Trang chính » Biên Khảo, Chuyên Đề, Đối Thoại, Quan Điểm, Văn Chương Thiếu Nhi Email bài này

Văn Chương Thiếu Nhi/Thiếu Niên- Phần 1: Đối Thoại với Đỗ Quyên

 

 

th (15)

 

Lẽ ra thì bài này đã phải đi sớm hơn, để cuộc đối thoại với Đỗ Quyên được kịp thời. Và đây là lỗi của tôi. Ban đầu, tôi chỉ định viết một tổng kết các ý kiến từ những bài trả lời phỏng vấn cho chuyên đề, trong đó sẽ có một phần viết về nhận định của Đỗ Quyên: “văn chương thiếu nhi không phải là văn học chuẩn”. Song càng viết thì càng thấy không thể gộp chung được, nên đành tách riêng phần này ra mà đăng trước, để đối thoại với câu hỏi Đỗ Quyên đưa ra:

“Đấy, Da Màu dư biết văn chương thiếu nhi/thiếu niên đâu phải là “văn học chuẩn”, văn học thực sự. Là văn-chương-phục-vụ, loại hình văn học này bị điều kiện hóa. Tức phải “hội đủ những yếu tố nào” đó, phải không ạ?”

Trước tiên, cám ơn anh ĐQ đã viết một bài rất công phu và đã đọc kỹ Thư Toà Soạn. Tuy nhiên, với tất cả lòng cảm kích, câu trả lời của tôi là không phải vậy.

Khi tôi viết những dòng này cho mục Thư Toà Soạn:
Văn chương dành cho thiếu nhi không dễ viết, do yêu cầu phải quân bằng giữa giáo dục và nghệ thuật. Văn chương dành cho thiếu nhi lại vô cùng quan trọng trong việc rèn luyện nhân cách và lý tưởng, hướng dẫn về kiến thức lẫn tình cảm và giao tiếp, giúp các em có sự cảm thông với mọi người thuộc những nền văn hoá và xã hội đa dạng, để trở thành những công dân tốt trong xã hội và toàn cầu. Văn chương thiếu nhi giúp các em biết thưởng thức và phát triển cảm quan tinh tế về nghệ thuật, cá tính riêng, óc suy luận, sự tò mò về tri thức, và khả năng sử dụng ngôn ngữ cũng như phân tích những vấn đề phức tạp. Và sau hết, văn chương thiếu nhi là nguồn khơi dậy năng khiếu sáng tạo để các em trở thành những người viết mai sau.…”,
tôi vẫn nghĩ việc hội đủ những yếu tố giải trí/giáo dục/nghệ thuật không hề loại trừ giá trị văn chương của một tác phẩm nào, bất kể viết cho người lớn hay cho thanh thiếu niên.

Anh Đỗ Quyên cho rằng văn học thiếu nhi/thiếu niên không là một dạng “văn học chuẩn”, không là văn học thực sự” vì đây là “một thứ loại văn-chương-phục-vụ. Phục vụ bạn đọc lứa tuổi vị thành niên.”

Như vậy, có thể hiểu ý Đỗ Quyên là văn học thực sự thì không được có mục đích phục vụ”. Nếu vậy thì chúng ta phải quay lại tranh luận cũ và vô bổ là nghệ thuật-vị-nghệ thuật hay nghệ thuật-vị-nhân sinh. Đối tượng của văn học/nghệ thuật là con người, là nhân sinh nói chung. Trẻ con, vị thành niên, người lớn thì tất cả cũng là người. Có văn học phục vụ trẻ em, có văn học phục vụ người lớn, có văn học phục vụ tất cả.

Vậy thì thế nào là chuẩn? Và ai là người định nghĩa chuẩn mực cho văn chương thiếu nhi/thiếu niên? Những người lớn như chúng ta, những người đứng ngoài, đã ra khỏi dòng văn học ấy? Còn những độc giả nhỏ tuổi, trẻ tuổi kia? Họ mới chính là đối tượng của nền văn chương ấy, tại sao họ không có tiếng nói trong việc đánh giá, hoặc góp phần vào việc đánh giá?

Theo tôi, cái rắc rối là ở chữ “chuẩn”. Mà văn chương thiếu nhi/thiếu niên theo đúng chuẩn lắm chứ.

Trong chương trình giáo dục và hệ thống xuất bản ở Mỹ, văn chương thiếu nhi có thể tạm chia làm 5 trình độ dựa theo tuổi, trình độ đọc hiểu, vốn từ vựng, khả năng tập trung, những quan tâm của từng độ tuổi, tiêu chuẩn ngữ văn của cấp lớp và giáo trình giảng dạy ở nhà trường. Sách dành cho mỗi trình độ cần có nội dung và ngôn ngữ thích hợp với đối tượng:

1. Sách dành cho học sinh Vườn Trẻ (nhi đồng): toàn hình ảnh minh hoạ, không có chữ, hoặc rất ít chữ (10-20 chữ)

2. Sách dành cho học sinh Mẫu Giáo- lớp 2 (thiếu nhi): truyện tranh, truyện chữ, có nội dung tương ứng với chương trình giảng dạy về khoa học tự nhiên và xã hội. Truyện có một chủ đề, phát triển theo nhân vật, lượng chữ trong khoảng 1,000-2,500, có mẫu câu đơn giản, thường viết theo series (VD. Bộ truyện The Magic Tree House của Mary Pope Osborne, viết về hai nhân vật Jack và Annie trải qua nhiều cuộc phiêu lưu).

3. Sách dành cho học sinh lớp 3-5 (thiếu nhi): nội dung, cốt truyện bắt đầu phức tạp với các chủ đề chính và phụ, số chữ từ 4,000- 12,000. Sách truyện có nhiều chương, hoặc theo series – trình độ tương tự Tuổi Hoa Xanh và Hoa Đỏ của Miền Nam Việt Nam. Harry Potter của J. K. Rowling cuốn đầu tiên nhắm vào lứa tuổi từ 8-10 này. Một nguyên tắc: trẻ em thích đọc truyện có nhân vật lớn tuổi hơn mình một chút. Harry lúc mới xuất hiện trong truyện là 11 tuổi.

Nói chung, sách truyện dành cho thiếu nhi từ trình độ 1-3, là học sinh tiểu học,  nhằm giúp các em trau giồi từ vựng, văn phạm, cú pháp. Nội dung giáo dục không chỉ ở kiến thức, mà còn luyện cho học sinh kỹ năng phân tích và suy ngẫm về những giá trị trong đời sống.

4. Sách dành cho học sinh lớp 6-8 (thiếu niên): có nhiều chuyển tiếp để chuẩn bị cho việc tiếp nhận và cảm thụ văn chương cổ điển/hiện đại. Đối tượng là lứa tuổi bắt đầu dậy thì 10-13 tuổi. Số lượng chữ 45,000-70,000. Đề tài bắt đầu trưởng thành hơn các giai đoạn trước, như tình cảm của tuổi mới lớn, minh định bản sắc riêng, vv… Giai đoạn cuối của trình độ 4 là ‘Young Adult’, dành cho tuổi ‘teen’ 13-19, có cốt truyện, các tuyến nhân vật, tình tiết, cấu trúc, giọng văn, nghệ thuật như truyện người lớn; nhưng khai phá những vấn đề thuộc quan tâm của lứa tuổi này. Đề tài có thể rất trầm trọng như tình dục, bị xâm hại, bạo lực, băng đảng, ma tuý, tự tử, là những vấn đề thiếu niên tuổi này bắt đầu phải đối mặt. Sau này, nối tiếp Young Adult lại có New Adult, dành cho tuổi 18-30.

5. Sách dành cho học sinh 9-12 (thanh thiếu niên): văn chương cổ điển, hiện đại, đương đại, như chúng ta, độc giả Da Màu, đã và đang đọc.

Với cách phân định như trên; về từ vựng, cách hành văn/ ngữ pháp, nội dung, đề tài, thì mỗi trình độ có những “chuẩn” riêng của nó. Hay tuổi nào thì có sách truyện chuẩn cho độ tuổi ấy.

Và tuy mỗi trình độ có những chuẩn mực riêng; bên trong mỗi trình độ lại có sự biến hoá theo giai đoạn, chuyển tiếp dần từ dễ đến khó, đơn giản đến phức tạp. Đó là một giòng chảy, vừa liên tục từ văn chương thiếu nhi, sang thiếu niên, rồi thanh niên; lại vừa xâm lấn nhau, không ngừng qua lại lẫn nhau… càng tìm cách phân định cho rành mạch thì biên giới càng trở nên mơ hồ.

Nếu nhắm đến giá trị nghệ thuật thì chúng ta có thể lấy dấu mốc từ trình độ 4, lứa tuổi 10-13 trở đi. Lúc này các em đã có căn bản vững vàng về ngữ văn; còn khả năng tiếp thu, nhận thức cũng như vận dụng tri thức đã đạt mức đáng kể. Từ lớp 7 trở đi, học sinh phải tập làm quen với nhiều thể loại văn học, những khuynh hướng, phong cách nghệ thuật đa dạng dần. Những truyện trong chương trình đọc của con tôi năm lớp 7/8 là những tác phẩm, không những được giải văn chương thiếu nhi, mà còn đoạt giải thưởng dành cho văn học nói chung:
– A House on Mango Street của Sandra Cisneros được giải PEN/Nabokov Award
– Flowers for Algernon của Daniel Keyes được trao giải Hugo Award for Best Short Fiction, và
– The Curious Incident of the Dog in the Night-Time của Mark Haddon năm 2003 vừa đoạt giải Whitbread Book Awards dành cho tiểu thuyết hay nhất trong năm, vừa được giải truyện thiếu nhi của Guardian Children’s Fiction Prize, vừa giải dành cho tác phẩm đầu tay hay nhất Commonwealth Writers’ Best First Book.

Từ lớp 9 đến lớp 12 thì chân trời mở rộng với Maya Angelou, Jack London, Mark Twain, Pearl S. Buck, Louisa May Alcott, Ernerst Hemingway, Katherine Mansfield…. Những cuốn mà học sinh trung học nào cũng đọc thường là To Kill A Mocking Bird của Harper Lee, The Color Purple của Alice Walker, Fahrenheit 451 của Ray Bradbury, Moby-Dick của Herman Melville, The Hunger Games của Susanne Collins, Animal Farm của George Orwell, The Metamorphosis của Franz Kafka, The Handmaid’s Tale của Margaret Atwood.. từ cổ điển sang hiện đại, tha hồ đọc, tuỳ khuynh hướng và sở thích.

 

th (16)


Có thể anh Đỗ Quyên đưa ra nhận xét trên dựa vào tình hình văn chương thiếu nhi trong nước hiện nay, trong một chính quyền mà ngay cả sách giáo khoa để giảng dạy còn bị bỏ mặc, thì nói gì đến một nền văn học đúng nghĩa? Còn nói về dòng văn chương thiếu nhi thế giới, Hoa Kỳ, và Miền Nam Việt Nam trước 1975, thì có thể đưa ra vô số dẫn chứng cho thấy văn chương thiếu nhi là văn học thực sự. Nhiều tác phẩm cổ điển dành cho độc giả người lớn ngày trước, giờ được xếp vào văn chương thiếu nhi: Vô Gia Đình của Hector Malot, Thằng Người Gỗ Piochino của Carlo Collodi, Ngư Ông và Biển Cả của Ernest Hemingway, Con Chim Trốn Tuyết của Paul Gallico, Con Lừa và Tôi của Juan Ramón Jiménez, Hoàng Tử Bé của Antoine de Saint-Exupéry, Great Expectations của Charles Dickens, Những Giọt Mực của Lê Tất Điều, Chim Hót Trong Lồng/Những Người Áo Trắng/Tay Ngọc, Chuyện Bé Phượng của Nhật Tiến, Hoa Thiên Lý của Duyên Anh, là những truyện viết về tuổi thơ mà giá trị văn chương đã được độc giả mọi lứa tuổi thưởng thức và công nhận.

Vậy có nên định nghĩa lại văn học chuẩn là văn học dành cho tất cả, trẻ em và người lớn? Văn học chuẩn phải mang tính phổ quát, thu nạp, không loại trừ, không dành riêng cho một thành phần nào?

Cũng như ý kiến của Đỗ Quyên đưa ra, câu hỏi trên của tôi cũng chỉ là một gợi ý trong việc nhìn lại cách phân loại giữa văn chương thiếu nhi/thiếu niên và văn chương nói chung, dựa trên những tiêu chuẩn khá là mơ hồ, bấp bênh, trong giai đoạn chuyển tiếp từ vị thành niên sang thanh niên, đến khi trưởng thành. Chúng ta không ngừng thay đổi, vì vậy cái chuẩn của chúng ta cũng thay đổi không ngừng.

Một thể loại nghệ thuật khác, gần với văn học, và cũng cần phân loại theo đối tượng, là điện ảnh. Cách phân loại phim ảnh ở Mỹ và thế giới cũng có khuynh hướng chung là thu nạp hơn loại trừ:

G là General, ai xem cũng được
PG (Parental Guidance): cần phụ huynh hướng dẫn
PG-13: cần phụ huynh lưu tâm hơn nếu con em dưới 13
R (Rated): nội dung không thích hợp cho người dưới 17 nhưng vẫn coi được nếu có người lớn đi kèm.
NC-17 (No Children under 17): cấm tuyệt trẻ em dưới 17.

Như vậy, cái dành cho người lớn độc quyền, từ 18 trở lên, chỉ là một phần trong toàn thể (General) thôi.

Những phim ảnh NC-17 thường có nội dung quá tải về bạo lực, tình dục, ma tuý bắn giết, nhiều cảnh rùng rợn, dã man, ma quái, vô luân. Những phim này không chắc có giá trị nghệ thuật hơn những phim General. Người ta đặt ra việc nghiêm cấm này là vì lý do giáo dục. Đưa yếu tố giáo dục vào một tác phẩm không có nghĩa là được quyền giảm giá trị nghệ thuật/ văn chương.

Và câu hỏi thứ hai của tôi: có nên gọi những tác phẩm vừa đạt các tiêu chuẩn giải trí, giáo dục và nghệ thuật, mới chính là văn học chuẩn?

Giáo dục không chỉ dành cho trẻ em mà người lớn cũng cần giáo dục. Ai cũng nên học, và cần học, suốt đời. Một tác phẩm văn học đúng nghĩa sẽ cho ta cảm giác đã học thêm được một điều gì đó, không chỉ về việc cập nhật kiến thức, mà là một kinh nghiệm khác lạ, những khái niệm mới, quan điểm mới, những lãnh vực trước nay không chú ý, những niềm tin phải xem xét lại…, đó là về nội dung. Với người đọc tinh tế, họ còn học được nhiều thứ về mặt nghệ thuật: giọng văn, ý tưởng, hình tượng, bố cục, sự gắn bó chặt chẽ giữa hình thức nghệ thuật với chủ đề truyện, những khai phá mới cho thể loại. Tác phẩm càng hay thì càng có nhiều điều để độc giả “học”, và từ đó rút ra những thông điệp đã được nhà văn mã hoá.

Nguyễn Đức Tùng đã viết trong tiểu luận “Khi Còn Bé Tôi Đọc Sách”, viết cho chuyên đề văn chương thiếu nhi/thiếu niên: “Nghệ thuật không phải chỉ là những thông điệp mà còn là, và trước hết là, phương cách mà nhà văn gởi đi thông điệp ấy.”

Đó cũng là giáo dục bằng nghệ thuật.

Vào mỗi chặng đời, con người có những cách học khác nhau thôi.


(còn tiếp Phần 2: Hành Trình Đọc của Tôi và Tổng Kết cho Chuyên Đề)

bài đã đăng của Đặng Thơ Thơ

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

2 Bình luận

  • black raccoon says:

    Chuẩn, 准. 1- Chuẩn (đt) cho phép, permit, allow.2- Chuẩn (dt) mực nước nằm ngang, aim, target, balance. 3- Chuẩn (tt) đúng, chính xác, accurate, exact.
    Văn học chuẩn? Chữ “chuẩn” đơn lẻ người Việt hay dùng hiện nay là tĩnh từ. Ý họ muốn nói: đúng, chính xác. Thành ngữ VN mới: chuẩn không cần chỉnh.
    Như vậy, vô hình trung, văn học thiếu nhi lại càng phải “chuẩn” hơn bất cứ loại văn học nào. Bởi vì, viết cho trẻ em đòi hỏi điều căn bản là phải viết ĐÚNG chính tả, văn phạm. Viết cho trẻ em cũng cần các yếu tố mạch lạc, trong sáng và thanh lịch (không thô tục).

  • black raccoon says:

    Literature, a body of written works.

    Literature, người China dịch là văn học 文学 và văn học tác phẩm 文学作品. Người Việt có khuynh hướng gọi literature là văn chương theo nghĩa tu từ, gọt giũa câu văn. Văn học, đối với VN nghĩa là các hoạt động về văn chương như giảng dạy, lý luận phê bình, in ấn xuất bản, giải thưởng hội thi, hội đoàn thành viên.

    Đối với người Âu Mỹ, literature chú trọng vào tác phẩm, và nghệ thuật, và kỹ thuật viết. Literature, a body of written works.

    Xét về mặt này, có “văn học chuẩn” cho trẻ em chứ. Vì sao?

    – Vì có môn học tập làm văn và tập đọc dành cho các em kể từ bậc tiểu học trở lên
    – Vì có sách truyện, tạp chí, tuần báo, tập san dành cho các em thích hợp từng nhóm tuổi

    https://www.britannica.com/art/childrens-literature

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)