Trang chính » Biên Khảo, Dịch Thuật, Phỏng vấn, Sang Việt ngữ Email bài này

Sắc Tộc/Giai Cấp/Giới Tính trong Cái nhìn điện ảnh và Cuộc đời của Đạo diễn Khoa Đỗ

 

 

 

© Trangđài Glassey-Trầnguyễn phỏng vấn (tiếng Anh), hiệu đính, và chuyển ngữ.
© Olivier Glassey-Trầnguyễn thu hình và phiên âm.

GHI CHÚ CỦA TÁC GIẢ: Tôi thực hiện cuộc phỏng vấn này theo phương pháp lịch sử truyền khẩu, một ngày sau khi phim “Footy Legends” – mà tôi phỏng dịch là “Tình Như Thủ Túc” – được trình chiếu và nồng nhiệt đón nhận tại đêm khai mạc của ViFF 2009 ở Irvine. Tôi muốn đặt cuộc phỏng vấn này – và những cái nhìn mà người được phỏng vấn đã diễn đạt – với những tư tưởng học thuật về phương diện sắc tộc có giới tính hoá, và những thành phần xã hội bị/được sắc tộc hoá. Ở đây, Đạo diễn Khoa Đỗ đưa ra một cách nhìn rất khác trong những thảo luận và giằng co về mặt quan hệ sắc tộc: Anh để yên vấn đề màu da, và nói về cuộc sống thường nhật như một cách để con người đến gần với nhau. Ít ra, đó là những gì tôi cảm nhận được từ cuộc trò chuyện với Khoa. Độc giả có thể có một nhận xét khác về câu trả lời của Anh, và qua đó, chúng ta thấy được sự phong phú của đề tài này.

Cuộc đối thoại này là một phần của những cố gắng liên tục và xu hướng chiêm nghiệm của cá nhân tôi, nhằm nối kết học thuật và cộng đồng. Tuy sinh hoạt kiến thức xem chừng xảy ra ở các khuôn viên đại học và các giảng đường, tất cả kiến thức đều thực sự khởi đi từ đời sống con người – những đời sống ngay trong chính cộng đồng của chúng ta. Dù cuộc chuyện trò này có lẽ rất khác biệt với những cuộc phỏng vấn mà Khoa thường gặp trong tư cách đạo diễn phim, Anh chắc chắn đã tạo nên những không gian mới cho đề tài được đặt ra. Và tôi chỉ có thể nói rằng nhà đạo diễn trẻ này còn có nhiều điều để gửi đến quý bạn hơn là trích đoạn bạn sắp đọc bên dưới. Chắc chắn bạn sẽ mỉm cười vài lần.

TẠ ƠN: Tôi cảm ơn Cô Lê Đình Ysa , Phó Giám đốc của ViFF, đã giúp xếp giờ cho cuộc phỏng vấn. Tôi cảm ơn Khoa Đỗ đã không nề hà để chia sẻ những suy nghĩ riêng tư và trực tiếp nhất của mình. Tôi cảm ơn Anh Olivier Glassey-Trầnguyễn đã hỗ trợ, tận lực giúp đỡ, và cộng tác với tôi trong cuộc phỏng vấn và bài viết này. Tôi đã không hoàn tất bài viết này được nếu Olivier đã không tận tuỵ quay hình và phiên âm cuộc phỏng vấn suốt mấy ngày trời. Tôi cảm ơn Anh cho cuộc phỏng vấn này, và nhiều nữa.

 

Phần I: Tái thiết Quá Khứ – Chuyện Kể Bên Bàn Cơm

Trangdai Glassey-Tranguyen (TGT): Đây là cuộc phỏng vấn lịch sử truyền khẩu với Đạo diễn Khoa Đỗ từ Úc Châu. Hôm nay là ngày mồng Ba, tháng Tư, năm 2009. Bây giờ là khoảng 4 giờ chiều. Chúng tôi đang hiện diện tại Green Room của Viện Bảo Tàng Bowers. Cuộc phỏng vấn này nằm trong Dự án Vietnamese Diasporas Project, và được phổ biến qua báo in lẫn báo mạng của truyền thông Việt tại hải ngoại. Xin chào Khoa. Cám ơn Anh đã mang âm hưởng của xứ Kangaroo đến với Little Sàigòn.

 

pv-KhoaDo

 

KD: Cám ơn Trangđài. Khoa rất vui được trao đổi với Trangđài. Khoa nhẹ mình khi mọi người ở đây có thể hiểu được giọng Úc của mình.

TG: Ở đây có lẽ nhiều người thích nghe giọng Úc lắm. Tối qua, buổi trình chiếu phim “Tình Như Thủ Túc” thật là mỹ mãn. Nói một cách đơn giản là tuyệt vời. Nhưng trước khi nói về bộ phim, Trangđài muốn mời Khoa kể một chút về kinh nghiệm bản thân, đặc biệt là thời gian sinh sống ở Việt Nam, vì Trangđài thấy nếp sống Việt phản ánh rất rõ trong bộ phim.

KD: Khoa rời Việt Nam khi còn là một cậu bé, chỉ mới hơn một tuổi. Khoa không được biết nhiều về đời sống ở Việt Nam.

TG: Vậy mà tiếng Việt của Khoa sỏi quá, lại không có bị lai giọng nữa (cả hai cùng cười).

KD: Khoa đoán là tại vì Khoa nói tiếng Việt với Mẹ và trong gia đình, cho nên cũng được tập nhiều ở nhà. Nhưng dĩ nhiên là Khoa không có ký ức về Việt Nam, mà chỉ có kỷ niệm của một cậu bé lớn lên tại Úc thôi.

TG: Trong một gia đình Việt Nam.

KD: Vâng, trong một gia đình Việt Nam.

TG: Và một cộng đồng Việt Nam?

KD: Cộng đồng… và môi trường ở đó. Có một số hình ảnh của thời thơ ấu.

TG: Nếu Khoa không ngại, xin cho biết Khoa đã sinh ra năm nào và ở đâu?

KD: Khoa sinh ra tại Sàigòn, tháng Giêng năm 1979.

TG: Vậy thì Khoa phải gọi Trangđài bằng chị rồi (cả hai cùng cười). Gia đình Khoa đã vượt biển đến Úc như thế nào?

KD: Gia đình Khoa đi vượt biên năm 1980. Chiếc ghe chỉ dài có 9 mét, và có 40 người trong chuyến đó. Đi năm ngày thì được vớt và đưa qua Mã Lai, trại Pulau Bidong.

TG: Vậy tất cả chuyến đi này, mặc dù Khoa không còn nhớ, nhưng Khoa hiểu được và biết đến chi tiết như vậy, là nhờ Ba Mẹ kể lại cho nghe, có phải không?

KD: Đúng như vậy, và đây là một trong những câu chuyện thường được nhắc đi nhắc lại khi gia đình gặp nhau ăn tối, và trò chuyện. Đến cuối bữa ăn, thì luôn luôn những câu chuyện này cứ tiếp tục tuôn ra. “Nhớ hôn, lần đó mình đi trên ghe, mà bị chết máy. Rồi mình mất một cái chân vịt, và Cậu Sáu phải nhảy xuống để thay. May mà tôi mang theo một cái chân vịt nữa, thấy hôn! Mẹ nói tôi đừng có mang thêm chân vịt, nhưng tôi cứ mang, nếu không thì bây giờ hổng chừng mình vẫn còn trôi dạt lênh đênh đó.” (Khoa độc diễn những câu chuyện đó, Trangđài cười.) Tất cả những câu chuyện này cứ tuôn ra. “Nhớ hôn, lần đó mình bị hải tặc tấn công, tưởng đâu là nó thảy Khoa xuống biển rồi, may mà nó không thảy.” Và đủ thứ chuyện… Khoa nghĩ, từ những câu chuyện này mà mình tái thiết lại lịch sử.

TG: Bởi vì hình như cái gì cũng đều là những mảnh vụn. Cuộc sống là như vậy. Trong một đời sống bình thường, thì mình đã thấy có nhiều điều rất rời rạc với nhau, nói chi là phải tản cư và tái định cư như thế này.

KD: Đúng rồi, và kết quả là từ những câu chuyện này, Khoa tưởng tượng ra được chiếc ghe. Thú thật với Trangđài, Khoa không biết đây là những hình ảnh thật, hay chỉ là những tái thiết từ những câu chuyện Khoa được nghe.

TG: Tối qua, Trangđài thấy thật lý thú khi nghe Khoa kể về thời thơ ấu, được lớn lên giữa biết bao là những câu chuyện. Khoa có nhận ra đó là một sự đãi ngộ không? Bởi vì trong rất nhiều gia đình, ông bà cha mẹ không kể lại cho con cháu nghe về kinh nghiệm chiến tranh, hay kinh nghiệm vượt biên. Đó là bởi vì họ nghĩ những câu chuyện đó thuộc về quá khứ, và nó vốn dĩ quá đau đớn để phải lập đi lập lại. Họ cảm thấy nếu kể lại cho con cháu nghe thì chỉ tạo nên một gánh nặng cho thế hệ sau. Họ không muốn con cái phải mang lấy những kinh nghiệm đau thương đó, nhưng Trangđài nghĩ, các thế hệ trẻ như chúng ta cần phải có cơ hội và điều kiện để gắn bó với các thế hệ đi trước.

KD: Khoa cũng nghĩ vậy. Khoa nghĩ một điều quan trọng là những câu chuyện này được kể lại, được truyền lại, bởi vì chúng ta cần giữ lại lịch sử của mình và ghi nhận lịch sử đó cho thế hệ mai sau. Khoa sẽ kể lại những câu chuyện này cho con cái nghe. Những câu chuyện này giúp chúng ta định nghĩa chính mình. Chúng chính là một thiết kế của cả một lịch sử. Khoa rất vinh dự, và cũng rất may mắn, được Ba Mẹ kể cho nghe những câu chuyện này. Có lẽ cũng hơi khó khăn để kể những chuyện này trong mười năm đầu. Nhưng sau đó, đến thời điểm mà mình đã làm hòa với cả chuyến đi ấy, thì việc kể lại cho nhau nghe những câu chuyện vượt biên trở nên một hình thức chữa lành, một cách để vươn tới một tương lai sáng sủa hơn.

TG: Đúng vậy. Nghe Khoa nói như vậy, Trangđài muốn hỏi cụ thể về thời thơ ấu của Khoa. Khoa có nói là trong bộ phim có những tình tiết gần với tiểu sử. Trangđài rất xúc động khi xem những đoạn nói về các trẻ em trong xóm nô đùa với nhau và cuộc sống thật đối với họ diễn ra như thế nào. Trangđài nhờ Khoa kể thêm về phần này, và về kinh nghiệm bản thân của Khoa được diễn tả trong phim.

 

Phần II: Hòa Hợp Chủng Tộc

KD: Khoa cho rằng nhiều biến cố diễn ra trong phim đã đến từ kinh nghiệm sống của mình. Khoa lớn lên trong một khu vực nhiều thách đố tại Sydney, và có bạn bè từ nhiều hoàn cảnh khác nhau – như người từ Lebanon, người thổ dân Úc, người Samoa, người Tonga. Nhiều văn hóa khác nhau.

TG: Khoa đã đưa những hoàn cảnh đó vào phim.

KD: Vâng, chúng tôi đưa kinh nghiệm đó vào phim. Lớn lên với nhau, một cách để chúng tôi có thể liên đới với nhau là chơi túc cầu với nhau trên đường phố. Đó là cách để chúng tôi kết thân với nhau và tìm cách để cùng hiện hữu trong xã hội này. Nên Khoa đưa kinh nghiệm đó vào bộ phim, và gửi một thông điệp về những người thuộc những văn hóa khác nhau, từ những hoàn cảnh khác nhau – làm thế nào để họ cùng sống với nhau trong ôn hòa? Và trong phim, một khái niệm được gột tả một cách rõ ràng là khi hợp tác với nhau, bằng cách chú trọng vào ưu điểm của mình, chúng tôi không chỉ sống hài hòa với nhau, mà chúng tôi còn cùng nhau đạt đến thành công. Và thành công của chúng tôi là thành công của cộng đồng.

TG: Câu phát biểu của Khoa có thể được ứng dụng trong quá trình thiết lập các chính sách ngày nay, vì hầu như mỗi quốc gia trên thế giới hôm nay đều quan tâm đến quá trình này. Khi chúng ta có nhiều nhóm người khác nhau trong một xã hội, thì làm sao để mọi người cùng sống một cách hòa hợp được? Vậy Khoa nên làm nhà ngoại giao.

KD: (Khoa cười, rồi giả bộ nghiêm giọng và trịnh trọng nói) “Tôi có thể ra ứng cử vào Nghị Viện tháng tới, và đây là chiến dịch vận động của tôi.” Nhận xét của Trangđài thật là thú vị, vì trước đây, đã có người khuyến khích Khoa ra ứng cử, và Khoa đã cân nhắc việc tham chính… Nhưng làm phim và chính trị… trái ngược…

TG: Có lẽ không nên nhập chung. Khoa có quá nhiều tự do trong lãnh vực thứ nhất.

KD: Làm phim là một cách để diễn đạt ý kiến của mình.

TG: Phim ảnh thì rất trực tiếp!

KD: Vâng, trực tiếp! Và nhà làm phim luôn nhắm đến cái gì rất bạo dạn, đầy thách đố, những gì mình muốn nói.

TG: Những cảm xúc thật. Những trực giác.

KD: Và trong lãnh vực chính trị, ứng cử viên phải phát biểu theo ý của cử tri. Đây là hai điều trái ngược nhau.

TG: Khoa đã chọn đúng khi theo con đường làm phim thay vì tham chính. Có một vài điều trong phim mà Trangđài muốn mời Khoa chia sẻ. Có ba điều mà bộ phim làm cho Trangđài rất cảm kích. Thứ nhất, như Trangđài đã nhắc đến trên đường chúng ta đến đây, là mặc dù phim của Khoa có nhân vật chính là người Việt Nam, nhưng đây là một bộ phim dòng chính trong ý nghĩa tích cực. Khoa đã làm thế nào để đạt đến điều đó? Chúng ta luôn ‘đi hai hàng’ trong cái đối ngẫu của môi trường gia đình, văn hóa gốc – cho dù đó là văn hóa Việt hay một văn hóa nào khác đi nữa – và môi trường văn hóa chủ lưu, là xã hội Úc, hay Hoa Kỳ. Làm thế nào để Khoa mang hai dòng sống ấy lại với nhau? Phần kia, là giai cấp. Khoa có nhắc đến kinh nghiệm sống khó khăn, đến những khu vực bình dân, và đối với những người di dân hay tị nạn như chúng ta, thì vạn sự khởi đầu nan. Điều này được thể hiện rất rõ trong phim. Trangđài muốn biết đối với Khoa, giai cấp đã có vai trò gì trong kinh nghiệm cá nhân cũng như trong quá trình thực hiện bộ phim này, để nói đến giai cấp một cách cởi mở và không chia rẽ. Điều thứ ba, là giới tính. Thật là lý thú khi Khoa đã tạo nên một phim hết sức cảm động, mặc dù chủ đề thể thao thì rất nam tính và mạnh mẽ. Và mặc dù đây là một bộ phim với đa số vai nam, vai của cô bé đã thực sự tỏa sáng. Ở phần kết, chúng ta gặp người mẹ, dù chỉ qua ký ức tuổi thơ của người anh trong một khoảnh khắc ngắn ngủi, nhưng thật súc tích. Trangđài xin hỏi, nếu có, thì Khoa đã đặt ra vấn đề giới tính như thế nào trong phim.

KD: (Khoa cười) Trong câu hỏi thứ nhất, về kinh nghiệm song-văn-hóa của người Việt tại Úc hay tại Mỹ, Khoa thiết nghĩ khi chúng ta xem một phim với một nhân vật là người Việt hay người da đen, thì sắc tộc trở thành trung tâm điểm của phim. Và đó là một bộ phim về chủng tộc.

TG: Vâng. Nhưng phim của Khoa thì khác.

KD: Vâng. Phim này gột tả chân dung của những người thuộc nhiều hoàn cảnh, nhưng nó không chú trọng vào sắc tộc. Đối với Khoa, đôi khi chú trọng vào sắc tộc lại không nhất thiết chữa lành hay giải quyết vấn đề một cách hữu hiệu. Bởi vì khi đặt nặng một vấn đề thì có thể vô tình đưa nó đi sai hướng. Thay vì tập trung vào sắc tộc như một vấn nạn, chúng tôi nghĩ, “Hãy chú trọng vào những cái chung.” Thay vì chú trọng vào những điều dị biệt, hay chủng tộc, chúng tôi chú trọng vào những điểm tương đồng, vào những gì mọi người cùng san sẻ với nhau. Điểm chung của các nhân vật trong phim là niềm đam mê thể thao, túc cầu, và thích vui chơi nô đùa với nhau. Khoa nghĩ trong suốt bộ phim, khi chúng tôi làm nổi bật những điểm chung, và tuổi thơ, ký ức, thì chúng tôi đối diện với những vấn đề chủng tộc hay giai cấp, nhưng ở mức độ tiềm thức, thay vì bổ búa vào đầu người xem. Lớn lên với bạn bè thuộc nhiều sắc tộc, chúng tôi không nhất thiết quây quần và thảo luận, “À, kinh nghiệm làm người Lebanon thì như thế nào? Hay người thổ dân Úc sống ra sao?” Chúng tôi không bao giờ nói về những điều này. Nên Khoa nghĩ, “Thôi thì hãy tránh những câu chuyện này trong phim và đi vào những điểm chung.”

TG: Những chung điểm đưa chúng ta gần nhau!

KD: Vâng. Đó là phương cách mà chúng tôi đã vật lộn với vấn đề chủng tộc trong phim này.

TG: Có được một kinh nghiệm sống giữa bạn bè đa chủng là một điều may mắn.

KD: Vâng, đúng thế. Và đó cũng là cách mà Khoa nghĩ chúng ta có thể hướng đến: nhắm vào những điểm mạnh chung, thay vì những dị biệt. Và Khoa nghĩ cho dù chúng ta đề cập đến sắc tộc, văn hóa, tôn giáo, hay những lãnh vực khác, khi chúng ta nói đến sự khác biệt, thì chúng ta có thể tạo nên sự ngăn cách. Nhưng bằng cách chú tâm vào những điểm mạnh, những điểm chung, chúng ta có thể cùng nhau đạt đến bất cứ mục đích nào. Và đó là câu trả lời cho phần đầu của câu hỏi của Trangđài (Khoa cười).

TG: Cám ơn Khoa. Câu hỏi thứ hai liên quan đến giai cấp. Khi nói đến kinh nghiệm con người, thì chúng ta cần nói đến những điều kiện sống thực tế, đến hoàn cảnh sống thường nhật của con người trong những tầng lớp khác nhau. Khoa đã mô tả thật cách sinh động những điều kiện sống ấy. Có những giây phút hóm hỉnh trong phim khi ống kính rọi vào hình ảnh thực tế của tầng lớp lao động. Nhưng đồng thời, cái thực tế ấy đã lôi cuốn và chinh phục khán giả. Khoa đã sử dụng sự hài hước một cách tài tình. Xin Khoa nói về giai cấp và nụ cười.

KD: Trong bất cứ quốc gia hay khu vực chính nào, thường có nhiều người từ mọi thành phần giai cấp chung sống trong một môi trường, một không gian nhất định. Bộ phim, qua nhiều cách, thể hiện những kinh nghiệm và ý chí vượt qua khó khăn, bất cứ là khó khăn nào. Và một trở ngại mà những người thanh niên trẻ đối diện là họ đến từ một tầng lớp khác, một giai cấp thấp, một giai cấp nghèo hơn, và một lần nữa, bộ phim không chú trọng vào điều này. Nếu ta tập trung vào điều đó, nó sẽ trở thành điểm yếu của chúng ta. Nhưng hãy chấp nhận và hãy hãnh diện vì giai cấp của mình. Tập trung vào sức mạnh của mình, vào những gì mình có, và đó là cách duy nhất mình có thể vươn tới, và có thể đạt đến những ước mơ.

(HẾT TRÍCH)

bài đã đăng của Trangđài Glassey-Trầnguyễn


2 Bình luận »

  • Trangđài says:

    Xin lỗi tôi đã hồi âm trễ vì bị thuốc trụ sinh làm khổ mấy tuần vừa rồi.

    Xin ghi nhận đề nghị của Black Raccoon về việc đưa thêm hình ảnh. Cám ơn BR đã tán đồng cách dịch tựa phim của tôi.

  • “Khoa đã mô tả thật cách sinh động những điều kiện sống ấy. Có những giây phút hóm hỉnh trong phim khi ống kính rọi vào hình ảnh thực tế của tầng lớp lao động”.(Tđ Tn)

    Cô Trangđài dịch “Footy Legends” = Tình Như Thủ Túc, hay tuyệt. Theo tôi, cái tên hay tựa đề 1 quyển sách, bài thơ, cuốn phim v.v… thật quan trọng. Nó thường ngắn gọn nhưng không đơn giản. Nếu chịu chú tâm đầu tư chút, cái tựa đề sẽ là một phần khá hấp dẫn cho tác phẩm sau đó.

    Bài phỏng vấn xoay quanh một cuốn phim. Giá như có thêm một hoặc hai tấm hình mô tả thì hay. Nếu ngôn ngữ của nhiếp ảnh là “nét”, thì ngôn ngữ của movie là “cảnh”, scenes. Tôi nghĩ thế.

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)