hàng triệu người khác.
Tôi cảm thấy cô thực sự trông chờ đến lúc dùng thời giờ quý báu với bạn bè tại Cop26, vạch trần các vị nguyên thủ quốc gia đã làm lớp trẻ trên thế giới thất vọng một lần nữa, và tán dóc về giáo phái nai sừng tấm và cà rốt con.
Tôi hỏi trước khi trở thành người tranh đấu cô có thân thiện với người trẻ nào không. Cô nói cộc lốc: “Không”. Cô nói là ba năm trước cô không có người bạn nào à? “Tôi có bạn, nhưng tôi không có bạn cùng tuổi. Tôi là bạn thân với giáo viên của tôi, và tôi có bạn khi tôi còn nhỏ. Sau đó thì không. Vì vậy, cảm giác thật lạ lùng khi luôn luôn là một kẻ im lặng ở phía sau không ai thèm chú ý, rồi trở thành một người mà nhiều người để ý lắng nghe”.
Chuyện của cô là câu chuyện đáng chú ý. Không chỉ là chuyện lạ kỳ – chuyện cô gái nhỏ chinh phục thế giới. Mà là chuyện nhỏ hơn, cá nhân hơn, câu chuyện mà cô hẳn sẽ nói với chúng ta là không quan trọng – chuyện cô bé lạc lõng học cách hoà đồng. Câu chuyện đó thật sự làm tôi cảm động.
Khi không có bạn, cô có muốn có bạn không? Cô nói: “Tôi nghĩ tôi muốn, nhưng tôi đã không đủ can đảm kết bạn. Bây giờ, khi tôi có nhiều bạn, tôi thực sự thấy giá trị của tình bạn. Ngoài khí hậu, hầu như chỉ có tình bạn là đáng kể. Trong đời mình, danh tiếng và sự nghiệp không đáng kể chút nào nếu so sánh với tình bạn”.
Thunberg nói cô đã gặp những người cùng chí hướng – về mọi phương diện. “Trong phong trào Thứ Sáu cho Tương lai, rất nhiều người như tôi. Nhiều người mắc chứng tự kỷ, và họ rất hòa đồng và chào đón bạn.” Cô tin rằng lý do rất nhiều người tự kỷ trở thành nhà hoạt động vì khí hậu là vì họ không thể ngoảnh mắt đi – họ buộc phải nói ra sự thật khi họ nhìn thấy. “Tôi biết rất nhiều người từng bị trầm cảm, sau đó họ tham gia phong trào khí hậu hoặc Thứ Sáu cho Tương lai và tìm thấy mục đích cho cuộc sống, tìm được tình bạn và cộng đồng đón nhận họ.” Thế thì kết quả tuyệt nhất mà nỗ lực hoạt động của cô đem đến là tình bạn? Cô nói: “Vâng.” Và bây giờ không nghi ngờ gì nụ cười của cô. “Tất nhiên. Bây giờ tôi rất hạnh phúc.”

—-

(1) Chữ lấy từ tên của Ingmar Bergman, người Thụy Điển, đạo diễn những bộ phim và vở kịch mang tính ảm đạm triền miên.
(2) Moose, nai sừng tấm, một chữ gần đồng âm với mousse. Ở đây người phỏng vấn hoang mang không hiểu Thunberg đang nói về moose hay mousse.
(3)Henrik Johan Ibsen (1828-1906) là đạo diễn và nhà viết kịch Na Uy, được coi là cha đẻ của chủ nghĩa hiện thực hiện đại trong kịch nghệ và văn chương. Ông được cho là tác giả bài thơ ngắn, dịch sang tiếng Việt: “Cà rốt con thân mến/Cà rốt con/Nhỏ/Xấu xí/Sống dưới bóng cà rốt/Cà rốt con”, đọc đến cuối rồi trở lại câu đầu thành bài thơ dài bất tận. Bài thơ này một thời đã là đề tài tranh cãi đủ thứ về văn chương, triết học, chính trị, xã hội…

Chuyển ngữ – Phạm Văn