Trang chính » Chuyên Đề, Kịch đương đại Việt Nam & thế giới, Phỏng vấn Email bài này

Kịch, Anh Hùng Ca và Triết Học- Vũ Thành Sơn Trả Lòi Phỏng vấn Chuyên đề Kịch


Câu hỏi của Ban Biên Tập Da Màu:

(1) Kịch tác gia Việt của miền Nam trước 75 và lưu vong và/hoặc các kịch tác gia đối lập (như Vaclav Havel) thường chú trọng vào đề tài lịch sử, và sự tuyệt vọng của cá nhân dưới bánh xe lịch sử. Trong "Treo Đầu Giây Quan Họ- một vở kịch đặc sắc của Nam Dao- các nhân vật bị sử dụng như phương tiện của kẻ khác và đánh mất cứu cánh của chính họ, hoặc tìm đến sự cứu rỗi qua cái chết. Mặt khác, các kịch tác gia ở các nước tư bản, như Sartre và Yasmina Reza (Pháp), Kobo Abé (Nhật), Harold Pinter (Anh), Tennessee Williams (Mỹ), chú trọng vào những tương giao xã hội có vẻ như văn minh và hoà nhã, nhưng thực ra cũng che đậy đầy áp bức, hung bạo và dối trá.

Tại sao lịch sử và xã hội, qua mọi cách diễn/tả của các kịch tác gia này, vẫn không bảo đảm được sự giải thoát/cứu rỗi cho cá nhân, hoặc cho phép cá nhân đạt được cứu cánh của đời người? 

 (2) Đề tài số mệnh trong kịch Việt, có phải cũng đồng nghĩa với ám ảnh lịch sử và tâm trạng bị các cường quốc đô hộ qua nhiều thế kỷ?

(3) Một kịch tác gia Việt đã có lúc nào viết một vở kịch vượt ra ngoài những điều kiện văn hoá, lịch sử, không gian và thời gian, để hướng nhiều đến khía cạnh thơ, triết lý hay siêu hình, như “Waiting for Godot” của Becket, hay “Intermission” của Giraudoux? Hay chính đặc tính của kịch là phản ảnh bối cảnh văn hoá, lịch sử, không gian và thời gian của kịch tác gia?

4) Tại sao số lượng kịch Việt Nam khá ít, so với những lãnh vực văn học nghệ thuật khác, như văn xuôi, thơ, hay tuỳ bút, tiểu luận?

5) Một vở kịch hay cần những yếu tố gì? Một vở kịch được coi là “hay/hoàn hảo,”  thì có phải được trình diễn, hay vẫn hay/hoàn hảo nếu nó chỉ được đọc–như văn xuôi hoặc thơ–mà không cần dàn dựng, trình diễn? Nói cách khác, trình diễn có phải là một đòi hỏi căn bản của kịch?

(6) Trong một xứ sở không tự do, điều kiện trình diễn/mua vui của kịch có làm bộ môn nghệ thuật này“dễ/khó” bị kiểm duyệt hay gây nhiều/ít sôi nổi hơn văn chương hay thi ca? Sự linh động, hoạt náo của trình diễn có làm một kịch tác gia được dễ dàng, hay bị khó khăn hơn, trong cách chuyển tải hoặc ngụy trang những thông điệp chính trị trong vở kịch của mình?


Trả lời:

Kịch xuất hiện sớm nhất từ thời Hy Lạp cổ đại cùng với anh hùng ca và triết học. Sự có mặt đồng thời của ba thể loại này, tuy vậy, cũng có những khác biệt căn bản giữa chúng với nhau, không phải chỉ ở phương diện hình thức diễn đạt, mà quan trọng hơn, nói theo Georg Lukacs, ở mối liên hệ của chúng với ý nghĩa đích thực nội tại của đời sống.

Dưới góc nhìn đó, kịch trở nên gần gũi hơn với một hình thức nghệ thuật sau này là tiểu thuyết, ở chỗ nó là tiếng nói cô đơn của con người trong một thế giới mà thần linh đã quay lưng. Sự mô tả cuộc đấu tranh tuyệt vọng với số mệnh để tìm lại sự hợp nhất nguyên thủy với Thượng Đế, đến sự tường thuật cuộc phiêu lưu, lạc loài của con người trong cộng đồng, của hy vọng không tương lai, của sự hiện diện trong sự khiếm diện (Don Quixote), đã làm nên bản chất của kịch và tiểu thuyết. Vì vậy, kịch, trước hết và chủ yếu, phải là bi kịch, là “cái cầu vồng mảnh mai bắc vững chắc qua vực thẳm” (Georg Lukacs).

Kịch tiếp tục thịnh hành ở Châu Âu. Cho đến cuối thế kỷ thứ 16 có thể nói niềm đam mê dành cho kịch đã đạt đến một mức quan trọng trong đời sống văn hóa ở hầu hết các nước phương Tây. Kịch đã trở thành một thứ nghệ thuật yêu thích của công chúng, mà sự phát triển về số lượng của hý viện ở các thủ đô và thành phố lớn tại Anh, Tây Ban Nha, Pháp,… là một bằng chứng. Cuối thế kỷ thứ 16 sang đầu thế kỷ thứ 17, cũng là Thế Kỷ Vàng (the Golden Age) của Tây Ban Nha với sự xuất hiện của những kịch tác gia tài hoa, lừng danh như Tirso de Molina, Alarcón, Guileén de Castro, Calderón,…cùng với thể loại kịch theo phong cách baroque (và Cervantes, cha đẻ của tiểu thuyết hiện đại). Lý do là vì chính ở trên sân khấu kịch mà người ta mới bàn bạc đến những vấn đề của thời đại và công chúng cũng tìm thấy ở đó những gì bức xúc, thiết thân với họ được phản ảnh. Như nó được thể hiện qua lời của Hamlet khi chào đón một nhóm kịch sĩ: “Chúng ta phải dành cho họ sự tôn quý, bởi vì họ là bản tóm tắt, là ký sự của thời đại.”

Một vài dòng sơ lược về kịch như thế để thấy kịch Việt Nam còn rất non trẻ, có một lịch sử rất ngắn ngủi và có thể nói cho đến nay, kịch Việt Nam, nói chung, còn khá xa lạ với những bận tâm triết học, lịch sử, mỹ học của chính bộ môn nghệ thuật này ở phương Tây. Trước khi người Pháp đặt chân đến Việt Nam, “kịch” ở Việt Nam (tuồng, chèo) hầu hết diễn ra ở sân đình, chợ, bến đò…, chưa có một nhà hát đúng nghĩa. Tuồng tích đều là tuồng tích của Tàu và mang ý nghĩa giáo dục, răn dạy trung hiếu là chính. Đề tài lịch sử cùng với những vấn đề của thời đại hầu như vắng mặt.

Trước năm 1975, kịch tác gia Vũ Khắc Khoan có lẽ là người đầu tiên mang đề tài lịch sử vào kịch để đào sâu suy tư, tra vấn ý nghĩa của nó trong mối quan hệ biện chứng với cá nhân con người trong tư cách vừa là chủ thể sáng tạo và vừa đối tượng chịu sự tác động của lịch sử. Nỗ lực làm mới kịch Việt Nam của ông, tuy vậy, rất tiếc đã không thể tiếp tục vì biến động của lịch sử. Ngoài Vũ Khắc Khoan ra, nếu lịch sử có là nguồn cảm hứng cho kịch đi nữa, thì đối với nhiều tác giả khác, nó cũng chỉ được chú ý khai thác để ca ngợi tấm gương yêu nước, nêu cao đức trung hiếu, đả kích thói xu nịnh, hơn là một suy tư triết lý.

Do sinh sau đẻ muộn và do bối cảnh của một nền văn hóa chuộng từ chương, thơ phú mà kịch Việt Nam (“phường tuồng” là một từ bộc lộ hết tất cả sự miệt thị của xã hội đối với kịch) cho đến nay không thể phát triển một cách mạnh mẽ so với các hình thức nghệ thuật khác. Kịch đã thiếu hẳn một môi trường và điều kiện lịch sử, văn hóa, chính trị để có thể tiếp cận với kịch của thế giới đương đại. Nhưng vấn đề đáng suy nghĩ hơn là có phải chỉ có kịch ở Việt Nam mới xa lạ với những vận động sáng tác của thế giới đương đại hay không? Thế còn những hình thức nghệ thuật khác như tiểu thuyết, thơ,…?

Vì vậy mà tôi cho rằng câu hỏi thứ ba sẽ khó có được câu trả lời có tính thiết định trong một tương lai gần. Tôi cũng không nghĩ rằng người ta phải vượt ra ngoài những điều kiện văn hóa, lịch sử, không gian và thời gian, để cho kịch hướng nhiều hơn đến khía cạnh thơ, triết lý hay siêu hình. Waiting for Godot không phải là kịch siêu hình hay triết lý, mà chính là một phản chiếu trung thực nhất thế giới của con người sau Chiến tranh thế giới lần thứ hai. Đó là một thế giới đã sụp đổ mọi ý thức hệ, niềm tin, giá trị, ý nghĩa và các hệ thống quy chiếu tinh thần. Con người hoang mang, lạc lõng, tuyệt vọng giữa một khung cảnh đổ nát. Sự trần trụi, không hoa mỹ, không tu từ trong ngôn ngữ kịch; đối thoại cộc lốc, vô nghĩa; tâm lý và sự thống nhất trong tính cách của nhân vật bị cố tình phá hủy; thậm chí quy ước truyền thống của kịch cũng bị phá hủy,…tất cả đều là những thủ pháp của tác giả nhằm lột tả hết tình cảnh và tâm lý bi đát của con người thời đại.

(Một vở kịch ngắn, chưa được dựng, của Samuel Beckett với thời lượng một phút dưới đây sẽ minh họa cho điều vừa nói:

Mt con người, mt mình, đứng, im lng, bt động. Đứng hơi tht v phía sau, không xa hu trường. Tt c din ra trong ánh sáng chiu chng vng. Có ai đó xut hin. Đi ti. Chm chm. Ông ta nhn ra mt người đứng bt động. Ông ta đứng li, chăm chú.

Ông đợi ai?

Lc đầu

– Hay cái gì?

Lc đầu.

Sau vài giây người đàn ông b đi.

Ri li mt người khác.

Ông đi đâu?

– Tôi không biết.)

Kịch của Ionesco, Samuel Beckett, Arthur Miller, Harold Pinter…đều có cảm hứng từ chính bối cảnh của thời đại.

Đối với những kịch tác gia Việt Nam, như đã nói ở trên, họ thiếu quá nhiều những điều kiện cần thiết để có thể thỏa sức sáng tạo trong tự do. Lịch sử, văn hóa, chính trị,…đã là những trở ngại không thể khắc phục dễ dàng một sớm một chiều. Những nỗ lực cho đến nay cũng chỉ là những nỗ lực cá nhân. Điều đáng buồn cho kịch Việt Nam hiện nay là nó đã bị hạ thấp xuống ở mức chỉ còn là một thứ giải trí rẻ tiền và bị rẻ rúng. Hơn thế nữa, trong hoàn cảnh hiện thời, sống dưới một chế độ độc tài toàn trị, không chỉ kịch, mà mọi hình thức sáng tác khác đều bị biến thành những công cụ chính trị, không hơn không kém.

Với sự phát triển mạnh mẽ, đa dạng, phong phú nhiều thể loại của kịch đương đại, rất khó, nếu không muốn nói là không thể, đưa ra một chuẩn mực thế nào là một vở kịch hay/ hoàn hảo. Tôi nghĩ rằng bản chất của kịch là trình diễn; không gian sống của kịch là sân khấu chứ không phải ở trên trang giấy. Chỉ trên sân khấu, với sự dàn dựng, biểu diễn, hiệu ứng âm thanh, ánh sáng,…kịch mới phát huy được hết sức mạnh và tìm thấy công chúng của nó. Điều đó cũng đúng như với thơ, cần phải được đọc hay xướng lên.

Tuy vậy, đọc trên giấy cũng là một kinh nghiệm thú vị khác, càng làm phong phú thêm những khả thể của kịch. Kịch, lúc đó, lại là một thứ kịch câm diễn ra trên sân khấu tưởng tượng của cái đầu với một diễn viên duy nhất là chính độc giả.


VŨ THÀNH SƠN




bài đã đăng của Vũ Thành Sơn


1 Bình luận »

  • Chừng nào thì người Việt có được trở lại các ban kịch (ca, nói) VN trình diễn và lưu diễn?

    Nói đến trình diễn là nói đến yếu tố rất quan trọng là khán giả. Tôi thấy người VN rất thích xem nghệ thuật trình diễn. Quý vị có thể nói kịch nghệ VN thiếu nhà hát – theatre theo kiểu Tây nên thường lấy Đình, Chùa, hay nhà lồng chợ làm sân khấu. Tuy vậy, nhìn khía cạnh khác, điều này chứng minh người Việt có dòng máu yêu kịch nghệ.

    Trí thức là gì, chẳng qua là phương cách phát triển văn hóa theo hướng minh trí wisdom. Nếu không, văn hóa (kịch) cũng sẽ “phồn thực” theo hướng khác. Hướng ông đồng bà cốt chẳng hạn.

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)