Trang chính » Dịch Thuật, Quan Điểm, Sang Việt ngữ Email bài này

Sửa sai lỗi lầm của năm thế kỷ


♦ Chuyển ngữ:
0 bình luận ♦ 18.01.2021

 

Tôi không biết gì về bà tới gần đây, khi tên bà xuất hiện trong số những phụ nữ được chọn vào nội các của Tổng thống đắc cử Joe Biden bên cạnh Phó Tổng thống đắc cử Kamala Harris, người nữ đầu tiên ở chức vụ cao cấp này. Bà sẽ là một trong con số đông đảo phụ nữ sẽ tham chính ở cấp cao chưa từng thấy trong tất cả những nội các của các chính phủ liên bang Hoa Kỳ từ trước tới nay.

clip_image002

Dân biểu Quốc hội Mỹ Deb Haaland, một công dân
bộ lạc Laguna Pueblo thuộc tiểu bang New Mexico,
đã được Tổng thống đắc cử Joe Biden chọn giữ chức
Bộ trưởng Bộ Nội Vụ có phần vụ bảo vệ trên 500 triệu
acres đất công, trong đó có hệ thống công viên quốc gia
nổi tiếng thế giới và nhiều chục triệu acres đất bộ lạc.
(Ảnh Celeste Sloman cho The NY Times)

Nhìn hình bà Deb Haaland với nét khắc khổ mà kiêu hãnh như một nữ tù trưởng bộ lạc trên trang báo mạng, tôi thấy dậy lên một sự nể trọng. Và cả kỳ vọng.

Nể trọng vì bà là người Mỹ Bản xứ (Native American, mà ta quen gọi là Da Đỏ) đầu tiên đã được đề cử vào một chức vụ có phần vụ bảo vệ hàng triệu acres đất công, trong đó có hệ thống trên 400 công viên và kỳ đài quốc gia mà tôi hằng yêu mến và hãnh diện, bên cạnh 56 triệu acres đất thuộc các quốc gia bộ lạc Da Đỏ. Không những thế, trong vai trò bộ trưởng, bà sẽ còn có phần vụ liên hệ, qua Bureau of Indian Affairs thuộc Bộ Nội vụ, với 574 bộ lạc Da Đỏ trên đất Mỹ, hậu bối của những người chủ chính thống của phần đất nay gọi là Hiệp Chủng Quốc Hoa Kỳ — những người vốn lâu nay bị quên lãng.

Kỳ vọng vì từ bốn năm qua tôi đã xót xa nhìn các người tiền nhiệm của bà chia năm xẻ bẩy những phần đất này cho các quyền lợi cá nhân, mở rộng đất công cho các đề án khai thác dầu hỏa tác hại trên môi trường vốn đang cần được phục hồi và bảo vệ hơn bao giờ hết.

Sau đây là bài tiểu luận xúc tích về bà Haaland và vai trò của vị bộ trưởng Nội vụ tương lai này của Timothy Egan viết cho trang Ý kiến của tờ The NY Times, ngày 1 tháng 1, 2021.

Trong phần dịch thuật bên dưới, tôi sẽ dùng chữ “Bản xứ”, “Da Đỏ” hay “bộ lạc”, và tránh dùng từ “Indian” hiện vẫn được xử dụng dù không chính xác để chỉ hậu bối của các sắc dân bộ lạc hiện diện từ nhiều thế kỷ qua trên lục địa Mỹ, một danh từ vẫn thấy tồn tại trên một số giấy tờ chính thức. Phần hình ảnh là của tôi thêm vào.

 

* * *

 

Sau năm thế kỷ, một người Mỹ bản xứ với thực quyền

 

Bà Deb Haaland có triển vọng được Thượng Viện Hoa Kỳ thông qua.

Ở miền Viễn Tây nước Mỹ xưa, khi một người chủ trang trại gốc Anh tóc hoa râm đứng lên phát biểu trong một buổi họp công cộng và tuyên bố là dân tộc của ông đã từng có mặt trên đất Mỹ từ năm thế hệ qua, thì liền đó ông nhận được một sự ngưỡng mộ của cử tọa.

Thế thì chúng ta phải hiểu sao khi Dân biểu Deb Haaland, một công dân của bộ lạc Laguna Pueblo, cho biếtdân tộc của bà đã từng hiện diện tại Thung lũng Rio Grande ở New Mexico suốt 35 thế hệ qua — từ thế kỷ thứ 13 lận?

“Lịch sử Bản xứ là lịch sử nước Mỹ,” bà bảo tôi. “Không cần biết bạn đứng ở đâu lúc này trên đất nước này, bạn đang ở trên đất của tổ tiên người Da Đỏ, và đất đó có một lịch sử.”

Với tư cách là người được ông Joe Biden chọn vào chức vụ bộ trưởng nội vụ, bà Haaland ở một tư thế vững vàng để tạo một dấu ấn tích cực lên cái cung cách đối xử lâu nay với người dân Bản xứ của một quốc gia gồm các di dân. Bà sẽ là bộ trưởng nội vụ gốc Bản xứ đầu tiên — một danh dự đã khiến dân bộ lạc khắp nơi liên hoan ăn mừng khi được tin.

“Tôi chưa hề là người làm ra chính sách,” bà nói. “Nhưng tôi đã từng là người ở cái đuôi nhận chính sách.”

Thế nào rồi cũng không thiếu những lời bình phẩm, võ đoán và thất vọng giữa các bộ lạc trong số những người đặt kỳ vọng vào việc bà Haaland có được một chỗ ngồi trong nội các liên bang. Thế nhưng lúc này ta hẵng thở ra khoan khoái cái đã.

Nhân ngày tưởng niệm 130 năm Ngày Ô Nhục, tôi gọi nói chuyện với bà Haaland. Vào ngày 29 tháng 12 năm 1890, Quân dội Mỹ đã tàn sát đàn ông, đàn bà và trẻ em tại Wounded Knee ở South Dakota. Chính sách của chính phủ Mỹ dạo ấy là xóa bỏ ngôn ngữ, văn hóa và tôn giáo của dân Da Đỏ bằng việc lùa trẻ em vào các trường nội trú nơi đó các em được dậy là cách sống của dân bộ lạc là sai lầm. Vào cuối thế kỷ 19, quan điểm chung là dân Bản xứ rồi sẽ tan biến đi.

clip_image004 clip_image006

Trái, huyệt chôn tập thể khoảng 300 người Bản xứ bộ lạ Sioux, gồm cả nhiều phụ nữ và trẻ em,
bị quân đội liên bang Mỹ tàn sát tại Wounded Knee, South Dakota ngày 29 tháng 12, 1890
trong chiến dịch chiếm đất của dân Da Đỏ. (Ảnh Library of Congress, Washington, D.C.)
Phải, “Cuộc Tàn sát tại Wounded Knee,” tranh của họa sĩ gốc Sioux Oscar Howe (1960)
(Ảnh Dwight D. Eisenhower Presidential Library,
National Archives and Records Administration, Abilene, Kansas)

Nhưng vẫn còn bà Haaland đây, một trong hơn năm triệu người Mỹ Bản xứ, sẵn sàng đạp đổ một trong những rào cản của thời gian và địa lý tại đất nước này.

Chỉ nguyên chuyện đời bà thôi cũng khiến bà là một sự bất thường ở chốn của quyền lực. Sau khi tốt nghiệp đại học, bà trở thành một bà mẹ độc thân. Đôi khi bà phải sống nhờ vào phiếu thực phẩm, và có một dạo bà mở quán bán salsa tự làm lấy để kiếm sống và nuôi con. Bắt đầu cuộc đời dân biểu Quốc hội liên bang lần đầu vào năm 2019, bà vẫn còn đang phải trả nợ tiền học vay thời sinh viên.

Khi tranh cử dân biểu, châm ngôn của bà là “Quốc Hội chưa hề bao giờ nghe một tiếng nói như của tôi.” Giờ đây, cái người có tiếng nói đó có thể sẽ giám sát một phần năm đất đai của Hoa Kỳ.

Với tư cách là bộ trưởng nội vụ, phạm vi giám sát của bà gồm các công viên quốc gia, các vùng trú ẩn của động vật hoang dã, Cơ quan Đo đạc Địa chất và toàn thể giải đất mênh mông nằm trong vòng kiểm soát của Bureau of Land Management. Nội vụ, tóm lại, được biết tới là Bộ của Mọi Thứ Khác, Department of Everything Else.

clip_image008
Capitol Reefs National Park, Utah, một trong trên 400 công viên
và kỳ đài quốc gia do National Park Service thuộc Bộ Nội Vụ điều hành.
(Ảnh td2014)

clip_image010
Bryce Canyon National Park, Utah (Ảnh td2019)

clip_image012 clip_image014
Trái, Newspaper Rock, nơi ghi lại những hình vẽ thú và đồ vật của người Da Đỏ xưa và có lẽ là
một phương cách truyền thông của họ, Canyonlands National Park, Utah (Ảnh td2014);
Phải, Cliff Palace, một kiến trúc làng Da Đỏ của thế kỷ 13 trong một hốc đá ở
Mesa Verde National Park, Colorado (Ảnh td2008)

Trong tư cách đó, bà cũng sẽ giám sát hàng triệu acres đã bị tước đi của dân Da Đỏ bằng những thỏa ước đã bị vi phạm trong nhiều thế kỷ qua, và bà sẽ là viên chức chính quyền liên hệ với 574 bộ lạc đã được chính phủ liên bang công nhận là các quốc gia trong một quốc gia.

Đấy quả là một địa bàn trải rộng — từ một mẩu đất sâu nhất trong thung lũng Grand Canyon nơi bộ lạc Havasupai sinh sống, tới khu rừng già trên Bán đảo Olympic là quê hương của bộ lạc Quốc gia Makah, tới các khu xóm đô thị chốn trú ngụ của người Bản xứ đang phải phấn đấu với nhu cầu y tế.

“Tôi ước ao ta có thể điều chỉnh lại một số sai lầm,” bà nói về chuỗi sầu đau đã kéo dài hàng nhiều thế kỷ của dân tộc bà. Song trước thềm năm mới, bà có vẻ bằng lòng với việc sửa lại hằng hà sai lầm mà chính quyền của ông Donald Trump đã tạo nên trên đất nước này.

Viên bộ trưởng đầu tiên của ông Trump, Ryan Zinke, người đã nghênh ngang cưỡi một con ngựa tên Tonto vào nhận nhiệm sở, và liền đó khởi động cuộc vận động cho phép khoan dầu trên đất công. Viên bộ trưởng hiện giờ, David L. Bernhardt, vốn là một tay vận động ở hành lang [lobbyist] và chức bộ trưởng của ông ta đã được các bằng hữu xưa của ông hân hoan chào đón.

Ông Biden đã nguyện sẽ chấm dứt mọi dự án khoan dầu trên các đồng cỏ, các cánh rừng và đồng bằng — một thay đổi sâu rộng chắc chắn sẽ bị thách thức bởi giới tìm lợi nhuận trên đất đai vốn thuộc quyền sở hữu của mọi công dân Mỹ chúng ta. Ông cũng hứa sẽ phục hồi Đài Tưởng Niệm Bear Ears, một kỳ quan thiên nhiên bằng đá cát (sandstone), rặng núi và địa điểm thiêng liêng của vùng Tây Nam đã bị ông Trump cắt tới 85 phần trăm vùng được bảo vệ cho các đề án khai mỏ của tư nhân.

Bà Haaland hào hứng trước cơ hội làm một cái gì lâu bền. “Tôi sẽ quyết liệt tranh đấu cho tất cả chúng ta, cho hành tinh của chúng ta và tất cả các đất đai trong vòng bảo vệ của chính phủ liên bang,” bà nói vào tháng 12 vừa qua.

Song chính cái gánh nặng của lịch sử Bản xứ đã khiến cho việc chọn bà Haaland vào chức bộ trưởng nội vụ trở thành một việc phi thường, như bà đã nhìn nhận. “Đây là lúc tạo ảnh hưởng sâu đậm khi ta xét lại lời tuyên bố của một vị bộ trưởng nội vụ trước kia đã một lần tuyên bố mục tiêu của ông ta là, xin trích dẫn, ‘văn minh hóa hoặc tiêu diệt’ chúng tôi.” Bà muốn nói tới Alexander H.H. Stuart, viên bộ trưởng nội vụ vào đầu thập niên 1850 trong chính quyền Fillmore.

“Tiêu diệt” không phải là một từ quá đáng. Thống kê dân số năm 1900 đếm vỏn vẹn có hơn 237,000 người Mỹ gốc Bản xứ, một dân số bị suy giảm tới gần 90 phần trăm kể từ khi người Âu châu đầu tiên đặt chân lên lục địa, theo ước tính của nhiều sử gia nhân chủng học.

Một số những tàn ác đối với người Da Đỏ đã được biết đến. Tuy nhiên ít được biết tới là việc chính phủ Mỹ đã từng coi là một tội phạm việc người Bản xứ hành xử tôn giáo của họ. Tu Chính Án Thứ nhất cấm bắt bớ giam cầm những người hành xử các nghi lễ tôn giáo của họ — trừ phi họ tôn thờ các thượng đế Bản xứ qua các điệu vũ và nghi lễ từng bị chính phủ coi là tội phạm.

Lời yêu cầu liên tục của Quốc gia Da Đỏ là xin các đồng hương Mỹ coi người Bản xứ khác hơn là những di tích sống bị nhốt trong một quá khứ bi thảm. Bà Haaland nhắm vào việc thay đổi cái nhìn đó. “Tôi sẽ không bao giờ quên tôi từ đâu đến,” bà nói. Song, bà tiếp, “Tôi yêu cái cơ hội này.” Dù không thể lật ngược được lịch sử, bà Haaland sẽ ở tư thế làm nên một phần nào lịch sử. [Dứt bài dịch]

[TD2021-01]

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc.
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)