Trang chính » Lý Luận, Quan Điểm, Triết Học Email bài này

THỰC THỂ CỦA CÁI TÔI

clip_image002

Ngay từ những giây phút đầu tiên mở mắt chào đời, mỗi người chúng ta cảm nhận được sự hiện hữu của mình.

Rồi chúng ta lớn dần lên. Cảm nhận đó trở thành rõ rệt hơn: chẳng những hiện hữu, mỗi người chúng ta còn thấy mình là một cá thể thật sự, riêng biệt và độc lập. Cá thể đó, về mặt vật chất lẫn tinh thần, là trung tâm của tất cả mọi thứ khác trong vũ trụ chung quanh. Ngoài việc tự cảm nhận điều trên, gia đình và xã hội cũng dạy dỗ chúng ta rằng mỗi người là chủ thể của thân xác lẫn tâm hồn của mình. Đó là vì chính gia đình và xã hội chúng ta cũng dựa trên quan điểm trên như là một trong những nguyên lý nền tảng để vận hành.

Rồi chúng ta trải qua cuộc đời với ý tưởng chúng ta có thể nhận thức mình là ai, có những bản chất đặc trưng gì, là hạng người gì, có ước vọng gì, có quan điểm đạo đức gì, có tiêu chuẩn tâm lý gì, có khuynh hướng tình cảm gì, v.v. Nói cách khác, chúng ta nghĩ rằng mình có thể thấy biết được cái thực thể của mỗi cá nhân chúng ta là gì.

Tuy vậy, cũng có người đôi khi nhìn vào gương rồi tự hỏi “Tôi là gì? Tôi có thật hay không?”

Thật ra đó không phải là một câu hỏi lạ lùng như nhiều người thoạt nghĩ. Đó là vì nếu một người cho rằng họ là “thật”, thì cái gì làm cho họ có thể biết họ thật sự là họ?

Nhiều người sẽ trả lời rằng vì cái cơ thể vật chất của họ có thể cảm nhận được chính nó và thế giới chung quanh cho nên cái cơ thể vật chất đó có thật, nó là họ, và như vậy họ cũng có thật.

Tuy nhiên, nói thế thì nếu cái cơ thể vật chất của một người bị tách rời ra thành nhiều phần khác biệt và riêng rẽ nhau thì họ có bị tách rời ra thành nhiều cá thể khác biệt và riêng rẽ nhau không?

Lấy thí dụ tưởng tượng và cực đoan sau đây.

Nếu một người bị cắt bỏ một ngón tay đi thì phần cơ thể còn lại của họ có còn là họ không? Dĩ nhiên là còn.

Nếu cắt bỏ đi một cánh tay? Hay cắt bỏ đi tất cả chân tay? Chắc chắn vẫn còn.

Nếu cắt bỏ thêm tất cả những nội tạng trong cơ thể như thận, gan, ruột, bao tử, phổi, lá lách, v.v. và ngay cả tim, thì sao? Miễn là chúng được thay thế bằng những máy móc y khoa để tiếp tục giữ người đó còn sống và trí óc vẫn còn tỉnh táo như thường thì chúng ta sẽ cho rằng người đó, mặc dù thân thể tật nguyền khiếm khuyết, nhưng cốt tuỷ vẫn còn là họ.

Cách đây không lâu có nguồn tin (giả) trên mạng “Trung Quốc đã thành công trong một vụ giải phẩu ghép đầu”. Giả dụ như nguồn tin đó chính xác đi nữa, khi đầu ông A ghép vào thân mình ông B thì cái cơ thể tổng hợp đó là ai? Câu trả lời trong trường hợp nầy không còn rõ rệt như các thí dụ ở trên nữa. Tuy nhiên nhiều người chúng ta sẽ cho rằng nó vẫn là ông A, vì cái đầu – và bộ óc – là của ông A.

Có nghĩa là nhiều người chúng ta cho rằng bộ óc chứa đựng những gì chủ yếu và xác định cá thể của một con người. Điều nầy cũng dễ hiểu. Bộ óc chứa đựng (hay sản xuất?) tri thức bao gồm tất cả những gì một người đã từng trải nghiệm, kể cả tiềm thức, trong đời họ. Bộ óc cũng “điều khiển” mọi vận hành trong cơ thể bằng những tín hiệu điện hóa học.

Trong vài phim khoa học giả tưởng, bộ óc của một người có thể được giữ “sống” trong một lọ dung dịch gì đó và vẫn có thể giao tiếp với thế giới chung quanh bằng cách đàm thoại qua một hệ thống điện tử. Nếu như chuyện nầy thật sự xảy ra thì sao? Nhiều người chúng ta sẽ cho rằng người đó vẫn còn “sống” mặc dù phần cơ thể vật chất của họ đã bị mất hết trừ bộ óc. Hay nói cách khác, trong trường hợp nầy, bộ óc của người đó chính “là” người đó.

Nhưng bây giờ nếu bộ óc đó được cắt làm đôi, và mỗi phân nửa của nó cũng được giữ sống bằng một phương pháp tương tự, thì sao? Khi phân nửa của bộ óc ông A đàm thoại với chúng ta thì đó có vẫn còn là ông A nguyên thủy hay không?

Việc nầy chưa hề xảy ra trong thực tế nên chúng ta không thể khẳng định chuyện gì sẽ xảy ra. Tuy nhiên chúng ta biết rằng mỗi vùng của bộ óc chứa đựng những dữ liệu và đảm trách những chức năng khác nhau. Vì vậy chúng ta có thể lý luận rằng không thể nào có hai ông A hoàn toàn giống nhau cùng hiện hữu một lúc. Chúng ta chỉ có thể cho rằng có một ông A1 trong nửa bộ óc nầy và một ông A2 trong nửa bộ óc kia. Hai ông A nầy khác nhau và mỗi ông chỉ chứa đựng khoảng phân nửa những trải nghiệm, tri thức và chức năng của ông A ban đầu.

(Tôi dùng chữ “khoảng” ở trên là vì khoa học ngày nay vẫn chưa tìm được ranh giới rõ rệt giữa một vùng óc chứa đựng chức năng nầy và vùng óc lân cận chứa chức năng khác.)

Nếu bộ óc đó được chia cắt ra thành vô số phần riêng biệt nhau một cách tương tự thì chúng ta sẽ có vô số ông A riêng biệt và khác biệt nhau.

Sự kiện trên có thể cho phép chúng ta lý luận tiếp rằng bộ óc của một người không phải là người đó. Không có một ông A nào nằm trong bộ óc của ông ấy. Nếu có đi nữa thì chỉ có vô số ông A1, A2, A3, v.v. nhỏ hơn nằm trong bộ óc đó, như vừa thấy ở thí dụ bên trên. Ông A không phải là một thực thể thật sự hiện hữu trong bộ óc đó. Ông A chỉ là một danh hiệu đại diện cho vô số các ông A1, A2, A3, v.v. nhỏ hơn kể trên khi họ tập hợp lại theo một cách thức nhất định nào đó.

Để làm lý luận nầy rõ hơn một chút, chúng ta hãy xét về phân tử nước. Công thức hóa học của nước là H2O, có nghĩa là tập hợp hóa học của 2 nguyên tử Hydro và 1 nguyên tử Oxy. Thường ngày khi cầm một ly nước trong tay, chúng ta chỉ nghĩ rằng đây là “nước”. Tuy nhiên nếu nhìn về phương diện hóa học, chúng ta cũng thấy đó thật ra là một “chất gọi là nước” gồm có những nguyên tử Hydrogen và Oxigen kết hợp với nhau theo một cách thức nhất định nào đó. Khi “nhìn” vào một phân tử gọi là “nước” dưới con mắt của một hóa học gia, chúng ta không thấy cái gì khác hơn là 2 nguyên tử Hydro và 1 nguyên tử Oxy.

Có người sẽ phản đối rằng “Nhưng một phân tử nước có các tính chất và khả năng mà mỗi nguyên tử Hydro và Oxy không có.” Đúng vậy. Nhưng đồng thời không thể chối cãi rằng các tính chất và khả năng đó thật ra là tổng hợp các tính chất và khả năng của từng nguyên tử Hydro và Oxy khi chúng liên kết với nhau theo một cấu trúc đặc biệt của chúng. Tháo bỏ một nguyên tử trên ra thì chất “nước” đó không còn hiện hữu nữa.

Về phương diện nầy, cấu trúc của phân tử nước vừa kể trên cũng giống như cấu trúc của một con người, một cá thể, một thực thể của cái “Tôi”. Và cũng giống như tất cả mọi vật thể khác trong vũ trụ.

Như đã cho thấy ở trên, cái cơ thể vật chất của một người không phải là người đó. Mặc dù bộ óc chứa đựng những gì chủ yếu nhất xác định cá thể của một con người, nó cũng chỉ là tập hợp của vô số những phần óc nhỏ hơn có những nhiệm vụ và vai trò khác nhau. Cũng có thể nói nếu được bảo dưỡng trong những môi trường thích hợp, các phần óc nhỏ nầy có thể sống và vận hành, và do đó hiện hữu, riêng rẽ và độc lập hẳn với nhau. Dù có lục lọi săn lùng cách mấy đi nữa trong toàn bộ óc, chúng ta cũng không thể tìm thấy một “trung tâm” hay một “tổng đài” hay một cái gì hội tụ đủ tất cả cá thể thật sự của người đó.

Trong một bài khoa học tường thuật về thần kinh hệ của Paul Broks, một chuyên gia tâm thần và thần kinh, ông nói: “Trực giác cho chúng ta thấy rằng mỗi người là một thực thể và một cá thể đặc biệt, riêng biệt và duy nhất. Đây là một cảm nhận chúng ta rất khó, và chắc là sẽ không bao giờ hoàn toàn, từ bỏ được. Tuy nhiên cho đến nay khoa thần hệ học vẫn chưa tìm ra một trung tâm nào trong não bộ hội tụ tất cả các cá tính của một cá nhân”. Ông nhận thấy tuy không có một trung tâm điều khiển nào cả nhưng nhờ sự vận hành tương quan giữa vô số những thành phần độc lập nhỏ trong não bộ, chúng ta có một cảm giác như mình là một thực thể cá biệt, toàn vẹn và duy nhất. Cũng giống như mỗi người chúng ta là khán giả và não bộ của chúng ta là một ảo thuật gia; chúng ta được ảo thuật gia nầy khéo léo tạo ra những ảo giác làm chúng ta tưởng là mình có thật mặc dù không có gì trong thực tế xác minh được điều nầy.

Có người trong chúng ta sẽ lý luận rằng nếu chỉ xét về cơ thể vật chất mà thôi thì sẽ không đủ để xác định được một con người. Cơ thể vật chất chỉ là một cái vỏ trống. Bộ óc cũng chỉ là một phần của cái vỏ trống đó, nó chỉ là một bộ máy sử dụng các nguyên tắc vật lý như điện, từ, hóa để tạo ra tín hiệu điều khiển mọi vận hành trong cơ thể. Mỗi chúng ta đều cần có những cái gì phi-vật-chất khác nữa hoạt động phối hợp với cái vỏ trống đó mới tạo thành được một cá thể con người. Những cái phi-vật-chất căn bản cần thiết đó, theo nhiều người, là những thứ như trí nhớ, ký ức, dĩ vãng, kinh nghiệm, kiến thức, sở thích, đam mê, ước vọng về tương lai, quan điểm chính trị, khuynh hướng tâm linh, tín ngưỡng, phong thái, tính khí, v.v. và v.v.

Tuy nhiên, lý luận trên cũng không khác lý luận rằng cuốn phim đang chiếu trên màn ảnh hoàn toàn độc lập với máy chiếu phim. Bộ óc chúng ta tương đương với máy chiếu phim, những thứ phi-vật-chất kể trên tương đương với hình ảnh chiếu trên màn vải. Không có bộ óc thì sẽ không có những thứ phi-vật-chất kể trên, và một người sẽ không là người đó.

Tuy vậy, ngay cả nếu chỉ xét riêng về phần phi-vật-chất, chúng ta cũng không thể xác định có thứ phi-vật-chất nào kể trên hội tụ đủ tất cả cá thể của một người. Tất cả các thứ phi-vật-chất nầy, cũng giống như cơ thể vật chất, cần phải tập hợp lại và làm việc chung với nhau qua những mối tương quan chặt chẽ và mật thiết nào đó thì những mối tương quan đó mới làm thành một câu chuyện, câu chuyện về con người của mỗi cá nhân. Sự hiện hữu của các mối tương quan đó mới làm cho những cái phi-vật-chất căn bản trên tạo dựng ra một cái được xem là cá thể của mỗi người chúng ta.

(Ở trên tôi dùng những chữ như “tập hợp”, “tạo dựng” và “được xem là”. Đó là vì tất cả những thứ trên có thể tập hợptạo dựng ra một thứ được xem là cá thể của chúng ta, nhưng chúng không phải cá thể của chúng ta.)

Có những người cho rằng nếu mỗi cá nhân không phải là một thực thể độc lập, tự chủ, toàn vẹn và dài lâu như vậy thì phải chăng mỗi cá thể chúng ta thật ra không hề hiện hữu? Phải chăng, nói cách khác, ngay cả cái “ngã” của chúng ta cũng không hiện hữu? Những triết gia như Thomas Metzinger, Bruce Hood, hay Susan Blackmore chẳng hạn cho rằng thực thể của cá nhân chỉ là một ảo tưởng.

Theo tôi, tôi lý luận rằng mỗi người chúng ta không “thực” mà cũng không “ảo” hơn phân tử nước vừa được dùng làm thí dụ ở trên. Phân tử nước đó, cũng như tất cả mọi vật chất trong vũ trụ của chúng ta đều là tập hợp của những thành phần độc lập nhỏ bé hơn. Ngay chính những thành phần gọi là “độc lập” nhỏ bé đó cũng chỉ là tập hợp của các thành phần tương tự khác nhỏ bé hơn nữa. Và cứ thế tiếp diễn. Nếu đó là cấu trúc nền tảng của cái vũ trụ nầy thì tại sao chúng ta nghĩ mỗi người chúng ta có gì khác biệt hơn?

Chẳng những thế, nếu chúng ta chấp nhận mọi sự vật đều là tập hợp của vô số phần tử độc lập nhỏ bé hơn thì từ đó chúng ta cũng phải chấp nhận một hệ quả không thể không nói đến ở đây, đó là mọi sự vật không trường cửu và biến đổi liên tục. Lấy thí dụ, một con thác chỉ là tập hợp vô số giọt nước đổ liên tục qua những ghành đá. Không có các giọt nước đó, con thác không hiện hữu. Nhưng các giọt nước có thật, do đó có thể nói con thác không phải là một ảo ảnh. Tuy vậy cũng có thể nói con thác không có một thực thể nhất định vì nó biến đổi không ngừng trong từng khoảnh khắc. Tương tự, những gì chúng ta gọi là tinh hoa và cá thể của một con người thay đổi từng giây từng phút theo suy nghĩ, tình cảm, tâm tư mỗi lúc. Sự thay đổi nầy làm một người không hoàn toàn giống người đó vài giây phút trước đây. Chúng ta có thể thấy điều nầy một cách rõ ràng và dễ dàng hơn nếu so sánh một người hôm nay với chính người đó vài hôm trước, vài năm trước hay vài thập niên trước.

Khái niệm trên thật ra không có gì mới mẻ. Chúng ta có thể tìm thấy quan điểm nầy trong những triết lý gia các thế kỷ 17, 18 như Locke hay Hume. Và trong một phần của triết lý Phật Giáo.

Nếu khái niệm trên là một cách nhìn về cá thể mỗi người, và về vũ trụ chung quanh, thì đây thật ra là một cách nhìn rất lạc quan. Theo cách nhìn nầy, thay vì bị giam cầm trong một cá thể cứng ngắc bất di bất dịch, mỗi người chúng ta là một thực thể có khả năng chuyển đổi linh động. Đó là vì chúng ta nắm quyền lựa chọn những gì sẽ xảy ra cho tư duy và hành vi chúng ta. Chúng ta không chỉ là một cái máy chiếu phim vì trong rất nhiều trường hợp chúng ta có thể điều khiển phần nào những hình ảnh gì chúng ta muốn chiếu ra. Chúng ta thường có thể nắm chủ động (hay có cơ hội để cố gắng nắm chủ động) những suy nghĩ, tình cảm, tâm tư của chúng ta trong từng thời điểm. Chúng ta không chỉ là một thác nước hoàn toàn vô cảm tính. Chúng ta thường có khả năng kiểm soát được ít nhiều những giọt nước nhận được từ thượng nguồn và những giọt nước chảy đổ xuống hạ nguồn.

Tôi dùng những chữ như “thường”, “trong nhiều trường hợp”, “phần nào”, “có cơ hội để cố gắng”, v.v. ở trên là vì dĩ nhiên không phải chúng ta muốn cái gì xảy ra cho chúng ta cũng được. Tôi có thể nghe trình diễn một nhạc khúc vĩ cầm tuyệt vời rồi mơ ước phải chi mình cũng làm được điều đó; và tôi có thể bỏ hết thời giờ trong cuộc đời còn lại để tập luyện nhưng không có gì chắc chắn tôi sẽ bao giờ đạt đến trình độ tương tự trừ phi tôi có một năng khiếu bẩm sinh đặc biệt về âm nhạc mà xưa nay chưa hề nhận ra. Tuy vậy, cái quyết định muốn thử xem tôi có bao giờ trở thành một nhạc sĩ vĩ cầm lão luyện hay không vẫn hoàn toàn là của tôi. Tôi phải nhìn vào hoàn cảnh của tôi (khả năng, thời gian, tài chính, sức khỏe, v.v.) khi lựa chọn lối đi nầy. Tôi có thể không biết mình sẽ đi được bao xa, nhưng ở thời điểm đó tôi nắm quyền quyết định sẽ đi con đường đó hay không.

Có sách kể Thích Ca Mâu Ni dạy rằng “Người đào giếng tìm ra nguồn nước, người làm cung tên uốn chuốt những mũi tên thẳng thớm, người thợ mộc cưa đẽo những thanh gỗ trở thành ngay ngắn, người khôn ngoan tự làm nên mình”. Nói cách khác, mỗi người chúng ta ai cũng có thể tự lèo lái phần lớn cái gọi là “định mạng” của mình. Định mạng không phải là cái gì đã có sẵn mà một ngày nào đó chúng ta tìm thấy, định mạng còn là những gì chúng ta thường có thể tự sáng tạo cho chính mình.

Do đó, ngay cả nếu chấp nhận rằng mỗi cá thể chúng ta chỉ là tập hợp của vô số những phần tử vật chất lẫn phi-vật-chất hầu như vận hành hoàn toàn độc lập với nhau, cái cá thể đó vẫn có thể nắm quyền lựa chọn phần lớn những gì sẽ xảy ra cho nó.

Theo tôi thì đây không phải là một ảnh tượng tệ lắm.


bài đã đăng của Nguyễn Nhân Trí


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006*2018 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)