Trang chính » Giới thiệu tác giả, Nhận Định, Thơ Email bài này

Les Murray – Nhà thơ Xứ Bunyah

 

Les Murray
Nhà thơ Les Murray

Nhà thơ Les Murray, người được xem là tiếng thơ quan trọng nhất của nước Úc trong nửa thế kỷ qua, vừa qua đời vào ngày 29 tháng Tư, thọ 80 tuổi.

Tin ông mất được loan báo ở những tờ nhật báo ngay ngày hôm sau, từ Melbourne, Sydney đến các thành phố Rotterdam, London, Dublin, Edinburg, New York, là những thành phố sinh thời ông đã tới một hay nhiều lần tham dự các lễ hội thơ, các buổi ra mắt tác phẩm, đọc thơ, gặp gỡ bạn thơ, bạn đọc. Ông là tên tuổi trong rất nhiều năm vốn vẫn được đồn đoán sẽ đem về Nobel văn chương cho Australia, nhất là sau khi Joseph Brodsky, Seamus Heaney, Derek Walcott – ba trong bốn tên tuổi nổi lên trong những năm 1990 – đã lần lượt được trao giải. Brodsky, Heaney, Walcott đã dành cho ông những lời ca ngợi vốn là rất hiếm khi nghe từ họ khi bàn thảo về những nhà thơ đồng thời. Joseph Brodsky viết rằng Les Muray vượt ra ngoài biên giới quốc gia, ‘ông là người làm cho ngôn ngữ sống’ (“He is, quite simply, the one by whom the language lives.”). Peter Porter (1929-2010), một nhà thơ của Úc từng sống và làm việc ở London, được nhiều mến mộ trong các thế hệ người viết trẻ thì gọi Les Murray là “người canh giữ cho linh hồn của nước Úc” (“a custodian of the Australian soul”).

Les Murray sinh năm 1938 tại Nabiac, lớn lên ở Bunyah, một miền thôn dã nằm cách thành phố Sydney 120 dặm về hướng Tây Bắc. Tổ tiên ông tới đây từ Tô Cách Lan, ba bốn thế hệ khai khẩn biến đất rừng thành đồng trại. Ông mất mẹ sớm, vào năm 12 tuổi, một biến cố đau buồn khiến cho gia cảnh vốn khó khăn của gia đình ông đi xuống tới chỗ kiệt quệ. Cha ông, vượt qua giai đoạn suy sụp, trở lại với nghề đốn cây, phá rừng, mua được một căn trại chăn nuôi bò sữa. Gia tài của mẹ ông để lại cho, ngoài một bộ bách khoa tự điển mà ông đọc đi đọc lại tới hầu như thuộc nằm lòng, là một ước nguyện của bà rằng cậu con trai sẽ lên thành thị, sẽ vào đại học, thoát khỏi khung cảnh cô lập của vùng quê. Sau thời trung học ở quận trấn Taree gần Bunya – một giai đoạn ác mộng của tuổi thiếu niên bị bạn bè xô đẩy, cô lập – Les Muray nhận một học bổng của Đại Học Sydney và vào đấy, trong môi trường mới, nổi lên ngay như một ngòi bút có tài. Ông là một biên tập viên của tờ báo sinh viên Honi Soit, và các tạp chí văn chương Hermes, Arna. Ông bỏ đại học nửa chừng, đi lang bạt bằng cách đón xe xin quá giang dọc đường (hitchhike), thăm viếng nhiều nơi trên lục địa Úc, đọc và tự học. Ông tự học nhiều ngôn ngữ, biết nhiều nguồn văn hóa, chuẩn bị cho sự nghiệp thơ sau này. Năm 1962 ông lập gia đình với Valerie Morelli, một bạn học, sau khi bà vừa tốt nghiệp. Cuộc hôn nhân với nhà giáo trẻ yêu kiều này đem tới sự ổn định cho ông ở tuổi hai mươi và còn sẽ giúp ông cho tới hết đời: một mái gia đình năm người con và một sự nghiệp toàn thời cho văn chương của ông.

Công việc đầu tiên của ông sau khi có gia đình là dịch giả cho Đại học Quốc Gia ở Canberra. Ông rời công việc này đi qua Âu Châu vào năm 1967, trở lại đại học, tốt nghiệp năm 1969. Ngoài những công việc tạm thời như phụ trách thư tín cho văn phòng Thủ Tướng John Gorton, ông dành toàn bộ thời gian cho văn học. Ông là biên tập viên của tạp chí Poetry Australia trong giai đoạn 1973−1979 và trong giai đoạn 1976-1990 làm việc cho Angus & Robertson, là nhà xuất bản lớn nhất tại Úc bấy giờ, ở vai trò đọc và quyết định tác giả tác phẩm cho nhà xuất bản. Ở hai công việc này và ở vị thế biên tập văn chương cho tạp chí Quadrant từ năm 1990, Les Murray đã góp phần không nhỏ làm nên diện mạo văn học Úc trong giai đoạn sôi nổi, có nhiều tranh luận chính trị và văn hóa sôi bỏng, khởi đi với năm 1968, khi một thế hệ mới những nhà thơ nhà văn tìm lối đi giao tiếp với văn học bên ngoài, và về mặt chính trị nước Úc trở thành một lực nối giữa Á Châu và Âu Mỹ, độc lập dần từ Anh. Trong giai đoạn này nếu những quan điểm của Les Murray lắm khi là đối tượng gây tranh cãi, thì về mặt thơ ca, không ai phủ nhận ông là người có sức sáng tạo mạnh mẽ nhất; ngay từ những tập thơ đầu tiên đã có một giọng thơ riêng biệt, luôn gây ngạc nhiên, hứng thú, không chỉ trong giới cầm bút mà dần dà lan rộng ra công chúng. Tập thơ Subhuman Redneck Poems (Những bài thơ của kẻ quê mùa thô lậu), xuất bản năm 1996, có số bán trên 10 nghìn cuốn, một kỷ lục trong thị trường sách vở Úc.

Thi nghiệp của Les Murray bắt đầu với tập The Ilex Tree, xuất bản chung với thơ của Geoffrey Lehmann vào năm 1965. Ba cuốn kế tiếp: The Weatherboard Cathedral (Nhà thờ lợp ván), 1969; Poems Against Economics (Thơ đối kháng kinh tế học), 1972; Lunch & Counter Lunch, 1974, tạo thành một nền móng vững vàng cho các tuyển-tập và vựng-tập lớn dần theo thời gian, tiếp tục xuất bản. Tính đến cuối đời ông đã in trên 30 tập thơ, hai tiểu thuyết thơ: The Boys Who Stole The Funeral (Những cậu trẻ đánh cắp tang lễ), 1979, Freddy Neptune (1998), và tám cuốn tiểu luận.

Dường như không bị giới hạn ở đề tài, thơ ông nói về thơ ấu, cảnh quê, sự xung đột giữa phố thị và thôn dã, phong cảnh và lịch sử, quan hệ giữa ông và mọi người ông tiếp xúc, trong cuộc sống, trên những chuyến đi trong nước, ngoài nước; Bunyah trở thành một nguồn thơ cho những quán niệm về phong thổ, cuộc sống của con người nông thôn, gia súc, mùa màng, khí hậu, sự khắc nghiệt và kỳ diệu của thiên nhiên; ký ức mơ mộng và bi thương của ông trở thành những câu chuyện thơ, thân mật, gần gũi; lối nói như đối thoại, lối nhìn mới lạ vào sự vật và sự việc trong đời thường, chất trí tuệ ẩn giấu, chất minh triết kín đáo trong lối nói dân dã, chất bông đùa trào lộng bên cạnh cay đắng và phê phán. Les Murray được so sánh với W. H. Auden ở sự đa dạng trong cách sử dụng các thể thơ. Ngôn ngữ thơ tùy thuận không chỉ sự vật, sự việc mà cả nguồn xuất xứ (ông gọi là dream-source), chốn khởi đầu của từng mỗi chữ, từng mỗi cụm từ, gắn bó liên kết trong một hòa phối của tâm thức mơ mộng, trí tuệ và cảm quan.

Dẫu lên tiếng chống lại ‘thơ hàn lâm’, thơ Les Murray thường đòi hỏi người đọc vận dụng cái biết về ngôn ngữ để hiểu thấu đáo nhiều tầng lạch ý nghĩa chất chứa bên trong. Chữ nghĩa và lời nói, theo ông, có trong nó lịch sử, được mài dũa qua ngàn vạn cảnh đời, qua thời gian của những cuộc đi, di cư, tiếp xúc, va chạm, cả những cuộc chinh phạt, chinh phục, được thua, những giao thương, những lễ lạc, nghi thức. Ngôn ngữ thơ ăn sâu vào máu huyết, vào cách nói, cách nghĩ, cách cảm, không còn là của cá nhân mà là cả một tập thể con người. “Vernacular Republic” là tựa đề tuyển tập thơ đầu tiên của ông xuất bản ngoài nước (London, 1976). “Vernacular republic” có thể dịch ra là “cộng hòa thổ ngữ” hay “cộng hòa ngôn ngữ bản địa”. Nhà thơ, như ông thấy, là người sống trong cộng hòa thổ ngữ, là người chịu gánh lấy truyền thống đã có, nhưng qua tiếng thơ riêng của mình làm sống, và làm giàu có ngôn ngữ và đời sống chung. Les Murray phân biệt hai đường hướng thơ và nghệ thuật: Athenian và Boetian. Athenian ý thức tới tính đô hội, kiểu cách, thị hiếu, trào lưu; Boeotian chú mục vào nông vụ, vào sự vận hành của thiên nhiên, sự tuần tự, chu kỳ. Thơ Virgil thể hiện khuynh hướng Athenian (Nhã Điển), thơ Horace đi với khuynh hướng Boeotian (Bắc Hy Lạp). Trong bối cảnh thơ Úc, Les Murray tự xét thơ của Peter Porter đi gần với Athenian, còn ông đi theo khuynh hướng Boeotian. Nêu lên sự dị biệt song hành này để thấy nguyên do tại sao ngay tại buổi đầu ông đã không để cuốn hút vào phong trào hiện đại, với Jules Laforgue, Ezra Pound, T.S. Eliot. Thay vì modernism, ông đã đi tìm ngôn ngữ thơ ở Nhật, ở Ấn, ở Trung Hoa, ở Tô Cách Lan, Ái Nhĩ Lan, ở những nhà thơ Tô Cách Lan đi trước ông như Hugh MacDiarmid và Sorley MacLean … Ở hai nhà thơ MacDiarmid và MacLean ông tìm được nguồn Gaelic của ngôn ngữ tổ tiên của mình, một hứng khởi quan trọng hơn những nhà thơ Úc lớp trước, như A. D. Hope, Kenneth Slessor, Judith Wright. MacDiarmid (1892-1978) là nhà thơ từng mạnh mẽ quảng bá cho ‘cộng hòa thổ ngữ’. Và khi Sorley MacLean (1911-1996) mất, elegy của Murray nhắc nhở:

Khi một nhà thơ Gaelic lớn mất đi
đấy là Lãnh địa đối xứng, Antipodes,
Antipodes cho khắp mọi nơi.
Nỗi hãi kinh cho người may mắn,
cho người vô vọng, hải cảng:
cái chết khiến tất cả chúng ta thành những di dân.

Where the great Gaelic poet
has gone, that’s Antipodes,
Antipodes to everywhere.
Horror to the fortunate,
To the helpless, harbour:
death makes us all emigrants.

Chọn khuynh hướng Boeotian, Les Murray ngả về một nước Úc nông thôn, nơi riêng ông có những nối kết từ sơ sinh, thơ ấu, những điểm đầu nguồn, về mặt ngôn ngữ. Nhưng người đọc ông trong thế kỷ qua cũng cảm nhận ở ông một tín ngưỡng cho đa nguyên, cho tính tích hợp, cho một thế giới quan rộng rãi, trong đó có sự mà ông gọi là sự tha thứ của Đấng Tạo Hóa nữa. Ông nói thơ có mặt ở mọi nơi: ‘Nằm ngoài tất cả thơ là một hố thẳm không thể vói tới’ ( ‘Being outside all poetry is an unreachable void’).

Thơ là những gặp gỡ của ngôn ngữ, và những bài thơ sẽ tiếp tục, như tín ngưỡng.

Religions are big slow poems, while most poems are short, fast religions.”

(Những tôn giáo là những bài thơ lớn, chậm, trong khi những bài thơ là những tôn giáo nhanh, ngắn.)

*

Người mà thi giới vẫn thân mật gọi là Nhà thơ Xứ Bunyah (the Bard of Bunyah) vừa ra đi; ông để lại, đã rõ ràng, một di sản lớn cho xứ sở Úc, cho truyền thống thơ thế giới đã chọn lựa ngôn ngữ làm sức mạnh để thấu đạt cõi-người: lầm than, vinh dự; để cảm nhận sự kỳ diệu của thiên nhiên vạn vật; để thông tri, thông hiểu. Bunyah lớn rộng ra cũng là tất cả mọi miền quê của tiếng nói, của chữ lời, và thơ ca – sự tinh lọc ấy! – như ông suốt đời thơ của mình hẳn đã một mực tín cậy.

Thường Quán, 5-2019

bài đã đăng của Thường Quán


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006*2018 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)