Trang chính » Coronavirus, Diễn từ, Nhận Định, Tư Liệu Email bài này

DIÊM LIÊN KHOA: THỜI HẬU-CORONAVIRUS SẼ RA SAO?


♦ Chuyển ngữ:
0 bình luận ♦ 17.03.2020

Ký Ức Cộng Đồng và Những Lỗi Lầm Tái Diễn của Chúng Ta

 

Yan Lianke - Tatsuro Kiuchi
Diêm Liên Khoa, “Hiện thực của Trung quốc thật quá tàn bạo nên trường phái hiện thực trở nên vô hiệu.”
(Tranh họa trên New Yorker của Tatsuro Kiuchi)

Diêm Liên Khoa (Yan Lianke) là tác giả của nhiều tuyển tập truyện ngắn và tiểu thuyết. Ông từng đoạt giải thưởng Franz Kafka, hai lần vào chung kết giải Man Booker International; vào vòng trong của các giải thưởng Independent Foreign Fiction, Man Asian Literary và Prix Femina Étranger. Ông đã vinh dự nhận hai trong số các giải văn chương cao quý nhất của Trung Quốc là giải Lỗ Tấn và giải Lão Tử.

Vào ngày 21 tháng Hai, Diêm Liên Khoa, giáo sư kiêm khoa trưởng về văn hóa Trung Hoa tại Viện Cao Học Sin Wai Kin, thuộc Đại Học Khoa Học Kỹ Thuật Hồng Kông, đã thuyết giảng qua mạng cho sinh viên cao học của ông về siêu vi khuẩn corona, ký ức cộng đồng và việc người viết sẽ xử trí về đại dịch này như thế nào trong tương lai. Dưới đây là bản dịch của bài giảng từ bản Anh ngữ của Grace Chong (Singapore), xuất hiện lần đầu vào ngày 9 tháng Ba trên blog ThinkChina.sg.

 

Các anh chị sinh viên thân mến,

Hôm nay là ngày đầu tiên tôi giảng bài qua mạng. Trước khi tôi bắt đầu, cho phép tôi ra ngoài đề một chốc. Lúc tôi còn bé, mỗi lần tôi liên tiếp tái phạm một lỗi lầm, bố mẹ tôi thường kéo tôi ra trước mặt, dí tay vào trán tôi mà hỏi:

“Sao con lại chóng quên thế?!”

Trong những lớp văn học Trung quốc, mỗi lần tôi không thuộc một đoạn văn mà tôi đã đọc đi đọc lại cả chục lần, thầy giáo của tôi thường bảo tôi đứng dậy và chất vấn tôi trước cả lớp:

“Sao em lại chóng quên thế?!”

Khả năng ghi nhớ là mảnh đất cho ký ức được vun trồng, và ký ức chính là kết quả của mảnh đất ấy. Giữ gìn ký ức và khả năng ghi nhớ là những khác biệt căn bản giữa con người và động vật hay cỏ cây. Đó là điều kiện thiết yếu đầu tiên cho sự trưởng thành và chín chắn của chúng ta. Lắm khi tôi thấy rằng điều đó còn quan trọng hơn cả việc ăn mặc và hít thở nữa—một khi chúng ta mất trí nhớ, chúng ta sẽ quên cách ăn uống hay mất khả năng cày xới ruộng đất. Buổi sáng, khi thức giấc, chúng ta sẽ không còn nhớ đã để quần áo ở đâu. Chúng ta sẽ tin rằng vị hoàng đế trần truồng trông được mắt hơn là lúc mặc quần áo. Tại sao hôm nay tôi lại nói đến những điều này nhỉ? Bởi vì Covid-19—một đại nạn quốc gia và của cả thế giới—vẫn thực sự chưa được khống chế; biết bao gia đình vẫn còn ly tán, những tiếng khóc la thảm thiết vẫn rền vang khắp Hồ Bắc, Vũ Hán và nhiều nơi khác. Ấy vậy mà những khúc ca khải hoàn đã vang lên khắp nơi. Tất cả chỉ vì những con số thống kê đang dần dần khả quan hơn.

Bao nhiêu thi thể vẫn chưa lạnh hẳn trong khi người người còn đang thương khóc. Ấy vậy mà những bài ca chiến thắng đã được hát vang, và người ta đã vội hô hoán lên: “Thật là khôn ngoan và vĩ đại!”

Từ lúc Covid-19 xâm nhập cuộc sống của chúng ta đến tận bây giờ, chúng ta vẫn chưa biết chính xác đã có bao nhiêu người mất mạng vì nó—bao nhiêu người đã chết trong bệnh viện và bao nhiêu người đã chết bên ngoài. Thậm chí chúng ta chưa bao giờ có cơ hội được điều tra hay chất vấn về những điều này. Tệ hơn nữa, những cuộc điều tra hay những thắc mắc như thế có thể không còn nữa theo thời gian trôi qua, và sẽ muôn đời là một bí mật. Chúng ta sẽ để lại cho những thế hệ tương lai thừa hưởng một sự việc rối rắm như tơ vò giữa cái sống và cái chết mà không ai còn nhớ.

Khi cơn đại dịch cuối cùng đã giảm bớt, chúng ta không được trở thành như Thím Tường Lâm (một nhân vật trong tiểu thuyết của Lỗ Tấn, được miêu tả là một người đàn bà nông dân thấp hèn và đần độn, sống mòn trong chế độ phong kiến), cứ nói đi nói lại: “Tôi chỉ biết được rằng lũ thú hoang sẽ lảng vảng kiếm mồi trong làng suốt mùa đông, khi trên rừng núi chẳng còn gì để ăn nữa; tôi cũng chẳng hiểu tại sao mùa xuân tới rồi mà chúng cũng còn làm y như vậy.” Tuy nhiên, chúng ta cũng không được giống như AQ (một nhân vật khác cũng trong tiểu thuyết của Lỗ Tấn, được khắc hoạ như một kẻ tự lừa dối rằng mình luôn luôn thành công và hơn hẳn mọi người), lúc nào cũng nhấn đi nhấn lại rằng chúng ta là kẻ chiến thắng ngay cả sau khi bị đánh đập, chửi rủa và đang cận kề cái chết.

Trong quá khứ và hiện tại của cuộc đời chúng ta, tại sao các thảm kịch và tai họa lúc nào cũng giáng lên những cá nhân, gia đình, xã hội, thời đại hay quốc gia, hết cái này đến cái khác? Và tại sao những đại nạn lịch sử lúc nào cũng phải được trả giá bằng sinh mạng của hàng chục ngàn người dân vô tội? Trong vô số những điều chúng ta không biết, không hỏi, hay được dặn dò không được hỏi (mà chúng ta chỉ biết ngoan ngoãn lắng nghe), có một điều như thế này: Loài người chúng ta, hết tất thảy giống người chúng ta, những con người vô danh như con sâu cái kiến—là những động vật mau quên.

Ký ức của chúng ta đã bị xếp đặt, thay thế và xoá nhòa. Chúng ta chỉ nhớ những gì người khác bảo chúng ta phải nhớ, và quên những gì chúng ta được dặn phải quên. Chúng ta im lặng khi được yêu cầu im lặng, và hát khi được lệnh hát. Ký ức đã trở thành một công cụ của thời đại, dùng để hun đúc những ký ức của tập thể và quốc gia, được cấu tạo bằng những gì chúng ta được dặn là phải quên hay được bảo là phải nhớ.

Hãy tưởng tượng ra điều này: đừng nói đến những cái bìa sách bám đầy bụi bặm đã trở thành một chuyện của quá khứ; chúng ta hãy chỉ nhớ đến những gì mới xảy ra trong vòng hai mươi năm trở lại đây. Các sự kiện mà những người như các anh chị, những đứa bé sinh ra trong hai thập niên 80 và 90, đã trải qua và còn nhớ—những đại nạn quốc gia như AIDS, SARS và Covid-19—đó là các nhân tai, hay là thiên tai mà con người chỉ biết thúc thủ chịu trận, như hai trận động đất ở Đường Sơn và Tứ Xuyên? Thế thì tại sao những yếu tố con người trong loại quốc nạn thứ nhất lại gần như giống hệt nhau? Đặc biệt là kể từ nạn dịch SARS 17 năm về trước, và sự leo thang của dịch Covid-19 hiện tại, dường như cả hai đều là sản phẩm của cùng một đạo diễn sân khấu. Thảm kịch tương tự đang tái diễn ngay trước mắt chúng ta. Là những con người nhỏ bé như hạt bụi, chúng ta không thể nào khám phá người đạo diễn này là ai, và cũng không sao đủ tài nghệ để hồi phục và chắp nối tất cả những suy nghĩ, ý tưởng, và sáng tạo của người viết kịch bản. Thế nhưng, khi chúng ta một lần nữa phải xem tấn tuồng chết người này tái diễn, lẽ nào chúng ta lại không tự chất vấn ký ức của mình về tấn tuồng ngày trước mà trong đó chúng ta cũng dự phần?

Ai đã xoá sạch ký ức của chúng ta?

Những con người mau quên, nói cho cùng, chỉ là những nắm đất trong ruộng đồng hay trên vệ đường. Bao nhiêu gót giày sẽ tha hồ giẫm đạp lên những nắm đất đó.

Những con người mau quên, nói cho cùng, chỉ là các mảnh gỗ hay tấm ván đã bị cắt lìa từ cây đã cho chúng sự sống. Lưỡi cưa và cái rìu sẽ hoàn toàn quyết định chuyện chúng sẽ trở nên những thứ gì sau này.

Còn chúng ta, những người góp thêm ý nghĩa vào cuộc sống từ đam mê dành cho đời viết, những người cả đời trông cậy vào những nét chữ Hán này, các sinh viên cao học của Đại Học Hồng Kông đang theo dõi qua mạng, và tất nhiên kể cả các tác giả đã tốt nghiệp hay vẫn còn theo học lớp viết văn của trường Đại Học Nhân Dân Trung Hoa—nếu chúng ta cũng từ bỏ ký ức của chính mình về những cảnh máu đổ thịt rơi và cuộc sống, thế thì chúng ta viết với ý nghĩa gì đây? Giá trị của văn chương là gì? Vì sao xã hội cần có các nhà văn? Việc chúng ta viết không ngừng nghỉ, sự chuyên cần của chúng ta, và những cuốn sách chúng ta đã viết ra, tất cả có khác gì chuyện một con rối bị những kẻ khác điều khiển hay không? Nếu các nhà báo không tường thuật những gì họ chứng kiến, nếu các nhà văn không viết về những hồi ức và cảm xúc của mình; nếu con người trong xã hội có thể nói và biết cách nói nhưng lúc nào cũng tường thuật, đọc và tuyên bố thật du dương theo đúng phép xã giao chính trị, thế thì ai có thể cho chúng ta biết ý nghĩa của sự tồn sinh trên trái đất này với tất cả máu thịt của mình?

Hãy tưởng tượng như thế này: Nhà văn Phương Phương không có mặt ở thành phố Vũ Hán ngày nay. Bà không giữ lại hay viết ra những hồi ức và cảm xúc cá nhân. Hay cả trăm ngàn người khác cũng như bà Phương Phương không gởi ra những tiếng thét kêu cứu qua điện thoại cá nhân. Liệu chúng ta đã nghe biết được những gì? Liệu chúng ta đã thấy được những gì?

Yan Lianke - To serve the people 
Một “pa-nô” trong truyện tranh Servir le Peuple của Alex W. Inker, phỏng dịch từ tiểu thuyết Vì Lợi Ích Nhân Dân của Diêm Liên Khoa

Giữa những dòng thác lũ mênh mông của thời đại, ký ức riêng tư của chúng ta thường bị coi như là những miếng xốp thừa thãi, những đợt thủy triều hay tiếng động mà thời đại quét sạch hay vô tâm vất qua một bên, bịt miệng chúng lại bằng những tiếng nói và ngôn từ, tựa như chưa bao giờ chúng đã từng hiện hữu. Hỡi ôi, khi một thời đại trôi qua, mọi điều đều chìm vào quên lãng. Máu và thịt, thân xác và tâm hồn, thảy đều tiêu tán cả. Mọi thứ coi như ổn định, và điểm tựa nhỏ nhoi của sự thật tưởng có thể nâng cao thế giới đã biến mất. Như thế, lịch sử trở thành một bộ sưu tập của huyền thoại, của những câu chuyện hoang đường thất lạc, hoàn toàn vô căn cứ. Nhìn từ quan điểm này mới thấy điều chúng ta phải ghi nhớ, phải nắm giữ ký ức của mình là quan trọng như thế nào, để ký ức không bị xét lại hay xoá nhoà đi mất. Đó là điều chắc chắn và bằng chứng tối thiểu mà chúng ta có thể trưng ra khi nói lên một sự thật dù nhỏ nhoi. Điều này đặc biệt lại càng quan trọng hơn cho các sinh viên của lớp viết văn này. Đa số chúng ta chọn đời viết làm lẽ sống của mình, đi tìm sự thật và sống như một con người qua ký ức của mình. Nếu có một ngày nào ngay cả những người như chúng ta đánh mất tính xác thực cùng những hồi ức nhỏ bé đó, liệu thế giới này sẽ còn lại tính xác thực và chân lý cá nhân và lịch sử nữa hay không?

Thật ra, ngay cả nếu khả năng ghi nhớ và ký ức của chúng ta không thể làm gì để thay đổi thế giới hay thực tại, thì ít nhất nó cũng giúp chúng ta nhận thức được có điều gì thiếu sót khi chúng ta đối diện với những “sự thật” bị điều chỉnh và tập trung hóa. Tiếng nói thầm thì trong chúng ta sẽ cất lên: “Điều đó không đúng với sự thật!” Ít ra, trước khi cơn bùng phát của đại dịch thực sự đến một bước ngoặt, chúng ta cũng còn có thể nghe thấy và nhớ lại tiếng khóc thương của những cá nhân, gia đình và những kẻ khốn cùng, giữa những lời ca tiếng hát điếc tai để ăn mừng thắng lợi.

Ký ức không thể đổi thay thế giới, nhưng nó cho chúng ta một trái tim chân thực.

Dầu cho ký ức không thể cho chúng ta quyền lực để thay đổi thực tại, ít nhất nó cũng nêu lên một thắc mắc trong lòng chúng ta khi nghe lời gian dối. Nếu một ngày kia có một Bước Đại Nhảy Vọt khác và thiên hạ lại sáng chế lò luyện kim sau sân nhà, ít nhất ký ức cũng thuyết phục được chúng ta rằng cát không thể biến thành sắt, và một mu [đơn vị đo lường bằng khoảng 667 mét vuông] hoa lợi không nặng 100.000 cân. Ít nhất chúng ta cũng biết được đây là lẽ phải thường tình sơ đẳng nhất, chứ không phải là phép lạ của ý thức sản xuất ra vật chất, hay không khí tạo thành thực phẩm. Nếu có một cuộc Cách Mạng Văn Hoá gì gì khác, ít nhất chúng ta cũng sẽ có thể bảo đảm không đẩy cha mẹ của chúng ta vào ngục tù hay đưa cổ họ vào máy chém.

Các anh chị sinh viên thân mến, tất cả chúng ta là sinh viên nghệ thuật, những người có lẽ sẽ sống hết một đời đối phó với thực tế và ký ức bằng phương tiện ngôn ngữ. Chúng ta đừng nói đến ký ức tập thể, ký ức quốc gia, hay ký ức chủng tộc, mà hãy nói đến ký ức của chính mình; vì trong lịch sử, ký ức quốc gia và tập thể lúc nào cũng che đậy và thay đổi ký ức của riêng chúng ta. Hôm nay, ngay giây phút hiện tiền này, khi Covid-19 hãy còn lâu mới trở thành một ký ức, chúng ta đã vội nghe những bài ca thắng lợi và những tiếng reo hò đắc thắng quanh chúng ta. Vì lẽ đó, tôi hy vọng mỗi người trong các anh chị, và tất cả chúng ta, những người đã từng trải qua đại dịch Covid-19, sẽ trở thành những người biết nhớ, những người biết rút ra trong trí nhớ những hồi ức của mình.

Trong một tương lai gần có thể đoán trước, khi cả nước ăn mừng chiến thắng chống lại trận chiến toàn quốc là Covid-19 bằng lời ca tiếng hát, tôi hy vọng rằng chúng ta sẽ không trở thành những nhà văn rỗng tuếch chỉ biết buông lời phụ họa, mà trên hết sẽ là những người biết sống đích thực với ký ức của chính mình. Khi màn trình diễn vĩ đại đã đến, tôi mong rằng chúng ta không phải là một trong những diễn viên hay người dẫn chuyện trên sân khấu, hay là một trong những người vỗ tay tán thưởng cốt để hoà mình vào màn trình diễn— tôi ao ước rằng chúng ta sẽ là những người dè dặt và xa cách, đứng mãi tận trong xó xỉnh xa sân khấu nhất, lặng lẽ ngắm nhìn với đôi mắt ngấn lệ. Nếu tài năng, lòng can đảm và sức mạnh tinh thần của chúng ta không đủ sức biến chúng ta thành một nhà văn như Phương Phương, thì mong sao chúng ta cũng không ở trong số những người nghi ngờ và chế nhạo bà. Giữa lúc tình trạng yên ổn và thịnh vượng cuối cùng đã trở lại, với những làn sóng nhạc vây quanh, nếu chúng ta không thể lớn tiếng chất vấn nguồn gốc và sự truyền nhiễm của Covid-19, thì cũng mong sao chúng ta vẫn nói thì thầm, vì đó cũng là biểu hiện của lương tâm và lòng can đảm của chúng ta. Làm thơ sau thời kỳ trại tập trung Auschwitz quả là điều dã man, nhưng còn dã man hơn nếu chúng ta điềm nhiên chọn quên điều đó qua chữ nghĩa, trong những cuộc mạn đàm và trong ký ức—như vậy quả thật là còn dã man và kinh khủng hơn nhiều.

Nếu chúng ta không thể làm một người thổi còi tố giác như bác sĩ Lý Văn Lượng, thì ít nhất chúng ta hãy là người nghe tiếng còi đó. Nếu chúng ta không thể nói lớn tiếng, thì hãy làm những người nói thì thầm. Nếu không thể thì thầm, chúng ta hãy là những người câm lặng có ký ức. Đã trải qua khởi điểm, sự tấn công và lan truyền của Covid-19, chúng ta hãy là những người yên lặng tránh qua một bên khi đám đông tụ lại để ca bài khải hoàn sau khi thắng trận—những người mang trong tim những huyệt mộ, với bao nhiêu ký ức khắc ghi trong lòng; những người hãy còn nhớ và một ngày kia có thể trao truyền lại những ký ức này cho những thế hệ về sau.

bài đã đăng của Diêm Liên Khoa


Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)