Trang chính » Chuyên Đề, Phỏng vấn, Văn Chương Thiếu Nhi Email bài này

Sự thành thực và lòng trắc ẩn khiến tôi vẫn nghĩ về tác phẩm/ nhà văn ấy. Ngược lại, tôi từ bỏ họ.

Mười Câu Hỏi Phỏng Vấn cho Chuyên Đề Văn Chương Thiếu Nhi/Thiếu Niên:

(1) Những tác phẩm thiếu nhi hoặc thiếu niên nào đã gây ấn tượng sâu đậm với bạn trong thời đi học/đang lớn? Tại sao?

Tôi được đọc khá nhiều từ thuở nhỏ, do truyền thống gia đình trọng sách vở, trong nhà có một tủ sách lớn và thường xuyên được bổ sung. Chủ nhật của những ngày còn nhỏ, tôi và chú em kế– lúc ấy tôi mới chỉ 7-8 tuổi – thường được cho một số tiền nhỏ để tự đi tàu điện lên Bờ Hồ (Hoàn Kiếm, Hà Nội) mua những cuốn sách thiếu nhi mà chúng tôi thích. Từ nhà ở phố Thụy Khuê, chúng tôi đi chừng vài chục phút rồi được mê man trong các kệ sách với bao nhiêu cuốn sách hấp dẫn mà chỉ tiếc là không đủ tiền để mua cả. Tôi vẫn nhớ hiệu sách ở ngay sát Bờ Hồ (đường Đinh Tiên Hoàng, Hà Nội). Hiệu sách sau này biến thành một cửa hàng không còn dấu vết gì của sách vở nữa. Và vừa rồi, tôi cùng con gái đến xem triển lãm ảnh “Hà Nội 1967 – 1975” của Thomas Billhardt – một nhiếp ảnh gia người Cộng hòa Dân chủ Đức (Đông Đức); bồi hồi khi thấy một tấm ảnh đúng góc phố ấy với hiệu sách thiếu nhi của tuổi thơ tôi. Tôi chỉ cho con gái xem lại hình ảnh cũ. Có lẽ thế hệ con tôi không còn biết những ký ức một thời đói kém của Bắc Việt trong chiến tranh và thời bao cấp, nhưng vẫn say mê đọc sách. Khi đó thì Kim Đồng là nhà xuất bản duy nhất chỉ xuất bản sách cho thiếu nhi ở Bắc Việt. Giờ đây nhà xuất bản nào cũng xuất bản sách thiếu nhi miễn là đầy đủ bản quyền và… bán được.

TB13987-06

Hiệu sách Thiếu Nhi Hà Nội ngay sát Bờ Hồ thời chiến tranh (hướng những người bên phải đang đạp xe tới)


Giờ nói về những tác phẩm nào gây ấn tượng sâu đậm thì quả là khó, do đọc cũng nhiều mà giờ quên đi cũng nhiều. Nhưng có thể kể đến “Dế Mèn phiêu lưu ký” (Tô Hoài), “Trần Quốc Toản ra quân” (truyện tranh, nay nhớ mang máng các tác giả là truyện: Hà Ân, tranh: Bạch Vân), “Tôn Ngộ Không ba lần đánh Bạch Cốt Tinh” (dịch truyện tranh Trung Quốc), “Không gia đình” (của Héc to Ma lô – tên tác giả hồi đó phiên âm vậy)… Tôi cũng nhớ hồi đó có những tập sách mỏng khổ to nhiều minh họa, trong ấy có cả thơ, những tạp văn nho nhỏ và những truyện ngắn rất ngắn dành cho thiếu nhi. Tôi vẫn nhớ hình minh họa đơn sơ có cây gạo ở cạnh một bến nước, xa xa là mây trời. Tôi cũng nhớ một bài văn nhỏ kể về việc cây khúc mọc lên ở những cánh đồng sau vụ gặt thế nào; và người ta đi “nhặt” lá khúc về để làm ra thứ bánh khúc ra sao… Chỉ vậy thôi mà giờ nhớ lại vẫn thấy rung động!

Cuốn sách đầu đời tôi được cha mẹ đọc và chỉ hình ảnh cho xem, khi đó tôi chưa đọc được chữ – nó là một cuốn truyện tranh nước ngoài được dịch thành văn vần. Giờ vẫn còn nhớ mấy câu “Pê tồ béo trục béo tròn/ Và Sim mảnh dẻ dáng thon thon…”.

Có lẽ tôi khi đó cũng như mọi em nhỏ trên đời, thích truyện tranh với những hình ảnh ngộ nghĩnh, đáng yêu. Thích những câu chuyện hùng tráng của những người anh hùng nước mình như Trần Quốc Toản. Thích những chuyện kỳ ảo, kích thích tưởng tượng về ma quỷ nhưng lại rất giống con người – hay những con vật đáng yêu được nhân cách hóa kiểu thế giới của Dế Mèn. Thích những câu chuyện cảm động phiêu lưu trong đó có người tốt, rất tốt và người xấu cũng rất xấu – nhưng rồi cái Thiện luôn luôn chiến thắng!

(2) Lúc đó bạn thường hay đọc những thể loại văn chương nào?

Ngoài những cuốn sách thiếu nhi như đã kể trên, đến khoảng 12 – 13 tuổi, tôi lục trong tủ sách gia đình, và bắt đầu đọc những cuốn sách kiểu như “Chuyện T’rixtăng và Ydơ”, thậm chí tôi đọc cả bộ “Đất vỡ hoang” (Mikhail Sholokhov), đọc vài bộ sách của Romain Rolland mà chả mấy hiểu… Có những lúc, vì chán đọc sách trên giá, tôi lần mò đọc cả những Tạp chí Ngôn Ngữ (cha tôi đặt thường kỳ) và tất nhiên cũng chả hiểu gì! Không biết vì sao thời kỳ đó tôi ham đọc đến như vậy.

(3) Xin hãy kể lại những phương tiện sách báo vào thời điểm đọc sách thời đó: bạn mượn sách từ thư viện nhà trường, từ nơi cho mướn sách, được gia đình mua sách cho đọc, hay tự để dành tiền mua sách báo, v.v.?

Một ít trả lời cho câu hỏi này tôi đã rải rác bộc bạch ở trên. Ở trường thì không có thư viện sách văn học mà chỉ có ít sách giáo khoa và tham khảo nếu học sinh nào thiếu thì nhà trường hỗ trợ thôi. Tôi còn nhớ một nguồn sách mà tôi được đọc chính là ở Thư viện của Nhà xuất bản Giáo dục, nơi cha tôi làm việc. Lúc này thì tôi đã khoảng 15-16 tuổi và tôi thường được vào trong thư viện này đọc trong buổi sáng, khi cha đang làm việc. Buổi chiều thì tôi đạp xe đến trường. Rồi cô thủ thư quyết định đặc cách cho tôi được mượn sách đem về nhà đọc (theo quy định thì chỉ người trong cơ quan mới được mượn sách, và không có chuyện mượn một lúc 7-8 cuốn như tôi). Tôi nghĩ đây là một đặc ân với một cậu bé là tôi khi đó.

(4) Bạn nhận được những thông tin hoặc nhận xét về các tác phẩm thịnh hành/đáng đọc từ đâu: bạn bè, nhà trường, người thân, v.v.?

Lứa tuổi của tôi chưa biết đến khái niệm trào lưu theo kiểu mạng xã hội bây giờ. Nhưng cũng có một thứ trào lưu mà bây giờ mình mới hiểu. Đại loại như khi có xuất bản một cuốn sách mà người lớn nói nhỏ với nhau rằng nó “mới”, mà có gì đâu: Ví dụ như tái xuất bản những cuốn sách của Vũ Trọng Phụng như “Làm Đĩ”, “Cơm Thày Cơm Cô”, “Số Đỏ”… của Vũ Trọng Phụng. Lúc ấy tôi cũng có đọc mà chưa thấy hay. Ngay cuốn “Chuyện T’rixtăng và Ydơ”, lúc đó được in với giấy xấu màu nâu xỉn và đầy tạp chất trên trang giấy, và chữ in mờ mờ chỗ đậm chỗ nhạt, cũng là cuốn sách mà cha tôi và bạn bè nói nhỏ với nhau là in được ra là quá khó khăn. Nhà trường lúc đó không phải là kênh thông tin về sách, lúc đó ngập tràn là những cuốn sách mà hệ thống muốn học sinh phải đọc. Tôi nhớ hồi lớp 6 có một đợt quyên góp sách hình như để ủng hộ các trường khó khăn (?). Tôi, được sự đồng ý của phụ huynh, mang đến mấy cuốn sách toàn là thơ của Tố Hữu hay Chế Lan Viên. Và cô giáo còn lắc đầu vì nhiều quá.

20201201_235600   20201202_000116

(5) Bạn có thường trao đổi về những tác phẩm, hay những nhân vật mà bạn yêu thích với bạn bè? Ở lứa tuổi nào bạn bắt đầu có những trao đổi về sách báo, văn chương?

Việc này có lẽ từ rất sớm đối với tôi. Nhưng văn chương là gì? Lúc nhỏ, chúng tôi hâm mộ những hình ảnh trong các cuốn truyện tranh được dịch từ tiếng Trung Quốc. Kiểu như Tôn Ngộ Không (nhất là ông ấy!). Chúng tôi còn tự tay khắc gỗ những hình sao chép từ quyển sách (và một số hình ảnh trôi nổi kiểu như các anh hùng người Tàu trong các truyện tranh tương tự mà chúng tôi chưa được đọc nhưng lại có hình ảnh). Những bản khắc gỗ ấy được nhúng vào mực in (màu đỏ hoặc tím than) và in ra giấy. Chúng là những vật phẩm “có giá” được trao đổi trong cộng đồng học sinh tiểu học.

Việc truyền nhau và tất nhiên là bàn luận về những ấn phẩm nghèo nàn trong thời tôi sống hồi nhỏ là rất thịnh hành. Học sinh trao đổi sách, có những cuốn sách hiếm thực sự có giá với người đang sở hữu. Và có cả những xung đột, những ân oán chỉ vì mượn sách mà không trả (than ôi!). Có cả những bản chép tay, đa phần là các tập thơ nhiều thể loại. Cũng có cả những cuốn sách đầy đủ được công phu chép bằng thứ chữ viết tay trau chuốt.

Số đầu sách thời đó không nhiều, dù rằng như sau này tôi tìm hiểu, một cuốn sách được phê duyệt, có thể được in đến hàng vạn (chục ngàn) cuốn. Nhưng như vậy cũng có gì là nhiều?

(6) Những tác phẩm, nhà văn, hay những nhân vật ấn tượng này có làm bạn muốn trở thành một người viết? Tại sao (có hay không)?

Hồi nhỏ, tôi có thể say sưa với những nhân vật và bối cảnh, hay câu chuyện, triết lý được truyền tải; nhưng tôi không nghĩ mình sẽ trở thành người viết ra các tác phẩm. Đến một lúc nhất định, tự nhiên tôi muốn viết. Điều đó thật lạ lùng.

(7) Bạn có bao giờ đọc lại những tác phẩm ngày còn bé hay mới lớn? Cảm giác sau (những) lần đọc lại ra sao?

Tôi có những lần đọc lại một số tác phẩm mà ngày thơ bé mình đã đọc. Cảm giác là bâng khuâng (tất nhiên?). Nhưng có những tác phẩm khi đọc lại tôi có cảm nghĩ khác xưa, với hiểu biết của lúc đã lớn. Chẳng hạn, “Dế Mèn Phiêu Lưu Ký” khi đọc lại không hiểu sao tôi nghĩ là một câu chuyện có tính tuyên truyền. Với nhiều truyện hoặc câu thơ, tôi vẫn thấy nó hay. Chẳng hạn một câu đố dân gian, nó được in trong sách giáo khoa hồi lớp 1 (có thể tôi nhớ nhầm, nhưng chắc chắn là trong chương trình cấp 1 tức là tiểu học bây giờ): “Không sơn mà đỏ, không gõ mà kêu, không kều mà rụng/ Là (những) gì? (Trả lời: Mặt trời/ Sấm/ Mưa).

(8) Tại sao bạn vẫn nghĩ về các tác phẩm/nhà văn này? Hoặc, tại sao bạn không còn nghĩ về họ như vậy?

Sự thành thực và lòng trắc ẩn. Đó là cái khiến tôi vẫn nghĩ về tác phẩm/ nhà văn ấy. Ngược lại, tôi từ bỏ họ.

(9) Theo bạn thì một tác phẩm viết cho thiếu nhi/thiếu niên, nếu thành công, phải hội đủ những yếu tố nào? Tại sao?

Như trả lời ở câu hỏi số 8. Tôi nghĩ đó là những yếu tố quan trọng nhất. Tất nhiên, còn có hình thức thể hiện. Trẻ em cần hình thức chuyển tải mộc mạc nhưng tinh tế, với những hình thái phản ánh cuộc sống giản dị. Có nhiều kiểu tác phẩm khác nhau, nhưng đừng quên rằng trẻ em không phải là không “lớn”. Và lại càng đừng quên rằng trẻ em không phải là “người lớn thu nhỏ”.

10) Một tác phẩm viết cho thiếu nhi/thiếu niên có nên bảo vệ tinh thần trẻ em/thiếu niên, tránh những đề tài có thể làm các em bị sốc, tránh đoạn kết bi thảm, hay không? Đề tài, đoạn kết nào nên được tránh? Tại sao (nên/không nên tránh)?

Như trả lời ở câu trên, tôi cho rằng đừng nên nghĩ trẻ em “không biết gì”. Nhưng rõ ràng tác phẩm dành cho thiếu nhi/thiếu niên không thể là mọi đề tài và cách thể hiện như với “người lớn” (kiểu như phải có những bảng xếp loại và điều này không phải là vô lý).

Vấn đề bảo vệ “tinh thần trẻ em/thiếu niên” chắc chắn là đúng đắn. Tuy nhiên bảo vệ đến đâu (Đến đâu là an toàn? Đến đâu là cản trở nhận thức?… vv và vv…) là cả một phạm trù vô cùng lớn cá nhân tôi không thể đủ thẩm quyền để phát biểu.

Với người Việt, truyện cổ tích “Tấm Cám” là một câu chuyện lớn. Ở đó nó phản ánh tâm thức người Việt, trong yêu đương, hôn nhân, gia sản, danh hiệu… Bên trên tất cả là việc ân oán giữa những nhân vật (mà toàn là đàn bà?!). Ở đây xuất hiện những “đề tài cấm kỵ”, như: đa thê, giết người, trả thù… Đoạn kết cực kỳ khủng khiếp! Với tư cách người bảo vệ văn hóa dân gian, tôi ủng hộ việc giữ nguyên câu chuyện cổ tích này. Nhưng với tư cách người bảo vệ trẻ em, tôi ủng hộ việc cải biên câu chuyện, nếu phải kể lại nó! Có lẽ, với trường hợp vừa nêu (truyện cổ tích “Tấm Cám”), phần nguyên bản phải được dán nhãn (nhãn gì thì tôi không thể bàn quá rõ; 16+, 14+ hay 12+… ??); Còn phần cải biên thì cần được giải nghĩa rõ ràng với sự hướng dẫn của nhà giáo dục và văn hóa có thẩm quyền.

Hy vọng là qua trường hợp “Tấm Cám”, có thể bộc lộ phần nào quan điểm của tôi.

Trân trọng cảm ơn  ban biên tập damau.org đã quan tâm.


bài đã đăng của Lê Anh Hoài

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)