Trang chính » Chuyên Đề, Phỏng vấn, Văn Chương Thiếu Nhi Email bài này

không đi qua được bi thảm làm sao biết được sự cao cả

0 bình luận ♦ 3.11.2020

Lê Minh Hà trả lời Mười Câu Hỏi Phỏng Vấn cho Chuyên Đề Văn Chương Thiếu Nhi/Thiếu Niên

(1) Những tác phẩm thiếu nhi hoặc thiếu niên nào đã gây ấn tượng sâu đậm với bạn trong thời đi học/đang lớn?
Khó nhỉ, để trả lời câu hỏi này. Tôi chưa bao giờ đọc sách đúng tuổi cả. Ví dụ như hiện giờ vẫn đọc sách mà con đọc. Mỗi cuốn sách là một cửa sổ nhìn ra thế giới. Với tôi thì vì thế phải nhìn rất nhiều. Sách gọi là đọc đúng tuổi giờ vẫn không quên có Cuộc Truy Tầm Kho Vũ Khí, Quê Nội, Tảng Sáng, Đất Rừng Phương Nam, Đảo Giấu Vàng, Không Gia Đình, Pháo Đài Cổ, Đường Hầm Odessa, Thôn Tiểu Bắc Đẩu, Những Ngôi Sao Thành Egher, Robinson Crusoe, Gulliver Du Ký… Nhiều cuốn bạn đọc trong Nam lứa tuổi tôi không biết đâu, vì là sách của tác giả ngoài Bắc hoặc dịch từ văn học các nước Đông Âu, ví dụ như Pháo Đài Cổ, Đường Hầm Odessa, Những Lá Cờ Trắng, những câu chuyện về trẻ con Liên Xô mà lại có gì rất gần với đời sống trẻ con Việt Nam thời chiến tranh. Cũng đang hạnh phúc đùng một cái gia đình li tán, bố ra mặt trận mẹ ở lại sản xuất, con cái tứ tán đi tản cư và rồi lại gặp chiến tranh ở chính nơi tưởng là an yên, cũng những lo sợ hãi hùng, cũng đói rét, đơn độc và khao khát, cũng những bàng hoàng ngày hòa bình. Những cuốn Quê Nội, Tảng Sáng của Võ Quảng, Đất Rừng Phương Nam của Đoàn Giỏi, Phía Tây Trường Sơn của Vũ Hùng… mở mắt cho chúng tôi về cái đẹp của những miền đất Tổ quốc, những rừng U Minh, sông Thu Bồn sông Tiền sông Hậu, đất dâu đất tằm xứ Quảng, món nghèo mà ngon, sự thảo thơm cương cường trong tính khí của con người ở những vùng đất đó, lúc bấy giờ chẳng ai biết là có lần nào tới được hay không.
Ngoài ra, có một cuốn rất bình thường, nói giờ chả ai nhớ nhưng tôi không quên: Bản Mèo Xa Xăm, mượn từ thư viện của Sở Giáo Dục Hà Nội nhờ cô bạn có bà mẹ lúc đó hình như đã là phó giám đốc sở. Cả thư viện và cả nhà cô bạn ở ngay Phan Chu Trinh nhìn qua Nhà Hát Lớn, chỗ tôi đọc là vườn hoa Cổ Tân nơi cả lũ tập nghi thức mốt hai mốt. Năm ấy l968 tôi sáu tuổi, mới đi sơ tán về, chả biết biết chữ từ bao giờ, được nhận vào lớp 2 luôn, là lớp 3 bây giờ. Hà Nội rất vắng vừa làm quen lại và tiếng ve sôi trên phố rất khác tiếng ve nghe ở xóm nhỏ mới chia tay làm cho mùa hạ ấy với tôi hết sức lạ lùng. Nhớ sách, nhưng thật ra là nhớ một khoảng đời quá chừng đặc biệt của rất nhiều trẻ con Hà Nội cùng thế hệ.
Đây mới là nhớ sách này: Năm1979, một cậu bạn học Vật lý ở Đà Lạt nghỉ hè về Hà Nội có mang cho tôi một cuốn sách mỏng in ở Sài Gòn trước đó: Những Nốt Nhạc Trầm. Chuyện chẳng có gì, gái trai mới lớn, quen đời sống thị thành, có mặc cảm giàu nghèo, thinh thích nhau rồi cũng chẳng đi đến đâu. Sau này đọc nhiều văn học miền Nam trước 1975, tôi đồ rằng cuốn sách đó, (không nhớ của ai) nằm trong dạng sách tuổi hoa tím, mà văn học viết từ miền Bắc chưa hề có, không thể có. Những Hoàng Ngọc Tuấn “Hình Như Là Tình Yêu” hay Mường Mán “Khóc Nữa Đi Sớm Mai” “Phố Hoa Phai” vân vân làm sao có chỗ trong nền văn học xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước ở ngoài Bắc trước đó được. Tinh tế, nhẹ nhàng, khắc khoải, không mang vác thêm tư tưởng thời đại hay tinh thần tiến công chiến thắng gì gì, Những Nốt Nhạc Trầm rất khác thường với tuổi mười bảy tôi vốn quen và thích dầm mình trong toàn những thứ nặng trình trịch kiểu “Đỏ và Đen”, “Hội Chợ Phù Hoa”, “Những Con Đường Đói Khát” gì gì.

(2) Lúc đó bạn thường hay đọc những thể loại văn chương nào?
(3) Xin hãy kể lại những phương tiện sách báo vào thời điểm đọc sách thời đó: bạn mượn sách từ thư viện nhà trường, từ nơi cho mướn sách, được gia đình mua sách cho đọc, hay tự để dành tiền mua sách báo, v.v.?
Lúc còn bé, bọn tôi làm gì được xa xỉ trong lựa chọn thế. Ăn còn chẳng có lấy đâu ra sự sẵn tiền mua sách. Chỉ rồng rắn theo nhau ra hiệu sách ngắm bìa thôi, rồi lần mò tìm dần. Cứ tầm được là đọc. Thế nên trừ sách của nhà xuất bản Sự thật, là nói các bộ trước tác bìa cứng giấy đẹp ấy, còn lại đọc tất. Nhớ có năm một chín tám mấy ấy, hình như tám mốt, còn đang học đại học, chẳng biết bắt đầu từ chuyện gì, tôi với một cô bạn từ thuở còn đi học đã là dịch giả một cuốn sách đến tận giờ chắc nhiều bạn nhỏ vẫn thích, cuốn Chó hoang Dingo hay là Mối Tình Đầu bảo nhau thử xem có cuốn nào đã bán ở hiệu sách Hà Nội – Huế – Sài Gòn còn chưa đọc. Rất dễ kiểm tra: lục tất cả kỷ yếu của các nhà xuất bản đem so, ra kết quả là mình đọc, không những thế còn đọc nhuận tất tật sách đã in của các nhà xuất bản, trừ của Sự thật, nói rồi 🙂
Tôi còn có những kho sách nhỏ ở nhà một vài bạn bè, thuộc hàng hiếm, hiện vật cấm sờ mà ông hoặc bố bạn có. Hoặc là các bạn cho tôi mượn trộm, hoặc là bố hay ông bạn cho mượn công khai, dĩ nhiên có dặn kỹ là không được truyền tay nhỡ ra… Tôi tiếp cận được sách in trước 1954 là bằng cách đó.

(4) Bạn nhận được những thông tin hoặc nhận xét về các tác phẩm thịnh hành/đáng đọc từ đâu: bạn bè, nhà trường, người thân, v.v.?
Thông tin á? Chủ yếu là nghe hóng rồi tự lần mò tập hợp, sắp xếp lại thôi. Bằng cách đó mà sau thời gian đọc lung tung tôi bắt đầu biết đọc sách theo nền (văn học phương tây phương đông, văn học Việt), theo trào lưu chủ nghĩa, nói chung là thiểu học và tự học thôi.

(5) Bạn có thường trao đổi về những tác phẩm, hay những nhân vật mà bạn yêu thích với bạn bè? Ở lứa tuổi nào bạn bắt đầu có những trao đổi về sách báo, văn chương?
Tuổi nào cơ? Tuổi bé ấy à? Bạn có thấy người thích đọc có lắm bạn để trò chuyện về những thứ đó không? Làm sao tôi có thể nói chuyện tán gái theo kiểu Đỏ và Đen, bàn sự Không Minh than “trời xanh thăm thẳm hận này biết bao giờ nguôi”, chuyện “Chim Hoạ My” trong “Mười Ngày” của Boccaccio, chuyện Nhất Linh là Nguyễn Tường Tam chuyện Phùng Cung đi tù Phùng Quán bị treo bút với đông đảo các bạn học của mình. Tôi phải giấu thật kỹ để khỏi bị coi là ngớ ngẩn và để còn được kết nạp đoàn mà vào đại học chứ.

(6) Những tác phẩm, nhà văn, hay những nhân vật ấn tượng này có làm bạn muốn trở thành một người viết? Tại sao (có hay không)?
Không! Nhưng không liên quan tới các nhân vật văn chương mà là tới những người làm ra nó. Năm mười sáu mười bảy tuổi, ở Hà Nội, tôi có nhiều dịp ngồi với nhiều nhà văn khá là tăm tiếng, và tôi hiểu rằng là nếu có muốn thành nhà văn thì tôi cũng sẽ đè cái khao khát đó dí dị không cho vùng vẫy. Tôi không thích chữ của mình, những xúc động non bấn của mình bị cắt xẻo, thiến xẻ, điều không thể tránh được thời đó bất kể bạn là tài danh như thế nào. Bạn sẽ hiểu điều tôi nói hơn nếu bạn đọc truyện ngắn Mộ tôi cho đi trên tờ Văn học cách nay hơn hai mươi năm và sau đó in trong tập Trăng Goá – Thanh Văn – 1998.

(7) Bạn có bao giờ đọc lại những tác phẩm ngày còn bé hay mới lớn? Cảm giác sau (những) lần đọc lại ra sao?
Tôi có thói đọc nhuận, tùy vào thời gian mình có, tùy thời tiết, tùy bệnh trạng. Hồi còn ở nhà, cứ nghe tin thời tiết biết sắp trở trời là tôi đi rảo nhà bạn bè khuân về một đống sách có cũ có mới, quan trọng là phải dày, để đọc cho qua cơn ốm kinh khủng khiếp, kéo dài có khi cả tháng trời trong bệnh viện.
Không thể định hình được cảm giác khi đọc nhuận như thế. Như nước vậy. Phát hiện ra những tầng sâu mới của chữ đã đành, cái chính là phát hiện ra những góc những xó trong con người mình, rất thú vị.

(8) Tại sao bạn vẫn nghĩ về các tác phẩm/nhà văn này? Hoặc, tại sao bạn không còn nghĩ về họ như vậy?
Tôi không biết. Theo thời gian, có những cuốn từng lấp lánh lắm trong trí nhớ rồi nhợt nhạt dần. Ngược lại, có những cuốn đọc từ lúc sáu bảy tuổi vẫn để lại dư chấn. Với tôi là Thơ Mới và không hiểu sao phải là “Tiếng Địch Sông Ô”, cuốn Tuyển tập văn thơ Việt Nam 1930 – 1945, Sống Mòn Nam Cao, Quê Người Tô Hoài, Cô Hàng Xén Thạch Lam. Ngoại Ô Nguyễn Đình Lạp. Chinh Phụ Ngâm, Chiến Tranh và Hòa bình, Hội Chợ Phù Hoa, Đỏ và Đen, Hồng Lâu Mộng, một cuốn nghiên cứu về văn thơ yêu nước thế kỷ 19 của nhóm Lê Qúy Đôn, bộ Tam Quốc Diễn Nghĩa và Đông Chu Liệt Quốc, sách người ta bảo là của người lớn nhưng mấy cuốn đó tôi đọc trước tuổi mười hai.
Còn rất nhiều cuốn sách từng có thời mê mệt, rồi về sau đọc không thấy lại những nôn nao trước chữ của mình khi còn bé còn trẻ. Cũng chả sao. Ta đã thôi lớn và có những khát khao phải chết.

(9) Theo bạn thì một tác phẩm viết cho thiếu nhi/thiếu niên, nếu thành công, phải hội đủ những yếu tố nào? Tại sao?

Tôi từng thử viết truyện trẻ con theo yêu cầu khẩn thiết của thằng con út năm anh cu sáu tuổi, và chịu, và bị con chê bai kịch liệt là ngốc, là chơi không đẹp. Viết về thiếu nhi thiếu niên cho mình đọc thì dễ, cứ mang cái tuổi bé của mình ra mà nhấm nhót tung hứng, nhưng viết – cho – thiếu – nhi / thiếu niên cực khó. Nó đòi hỏi tài trời, đòi một khả năng biểu đạt khác khi viết cho bạn đọc lớn lớn già già. Nói tài trời thì có vẻ vô cùng, tôi nghĩ là viết cho thiếu nhi thiếu niên đọc được thì phải có một tấm lòng trong veo bất chấp thế thời, phải có một cách nhìn đời luôn háo hức, luôn bất ngờ của con trẻ, phải buồn vui đau đớn được theo tầm cỡ của con trẻ. Cái này khó nhất, không phải tầm cỡ của con trẻ là đi bóp nặn cấu véo ấn đè thu nhỏ tầm cỡ của người lớn đâu. Giả trẻ con để viết về trẻ con và bảo thế là viết cho trẻ con là cách để trẻ con chối bỏ chữ của mình nhanh nhất.

Thế nên nếu quả sáng tác cho thiếu nhi, thiếu niên hụt và nghèo thì cũng không phải là điều gì đáng để bất ngờ hay rầu rĩ. Nghệ thuật kiêu hãnh lắm, và người thưởng thức nghệ thuật khó tính lắm, thà không có còn hơn phải vừa lòng với những thứ từa tựa như nó. Ngô hay khoai có thể thay gạo nuôi sống con người, giá trị y như gạo dù không phải là khẩu vị của mình, nhưng thứ chỉ từa tựa như nghệ thuật thì chỉ làm cùn mòn con người thôi, với con trẻ có khi còn nguy hiểm.

10) Một tác phẩm viết cho thiếu nhi/thiếu niên có nên bảo vệ tinh thần trẻ em/thiếu niên, tránh những đề tài có thể làm các em bị sốc, tránh đoạn kết bi thảm, hay không? Đề tài, đoạn kết nào nên được tránh? Tại sao (nên/không nên tránh)?

Đề tài tính dục và bạo lực là đề tài rất cần được tiếp cận ở mảng văn chương này, nhưng phải tôn trọng thế giới xúc cảm của trẻ, phải có một ranh giới để bảo vệ thế giới đó.
Nói thế, với tôi có nghĩa là chả có đề tài nào phải tránh, chả cần phải bịt mắt trẻ em trước sự bi thảm nào. Đấy là cuộc đời mà. Cái chính là khả năng xử lý đề tài đó của tác giả. Có những tác phẩm văn học thiếu nhi rất bi thảm mà cao cả, không đi qua được bi thảm làm sao biết được sự cao cả, theo tôi.
Tôi từng nói mỗi tác phẩm văn học là một cửa sổ mở ra thế giới. Đọc để biết là một cách tự tiêm vaccine cho mình để sau này biết cách chịu đựng đau khổ, thất bại và cả thành công nữa. Cứ để trẻ con nó nhìn, đừng có bảo vệ trẻ con bằng cách nghĩ là trẻ không biết không cần biết.

Dĩ nhiên không phải sách nào cứ đọc là sẽ hiểu tuốt, kể cả sách cho trẻ em. Sách mà đọc cái hiểu tuốt thì còn gì là quyến rũ. Từ bé tôi đã đọc theo lối rất thiếu định hướng, chẳng cứ văn chương, nên luôn luôn nghĩ rằng chả bao giờ nên giới hạn sự đọc sách của con trẻ theo lứa tuổi. Cũng với lý do đó, tôi không cho rằng văn học viết cho thiếu nhi và thiếu niên nên rào giậu gì gì. Cái chính là nhà văn phải có tài.
Thật là tiếc vì tôi không có cái tài ấy – Tài nhìn cuộc đời bằng con mắt trẻ thơ.



bài đã đăng của Lê Minh Hà


Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)