Trang chính » Bàn Tròn: Dịch thuật, Dịch Thuật, Sang Việt ngữ Email bài này

trích: “Dịch thuật và phong cách”


♦ Chuyển ngữ:
0 bình luận ♦ 1.12.2008

Lê Đình Nhất-Lang chuyển ngữ

Lời người dịch trích đoạn Việt ngữ:

Murat Nemet-Nejat là một nhà thơ, nhà tiểu luận, và dịch giả. Ông sinh ở Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ, và đã sống ở Mỹ từ năm 1959, làm bằng nghề buôn thảm kiểu Đông phương cổ. Các tác phẩm của ông mấy năm trở lại đây gồm có Steps (Mirage, 2003), The Peripheral Space of Photography (Green Integer, 2003) và Eda: An Anthology of Contemporary Turkish Poetry (Talisman, 2004). Ông nổi tiếng nhờ những bản dịch thơ của Orhan Veli trong tập I, Orhan Veli (Hanging Loose Press, 1989); tập thơ này có một ấn bản trên mạng.

Tôi biết đến Nemet-Nejat sau khi theo dõi một số ý kiến trên một blog của Đinh Linh cách đây chừng một vài năm. Tiểu luận “Translation and Style” (Dịch thuật và phong cách) được viết đã khá lâu, nhưng những ý kiến trong bài thật đáng để ý.

Ở đây, tôi chỉ trích dịch một số đoạn đầu. Đoạn kế tiếp chủ yếu nói về một số đề tài có quan hệ với Anh ngữ, mà tôi không có điều kiện để đào sâu tìm hiểu, cho nên không chắc có thể chuyển tải đầy đủ và đúng nguyên tác. Đoạn cuối của bài viết là về những chọn lựa của Nemet-Nejat trong vai trò dịch giả khi ông dịch thơ của Orhan Veli từ tiếng Thổ Nhĩ Kỳ sang tiếng Anh. Xin để những độc giả thông thạo Anh ngữ và quen thuộc với những vấn đề nêu lên trong các đoạn này theo dõi chúng trong nguyên tác. (LĐNL)

Việc hiểu bản dịch gắn liền với khái niệm trung thành. Thế nào là một bản dịch trung thành? Câu trả lời truyền thống là theo kiểu Plato, mà đại diện tốt nhất trong thời của chúng ta là nhà phê bình George Steiner, đặc biệt là trong lời giới thiệu của cuốn The Penguin Book of Modern Verse Translation (Cuốn Sách Thơ Dịch Hiện Đại Của Nhà Penguin) (1996). Theo quan điểm này, bài thơ gốc hiện hữu trong một trạng thái tĩnh, lý tưởng, và người dịch cố gắng dời tổng thể lý tưởng này sang một ngôn ngữ thứ hai. Vì hai ngôn ngữ không bao giờ ăn khớp với nhau hoàn toàn, một bản dịch không bao giờ hoàn toàn thành công; có gì đó bị mất. Steiner trích dẫn Du Bellay về việc này: “Cái không thể dịch được chính là một trong những định nghĩa của thi ca. Cái còn lại sau cố gắng (dịch), nguyên vẹn và không được truyền đạt, là bài thơ gốc.”

Trong phương án truyền thống này, những bản dịch hoàn toàn thành công là những sự việc hiếm, thất thường, và huyền bí, “một môi trường của năng lượng truyền thông mà bằng cách nào đó đã hòa hợp cả hai ngôn ngữ trong một giọng điệu sâu hơn, đầy đủ hơn mỗi ngôn ngữ.”

Vấn đề với phương án truyền thống, kiểu Steiner, là nó không được lịch sử chứng nhận, và được kinh nghiệm cho thấy là sai. Những thành tựu và sự chuyển đổi lớn trong một ngôn ngữ thường kết hợp với những bản dịch. Nói riêng những trường hợp tiếng Anh, có Troilus and Criseyde của Chaucer, những bản dịch Petrarch của Sidney, ấn bản King James của Thánh Kinh, những bản dịch của Ezra Pound là The Seafarer từ tiếng Anglo-Saxon và Exile’s Letter từ thơ Lý Bạch, mỗi bản dịch đều đóng một vai trò chủ chốt trong việc tái định hướng Anh ngữ.

Các bản dịch này dựa trên một khái niệm khác về sự trung thành. Chúng phân mảnh tổng thể gốc, bắt đầu với một nhận thức về sự “khiếm khuyết.” Bản dịch cảm nhận một phẩm chất trong ngôn ngữ gốc, được phản ánh trong bài thơ gốc, mà ngôn ngữ thứ hai không có. Người dịch trung thành với nhận thức này và cố gắng tái tạo nó trong ngôn ngữ thứ hai. Một bản dịch trong chiều hướng này bắt đầu bằng sự phê phán và chấm dứt bằng cách hướng vào, không phải ngôn ngữ thứ nhất, mà ngôn ngữ thứ hai. Nó thăm dò ngôn ngữ thứ hai và, nếu thành công, thay đổi nó bằng cách tiêu hóa sự khiếm khuyết này. Tôi định nghĩa loại bản dịch này là văn bản trong suốt.

Mô hình lý tưởng của văn bản trong suốt không phải là trở thành hoàn hảo theo khái niệm kiểu Plato về sự toàn vẹn, mà là tạo ra sự chuyển dịch trong ngôn ngữ thứ hai. Thật vậy, những méo mó vi tế do sự phân mảnh, và những hiểu lầm do tầm nhìn chủ đạo là sự khiếm khuyết gây ra, chính là những phần cơ cấu của nó, thường hướng về một số trong những khoảnh khắc thành công nhất của nó.

Một phẩm chất thường được xem như ưu điểm trong phương án truyền thống lại là một lá cờ đỏ của sự thất bại trong bản dịch trong suốt: làm cho ngôn ngữ của bản dịch tự nhiên đến mức nó giống như một bài thơ được viết trong ngôn ngữ đó, không hề giống như một bản dịch.

Đây là dấu hiệu chắc chắn của một bản dịch tồi, không đáng đọc. Một bản dịch thành công phải nghe hơi lạ tai, kỳ quặc, không phải vì nó vụng về hay không để ý đến những tiềm lực hay bản chất của ngôn ngữ thứ hai, mà vì nó diễn tả điều gì mới trong đó. Những bản dịch hay nhất vẫn còn kỳ quặc ngay cả sau khi những bài thơ xuất phát từ chúng làm cho chúng quen thuộc hơn. Chúng ảnh hưởng tới con đường của một ngôn ngữ mà không thành hẳn một phần trong đó. Một bản dịch bị tiêu hóa hoàn toàn vào những quy ước, chuẩn mực của ngôn ngữ thứ hai, chỉ chấp nhận được trong từ ngữ của nó, là một thất bại.

Sự kỳ quặc này trường tồn vì trong một bản dịch trong suốt, phong cách thường đi trước ý nghĩa, trong khi ý nghĩa, dưới dạng chủ đề hoặc cảm giác, bị biến dạng khi gắn liền với sự mở rộng phong cách. Một bản dịch trong suốt luôn có một bản sắc độc lập về phong cách. Chính vì vậy Walter Benjamin nói trong tiểu luận của ông, The Task of the Translator (Công việc của người dịch; là bài giới thiệu cho một bản dịch thơ Baudelaire năm 1923, đây cũng là một bài viết lý thú về đề tài dịch thuật; xin xem bản Anh ngữ trên mạng / Google Cache [LĐNL]), rằng ý nghĩa được gắn vào một bản dịch một cách “lỏng lẻo.” Trong những bài thơ nguyên tác, phong cách tỏ ra lệ thuộc vào ý nghĩa, gắn bó hơn với nó.

Bằng vào tính khơi gợi trong khi mô tả mối liên hệ giữa hai ngôn ngữ trong quá trình dịch, tiểu luận của Benjamin là một văn bản mạnh mẽ. Tại tâm điểm của nó, nó khẳng định rằng chính sự xa lạ của một tác phẩm khiến cho nó có thể dịch được: “Tác phẩm ở trình độ càng cao, thì nó càng dễ dịch, ngay cả khi ý nghĩa của nó chỉ được chạm vào một cách chớp nhoáng.”

Nguồn: “Translation and Style” (bản trên mạng http://www.cichw.net/mnn.htm)

bài đã đăng của Murat Nemet-Nejat


Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)