Trang chính » Biên Khảo, Nghiên Cứu, Nhận Định Email bài này

Thơ ca: Từ hiểu biết bằng vực thẳm đến mệnh lệnh cách của tất yếu


♦ Chuyển ngữ:
1 bình luận ♦ 17.11.2015

 

 

Đã tự bao giờ, những nhà thơ luôn tìm cách gia tăng khả năng và mở rộng ranh giới cho trí tưởng tượng của mình.

Từ Thomas De Quincey tới Henri Michaux đều đòi hỏi những vị thuốc đạt tới mức “làm lệch lạc hết các giác quan”, điều mà Rimbaud từng đòi hỏi trong một văn bản nổi tiếng.

Việc làm tuy nguy hiểm đấy, nhưng cũng thật gương mẫu, giúp chúng ta khá nhiều trong việc bình thường hóa sự cuồng nhiệt thái quá của Thơ Ca. Bàn quay nổi tiếng của Guesnesey không bắt buộc chúng ta tin rằng Hugo đã giao tiếp với thần linh, nhưng gợi cho chúng ta hình dung về một thể loại tưởng tượng phong phú này. Về những kinh nghiệm của Baudelaire và Michaux cũng vậy, chúng đều giúp ta biết rằng, loại trí tưởng tượng gây nên nhiều ảo tưởng điên cuồng nhất chẳng hề do nắm giữ được siêu nhiên, mà chỉ do từ bộ máy cấu tạo của tinh thần và thể chất. Người ta lấy làm kinh ngạc khi đọc Những Thiên Đường Nhân Tạo sáng suốt của tác giả. Tỉ như người ta có thể khám phá thấy trong những mấy dòng thiên tài sau đây của Baudelaire, phần lớn do thủ đắc được sức chú ý sắc bén khủng khiếp. Khi đã nốc say nước cây gai Ấn Độ – cây haschich – cái nhìn của mình như có thể bóc trần sự vật đến tận tâm lõi của chúng :

Những giác quan bỗng trở nên tinh tế và sắc bén đến lạ thường. Mắt có thể soi rõ đến vô tận, đôi tai có thể chắt lọc những mầu âm đặc dị giữa bao tiếng động hỗn mang chát chúa(…).

Ảo giác bắt đầu ẩn hiện. Ngoại vật mang hình dáng quái dị chưa từng thấy. Rồi chúng biến dạng hoặc chớp nhoáng thay biến để sau cùng là ứng nhập vào mình hoặc ngược lại, ta nhập vào chúng. Những chuyển vị lạ lùng và nhập nhòa không sao giải thích được, những âm thanh hóa mầu, những cú vỡ mầu hóa thanh nhạc,…tất cả biến hiện trong trầm bổng đa sắc. Bạn ngồi đó, hút thuốc, và bạn thấy mình như đang ngồi trong ống vố và thở ra những đám mây bềnh bồng xanh nhạt…[1]

Người ta thấy trong miêu tả trên, không có gì là bí truyền ở những hiện tượng tương xứng. Người ta cũng có thể nhận ra rằng Baudelaire gợi lên những hiện tượng rất thông thường và mỗi người, nếu chịu đồng ý quan sát “ sự chuyển vận thực tế của tư tưởng nơi chính mình “, sẽ khám phá thấy những ảo ảnh dị thường. Cây gai haschich cho phép mọi thứ lùi lại, có khoảng cách, có sự phóng đại vượt mức. Điều này đặc biệt giúp cho nhà thơ lớn tự khám phá nơi mình những bí ẩn kỳ lạ. Trong một bản văn bên cạnh, Baudelaire giữa một ví von hời hợt bên một ẩn dụ sống động, mọi chia cách thực tại giữa thơ ca “phù phiếm” với thơ ca thực sự :

Mắt bạn đăm đắm nhìn vào một thân cây đang cúi rạp trước sức gió lớn, chỉ trong vài giây, những gì trong óc não nhà thơ chỉ là những ví von rất đỗi tự nhiên sẽ chuyển thành thực trạng trong ý nghĩ chúng ta. Bạn chuyển trao cho cây những đam mê của bạn, cả dục vọng cũng như nỗi ưu phiền, rền rỉ, dao động của cây cối phút chốc nhập nên hình tính của bạn và chính bạn.[2]

Henri Michaux đã có kinh nghiệm say sưa khi tiếp thụ chất cây gai haschich và loại rượu Mescal được chiết xuất và chưng cất từ một thứ nấm lạ của Mễ Tây Cơ.

Trong một số tác phẩm, mà đặc biệt là trong Hiểu biết từ những vực thẳm và vùng vô tận quay cuồng ( Connaissance par les gouffres et l’Infini turbulent), Michaux đã mô tả “dưới hình thái Thơ Ca” những cảnh tượng được nhìn thấy của riêng ông. Nhưng những bản văn này hầu như né tránh việc nói tới những biểu cảm trữ tình. Michaux, với lòng kiên định và sự ác độc của một nhà côn trùng học đã tháo gỡ máy liên tưởng truyền nhiễm chi phối ảo giác. Ông chứng tỏ rằng những từ ngữ còn hơn những ký hiệu rất nhiều, chính chúng bao hàm cả thực tại.

Nếu cảm giác tôi đã có trước đây về một tia nước thấm trong cổ họng, thấm sâu hơn là tôi chờ đợi, đã khiến cho tôi có cảm giác là tất cả những yếu tố trước ban trưa nay đã biến đổi. Đáy sâu sẽ làm nên chiều sâu, đã làm thành hố xoay thăm thẳm; ý niệm việc làm cho dịu mát đã tạo nên hơi mát trong núi; nước xuôi dòng xuống sâu đã thành thác đổ, nước xói mòn đã xói mòn thành hố rãnh, và sau cùng thành vực thẳm[3].

Ở đó, có cả một nghệ thuật Thơ Ca về các chiều sâu, và Michaux có thể lập nên những định luật chiếu ánh sáng mới lên một vài quá trình thành lập hình ảnh và ngôn ngữ Thơ Ca :

Sự tiến triển của vị thuốc này theo đường hướng như sau(và chẳng thể có một đường hướng nào khác): từ cảm nhận tới gợi nhớ, từ hình dung tới danh từ, từ cảm giác tới sự vật, từ sự vật tới toàn cảnh bao quát và trang hoàng[4].

Chúng ta nắm giữ ở đó lời giải thích hợp lý của sự thành lập những hình ảnh Thơ Ca. Nhưng những kích thích gây ảo tưởng đó vẫn chưa đủ để tha hồ tạo dựng nên thy sỹ; Baudelaire và Michaux tiếp nhận những kích thích đó và khai thác chúng hữu hiệu hơn ai hết, vì ngoài trí thông minh ra, hai nhà thơ này còn làm chủ được ngôn ngữ nữa.

Có điều là vị thuốc không nhất thiết phải luôn luôn đạt được trạng thái thứ yếu đó. Những nhà lãng mạn Đức như Nerval, Desnos cùng những nhà siêu thực như Arnaud, không cần đến ma túy mà vẫn sống trong thiên đàng hay địa ngục, mà không một mảy may giả tạo.

Nhưng không có gì chứng tỏ rằng “sự hỗn loạn trong tinh thần” chưa phải là điều ưu tiên kinh khủng của những kẻ mang trong chính họ chất thuốc của riêng mình.

Trường hợp của Nerval là điển hình nhất, cũng là trường hợp của Van Gogh : chứng thác động tinh thần đã đưa dẫn họ đến trạng thái thi hứng tán nhập linh loạn.

Michaux từng viết: Tất cả những kẻ thác động thần kinh đều luôn rơi trong trạng thái đầy thi hứng(kẻ thác động) sử dụng bút pháp đầy tính Thơ Ca, cùng thứ ngôn ngữ cơ bản mà trạng thái thăng hoa(thảm thương?)của y đã với chạm tới; nhưng những ai khác không chịu hiểu và chia sẻ điều đó như một đặc tính. Và còn nghiêm trọng hơn nữa là, y sống y hụp lặn trong đó, y thực hiện điều ẩn dụ và tự để mình gieo vào trong đó như một cảm quan mê hoặc. Y, chính là kẻ tự khổ nhục cho một phép loại suy được cảm nhận và chịu đựng quá nhiều. Y không tự kiềm chế, mà còn ru ngủ mình trong một hầm mộ riêng biệt, u khuất.[5]

Holderlin, Nerval, Artaud, cả ba đã bước ra khỏi hầm mộ sâu mà chẳng hề là “thi nhân nhà nghề”gì cả, vì vậy mà những tia sáng khuất mờ của họ chiếu xuống “vực thẳm” mới tỏa rạng, rực bóng lên đến thế. Cũng ở nơi đó, còn cho ta thấy một hình thái trọn vẹn của trí năng minh mẫn luôn tiềm ẩn trong họ.

TRÍ TƯỞNG TƯỢNG CỤ THỂ,

Từ chối, không tìm tới nguồn gốc của chứng mê sảng, Bachelard đã biến trí tưởng tượng trong Thơ Ca thành một hiện tượng học ở trình độ thành tựu của Thẩm Mỹ học và sáng tạo văn học.

Sau cuộc hành trình dài, nhà triết học của Tinh Thần Khoa Học Mới ( Nouvel Esprit Scientifique), trong khi đang lùng kiếm tư tưởng tiền khoa học đã chiêm nghiệm thấy một số những lý luận giả mạo, bất quá chỉ là những cuộc phiêu lưu của trí tưởng tượng. Kể từ tác phẩm Lautréamont, trong đó một phương pháp được đinh nghĩa, ông khám phá ra một số nhà thơ chỉ ban cho những cuộc phiêu lưu của trí tưởng tượng chỉ có một chiều thích hợp, và trong khi những nhà thông thái giả tạo coi những gì là điên khùng, thác loạn, thì các thi nhân lại xem đó là tự do, là chân lý : hai lối đi của con người hiện đại, khoa học và Thơ Ca không tiếp nối nhau để bổ sung cho nhau.

Ngao du trên khắp miền bát ngát của trí tưởng tượng Thơ Ca, Bachelard, thi nhân vừa là nhà thông thái lỗi lạc, khám phá ra rằng hình ảnh của những nhà thơ lấy ra từ những thứ hạng cơ bản, và cũng từ những loại hạng đó, chính là khởi xuất cho những chất cơ đẳng của tư tưởng tiền khoa học, như : lửa, nước, không khí, đất,…

“Những hình thức và những từ ngữ không phải là tất cả trong Thơ Ca. Để lôi cuốn chúng, một số đề tài vật chất được coi là khẩn thiết. Chính nhiệm vụ của chúng ta là phải chứng thực rằng, có một vài vật thể từng chuyển tới chúng ta sức mạnh mê hoặc để đem lại sự thống nhất cho những bài thơ chân chính. Nếu sự vật thiết lập trật tự cho những giấc mộng của chúng ta”.[6]

Với Bachelard, chìa khóa dẫn vào thế giới của thi nhân, luôn y cứ vào những dữ kiện tức thì của những giấc mơ sơ đẳng. Nhưng khi đọc, trí tưởng tượng không chỉ bằng lòng với việc tái tạo lại những lửa, nước không khí hay đất. Trí tưởng tượng tuyệt đối sáng tạo những yếu tố không gì khác là những ngôn từ đã tạo dựng nên chúng.

“Trí tưởng tượng sáng tạo có nhiệm vụ hư hóa cũng hữu ích với tâm linh, cũng tựa như nhiệm vụ của thực tại mà các nhà tâm lý học luôn nhắc tới để cốt nêu đặc tính thích ứng của tinh thần đến một thực tại được ấn chứng bởi những giá trị xã hội”[7]

Trí tưởng tượng là máu huyết của Thơ Ca, nhưng vẫn chưa là Thơ Ca.

Để trí tưởng tượng có thể nuôi sống ngôn ngữ, cần yếu đến trí thông minh và trí năng can thiệp, bổ sung vào. Vì, nói một cách khái quát và hình ảnh thì, một khi tài sản còn tản mạn đó đây, sẽ không được coi là tài sản thật.

MệNH LệNH CÁCH CỦA TẤT YẾU,

Antonio Machado từng nhấn mạnh: Trí năng không bao giờ ca ngợi, vì không phải là nhiệm vụ của nó. Trí năng phục vụ Thơ Ca, nhắc nhở Thơ Ca mệnh lệnh của điều tất yếu.

Một sự lầm lẫn phổ biến và khá rộng rãi là, người ta thường coi nhà thơ như những con người kém thực tế, kém lý thần trí : “Những thi nhân khi sáng tác, không hề do khoa học điều khiển mà do một loại linh tính và niềm khởi hứng thần thánh, cũng tựa như các nhà tiên tri, tiên giác đã phóng ra biết bao lời đẹp đẽ mà chẳng phải bận lòng cần tìm xem mình vừa phát ngôn những gì “(Apologie de Socrate, Lời biên giải của Socrate).

Những nhà thơ có thể không chú ý đến những điều mình nói, nhưng thật là trầm trọng nếu nghĩ rằng những gì tốt đẹp cũng tự động sinh khởi ra do phép lạ. Thiếu đi “niềm hứng khởi thần thánh” thường cũng là thiếu trí thông minh.

Ở mọi trình độ sáng tác Thơ Ca đều có trí thông minh can thiệp. Với nhà thơ, cảm là lựa chọn, do đó mới hiểu được sự vật – hiểu theo đúng nghĩa từ nguyên của “hiểu”:

“Hiểu”, cùng lúc nắm vững kết hợp do nắm bắt. Như người ta thường nói lửa bén tay hay xi măng khô cứng, hoặc nói mặt hồ thường đông đá vào mùa đông, hoặc là một ý tưởng đã bị chiếm lĩnh trong quần chúng, và vậy nên, sự vật hãy tự hiểu và chúng ta hiểu chúng.[8]

Trí thông minh và cảm xúc soi sáng lẫn nhau. Sáng tạo Thơ Ca ở giai đoạn này là “một trạng thái kép” như Mounin từng nói, ông thuật lại trong cuốn sách nhỏ của ông viết về R. Char một cách ngôn của chính nhà thơ này : “Bài thơ xuất hiện tự một bắt buộc chủ quan và một chọn lựa khách quan” ( Sự phân chia hình thức, Partage Formel).

Những tình cảm lớn cũng vậy, chưa thể đủ để sáng tác nên một bài thơ bất hủ. Một vài người , thích đem trí thông minh ra như một đối lập với tình cảm. Sự biểu lộ tuôn tràn, muốn giữ được vẻ tự nhiên nguyên thủy phải như con suối nước trong, nghĩa là phải lọc. Dụng cụ để lọc, chính là nhà thơ, ông gạn đi những chất bẩn tạp, những bọt bèo bằng một trí thông minh tự phát và sự hiển lộ được sáng rỡ, chính là bài thơ.

Nhà thơ, chính là người chỉ cần một câu thô cũng đủ để gợi lên hay làm sống lại một lần nữa nơi ta không phải chỉ là một ý niệm, mà, như Claudel nói :”Cả một bức tranh vừa rỡ ràng vừa

thú vị”, một ý niệm không phải bị phân lìa cảm xúc.

“Char không bao giờ quên điều đó. (Ông viết trong Moulin premier, Cối xay gió đầu tiên): Đúng như vừa thoáng thấy lấp lánh chất cảm xúc tức khắc lên ngôi hoàng hậu”[9]

Trí thông minh trong trường hợp này là khả năng giữ cho cảm xúc bất động trong ngôn ngữ mà không tiêu hủy nó. Với những nhà thơ như Poe, Baudelaire, Valéry,…trí thông minh không những có nhiệm vụ giữ cho cảm xúc bất động mà nhất là còn phải làm chủ nó nữa. Với Valéry, từ ngữ “Thơ Ca”có ý nghĩa kép. Thoạt tiên, nó chỉ về một số xúc động, một số trạng thái xúc động đặc biệt gợi lên bởi những đồ vật và bởi những hoàn cảnh thật và khác nhau…”nhưng còn một chấp nhận thứ hai, ý nghĩa thu hẹp hơn. Thơ Ca, theo nghĩa này, làm chúng ta liên tưởng tới một ngành nghệ thuật, một ngành kỹ nghệ kỳ lạ mà đối tượng là tái lập lại thứ cảm xúc đã từng chỉ định ý nghĩa đầu tiên của từ ngữ.”

Phải nói rằng, theo ý nghĩa này thì trí thông minh chưa bao giờ ứng hiện, nếu không đã rõ ràng minh bạch. Chính thơ của Valéry luôn mang nặng cảm xúc khi kém bề chỉnh đốn, không lộ hết nét thông minh.

Sau hết, có thể có mâu thuẩn tuyệt đối giữa trí tưởng tượng và trí thông minh. “con mụ-điên- tại-gia” chẳng thể sống chung với nữ-thần-Lý-Trí. Tuy nhiên, sự khác biệt giữa con số khùng điên nào đó với các nhà thơ lớn-(một số nhà thơ lớn này lại thường xuyên có mặt bên bờ điên khùng và đôi khi chìm đắm hẳn trong đó)-là ở chỗ những nhà thơ “bước ra khỏi nấm mồ”, đó là cách diễn đạt của Michaux.

Nhà thơ thoát khỏi những giấc mơ ở một chừng mực nào đó, đôi khi được sống lại như thể đang trôi vào như trước. Người ta luôn kinh ngạc khi đọc những lý thuyết của André Breton về sự gắt gao “siêu hợp lý”mà ông muốn dẫn đến để phát triển khả năng của trí tưởng tượng:

Trí tưởng tượng, ông đã viết khi bàn về Freud, có thể đã tới điểm lấy lại uy quyền. Nếu nơi chiều sâu của tinh thần ẩn chứa những sức mạnh kỳ lạ có thể làm tăng những sức mạnh trên bề mặt, hoặc chiến thắng chúng. Chúng ta có lợi thế khi nắm giữ chúng, thoạt để khắc phục chúng dưới điều sau đó khiến có lý trí.[10]

Về phần Aragon, ông cũng đã viết trong Traité du style(Luận về vănthể)như sau: “Nếu bạn viết theo một phương pháp siêu thực một cách ngu dại buồn nản thì đó cũng chỉ là những gì thuộc về ngu dại buồn nản mà thôi”.

Trí thông minh ở ngay trung tâm Thơ Ca. Chính A.Rimbaud, khi muốn phá tung hết mọi rào cản, từng đã nói tới “một sự phá cách dài và có lý luận về mọi chiều hướng”. Chúng tôi muốn nhấn mạnh đến phẩm từ “có-lý-luận”mang một ý nghĩa quan yếu hơn cả trong phát biểu bất hủ này. Và tất cả những gì khó khăn đối với nhà thơ, chắc chắn là điều phải làm sao trả lời rốt ráo câu tra vấn ngàn cân mà Martin Heidegger nêu lên : “Nào những ai ngày nay mong được an trú thân ái trong phẩm tính chân thực của Thơ Ca cũng như trong tư tưởng ? Và hơn nữa, hiện có đủ cường lực mang vào phần tinh hoa thân mật của cả hai để đẩy tới cực điểm của bất hòa, do đó xây dựng được hòa điệu, hòa âm ?”[11]

Chỉ bằng ngôn ngữ không thôi, nhà thơ có thể đảm nhận được yêu sách này.

 


[1] . Charles Baudelaire, OEuvrres, tập 1, Paris, Gallimard, trang 262

[2] . Charles Baudelaire, Oeuvres, Tập 1, trang 294

[3] . Henri Michaux, Connesance par les gouffres, Gallimard, tr. 124

[4] . Charles Baudelaire, Oeuvres, tr.123

[5] . Sách đã dẫn, tr 186.

[6] . Gaston Bachelard , L’Eau et les Rêves, tr. 182

[7] . G. bachelard, Trái Đất và Những Mơ mộng của Ý Chí (La Terre et Les Rêveries de lalVolonté ) Paris,José, Corti, tr.4

[9] . G.Moulin, Avez vous lu Char?, Bạn đã đọc Char chưa?Gallimard, tr.90

[10] .André Breton, Manifestes du surréalisme,Gallimard, tr.19

[11] . Martin Heidegger, Chemins qui ne mènent nulle part(Những con đường không dẫn tới đâu),Gallimard, tr. 226

bài đã đăng của Georges Jean


1 Bình luận »

  • Thi ca, cái giá phải trả cho hành giả.

    Làm thơ là dễ nhất trong các môn nghệ thuật. Ngắn, lẹ, làm … liền. Thậm chí, làm thơ không cần học. Viết ca khúc, vẽ, múa, tạc tượng, quay phim, … đều phải học. Làm thơ có thể không cần học. Biết … chút đỉnh là làm được. Khí trời và nước lã là 2 yếu tố căn nguyên để có sự sống. Khí trời không tốn tiền mua, nước lã thì rẻ nhất. Anh có muốn nâng giá lên thật đắt nước lã thì rồi người ta sẽ không mua. Do vậy, đó là cái giá phải trả cho hành giả, người say mê làm thơ. Bởi vì, cái gì bắt đầu dễ dàng thì kết thúc tất phải rất khó. Thơ, có lẽ, tìm kiếm ở chổ nó kết thúc chứ không phải chổ bắt đầu.

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)