Trang chính » Biên Khảo, Các Số Da Màu định kỳ, Da Màu số 30, Dịch Thuật, Phỏng vấn, Sang Việt ngữ Email bài này

Phỏng Vấn Chinua Achebe

0 bình luận ♦ 15.07.2007

 

Amy Otchet thực hiện
Hải Ngọc chuyển ngữ

Chinua Achebe: Không còn thảnh thơi nữa* trong cuộc sống lưu vong.

Amy Otchet, ký giả của tờ Người đưa tin Unesco thực hiện

Hải Ngọc chuyển ngữ


Mặc dù phải ngồi trên xe lăn, cách xa xứ sở của mình nhưng Chianua Achebe, người đặt nền móng cho nền văn học châu Phi viết bằng tiếng Anh vẫn gắn bó với quê hương yêu dấu của mình như những ngày còn là sinh viên, khi cuộc nổi loạn đã đánh thức con người nhà văn bên trong ông.

Amy Otchet (A.O): Trong cuốn sách gần đây nhất, ông nhớ lại hồi còn bé, ông đã lắng nghe những cuộc chuyện trò của những người họ hàng và những người bạn của gia đình dười mái hiên ngôi nhà cha mình. Phải nhiều thập kỷ sau, ông mới bắt đầu hiểu được ý nghĩa của những tranh luận đó. Giờ đây, khi bảy mươi tuổi, còn có ý tưởng nào từ cái thưở ban đầu ấy vẫn còn tiếp tục xôn xao trong đầu ông?

Chinua Achebe (C.A): Vâng – đó là sự nhận thức về tầm quan trọng của những câu chuyện. Chúng ta không biết một phần mười những câu chuyện ấy gây ra những tác động gì. Nhưng nếu muốn hiểu kinh nghiệm của người dân, của đời sống và xã hội, bạn phải trở về với những câu chuyện. Tôi vẫn không ngừng mong đợi cái khoảnh khắc mà một câu chuyện cũ bỗng nhiên phát lộ một ý nghĩa mới.

Đối với tôi, không được gặp những típ người như tôi đã từng được gặp trong ngôi nhà cha mình thật sự là một mất mát lớn. Họ không phải là những người khổng lồ – trên thực tế, họ là những người không mấy ấn tượng nếu xét theo những gì họ đạt được, nhưng khi họ đi rồi, bạn mới nhận ra họ quan trong hơn những gì bạn nghĩ ban đầu.

A.O: Ở tuổi 25, ông đã bắt đầu viết câu chuyện đầu tiên của mình, cuốn “Things Fall Apart” – cuốn sách được coi là tác phẩm kinh điển đầu tiên của châu Phi được xuất bản bằng Anh ngữ (1958). Người ta cho rằng cuốn sách là kết quả của cái mà ông đã miêu tả như một “cuộc nổi loạn bước ngoặt”, khi những người bạn sinh viên của ông công khai thách thức tư tưởng phân biệt chủng tộc ngầm ẩn trong cuốn “Mister Johnson”, được viết bởi một tác giả người Anh và được các giáo viên ở thuộc địa tôn sùng. Ở thời điểm đó, ông có nghĩ cuộc nổi loạn ấy sẽ đi đến đâu không?

C.A: “Mister Johnson” không làm tôi trở thành nhà văn – Tôi đã sinh ra như thế. Nhưng nó đã làm tôi mở mắt để nhìn thấy thực tế rằng quê hương tôi đang bị tấn công và quê hương tôi không đơn thuần chỉ là nhà của tôi, thị trấn nơi tôi ở, mà đấy là cả một câu chuyện được sống dậy, trong đó những mảnh vỡ đầu tiên của cuộc đời tôi bắt đầu có một sự mạch lạc và có ý nghĩa.

Trước hết, tôi nghĩ là ai cũng được quyền kể câu chuyện của mình. Trong những người đầu tiên có quan điểm này, có những người bạn và những người học cùng lớp với tôi, những người đã nói đại ý: “Ừ, nếu Chinua có thể làm được điều đó, thì tôi cũng có thể.” Thế rồi đến lượt các quý cô. Thậm chí cả những nhà văn Anh trước đó đã cố gắng đại diện cho chúng tôi cũng đã lùi bước và nhường công việc kể chuyện cho chính chủ nhân của những câu chuyện ấy.

A.O: Các nghệ sĩ bây giờ không chỉ cố gắng kể câu chuyện của mình mà còn phải kể bằng chính ngôn ngữ của họ. Ông chắc hiểu được tâm trạng thất vọng ở họ. “Things Fall Apart” đã được dịch sang 50 thứ tiếng nhưng vẫn chưa hề được dịch sang tiếng Igbo, tiếng bản ngữ của ông.

C.A: Dĩ nhiên điều ấy làm tôi bận tâm. Song, tôi có một cảm giác rất mãnh liệt, rằng một tiểu thuyết viết về người Igbo bằng tiếng Anh thì còn tốt hơn là khi không có cuốn tiểu thuyết nào viết về họ cả. Người ta không thể nào cứ đợi đến khi nào có điều kiện lý tưởng thì mới hành động. Bạn phải làm điều mình có thể làm ngay – không phải là đợi 50 hay 15 năm nữa – vì bạn không thể chắc chắn tình thế hiện tại sẽ dẫn đến đâu.

Chẳng hạn, mấy tháng trước, lần đầu tiên tôi trở về quê hương sau suốt mười năm. Mục đích thực sự của lần trở về này là để thực hiện một cuộc nói chuyện bằng tiếng Igbo với công chúng về những vấn đề của ngôn ngữ này (cách sử dụng chuẩn phương ngữ do những người truyền giáo ở thuộc địa áp đặt cho đến giờ vẫn được tiếp tục). Có lẽ đấy là một trong những điều khó tin nhất mà tôi đã làm được trong đời. Có cả vạn người trên sân vận động đã hồi đáp một cách nhiệt tình đối với những gì mà tôi nói. Vậy đó, vấn đề về ngôn ngữ Igbo vẫn luôn ở trong tim tôi và lúc nào tôi cũng nghĩ về nó. “Things Fall Apart” kể với thế giới về người Igbo. Bây giờ, hãy hình dung chúng ta sẽ kể như thế nào cho con cái mình và chính chúng ta nữa cũng vẫn câu chuyện ấy bằng chính ngôn ngữ của chúng ta và hơn thế nữa. Đây không phải là vấn đề chọn ngôn ngữ này hay ngôn ngữ khác, mà là làm thế nào để có thể đáp ứng được cả hai khả năng.

A.O: Những câu chuyện của ông thường liên quan đến tình trạng ốm yếu của nhân vật trung tâm. Như ông đã viết, “không có gì hào hứng lắm khi một nhân vật có tầm vóc gặp rắc rối. Khi một người bình thường gây ra sự tàn phá, điều đó đáng ngại hơn.” Nhưng dường như giới phê bình Tây phương thường thấy không thoải mái lắm với sự châm biếm này. Họ muốn một nhân vật anh hùng phải đi đến cùng. Các nhà phê bình dường như đã thể hiện một quan điểm mang hơi hướng hiện sinh chủ nghĩa đối với câu hỏi: người châu Phi tốt hay xấu.

C.A: Tôi cho là chữ chủ nghĩa hiện sinh được dùng ở đây là thích hợp. Tôi không rõ cái nhìn lệch lạc về nghệ thuật này khởi phát từ đâu. Tôi ngờ rằng nó mang chất phương Tây nhiều hơn là chất châu Phi bởi vì trong trường hợp của tôi – tức là trường hợp của người Igbo – nghệ thuật là cái gì đó bao gộp tất cả. Nó bao gộp trong đó những con người bình thường và cuộc sống của họ.

Thí dụ, chúng tôi có lễ hội Mbari mà vào dịp đó những người bình thường được tách ra trong khoảng vài tháng để cộng tác với những nghệ sĩ chuyên nghiệp. Mọi người và mọi thứ đều có thể bao hàm trong tiến trình sáng tạo. Bất cứ cái gì sắp xuất hiện – dù là một tôn giáo mới hay một chiếc xe đạp của nhà truyền giáo – đều là bộ phận của câu chuyện này. Đó là cách để bản địa hóa những cái mới hay ngoại lai. Bằng việc đem cái mới vào trong nhà mình, bạn đã mang nó với ý thức giám sát nó. Đó vừa là biểu hiện của lòng hiếu khách, vừa mang tính thực tế để bảo đảm cho chính sự an toàn của bạn. Nữ thần mà người Igbo gọi là Ani ấy, vị thần của lễ hội Mbari không chỉ chịu trách nhiệm về nghệ thuật và sáng tạo mà còn cả về luân lý nữa. Vì thế luôn tồn tại biên giới giữa cái thiện và cái ác. Đó là lý do vì sao nghệ thuật không thể được sử dụng để chứng mình cho sự hủy hoại hay quan điểm hiện sinh về con người. Điều ấy không có nghĩa là những anh hùng của chúng tôi là thiên thần – họ là con người như bất cứ ai khác

Song người Tây phương lại xem thông điệp đạo đức trong nghệ thuật là một điểm yếu. Ở phương Tây, một tiểu thuyết được cho rằng mang tính chính trị thì không được coi là một tác phẩm tốt lắm. Hoặc các nhà phê bình nói rằng: “mặc dù mang thông điệp chính trị, đó vẫn là tác phẩm tốt”, cách nói ấy tự nó đã là một điều rất chính trị rồi. Vì nó có nghĩa là:”Thế giới này ổn rồi; chúng tôi không cần kéo thêm những vấn đề xa lạ hay mang tính chính trị vào trong câu chuyện.”

A.O: Tìm một ẩn dụ để phản ánh nền văn học hậu thuộc đia, ban đầu ông đã viết: “Nếu các con sư tử không có được những sử gia cho chúng, thì câu chuyện về cuộc đi săn sẽ chỉ vinh danh mỗi kẻ đi săn mà thôi.”. Cuối cùng, ông lại chọn một câu nói của Salman Rushdie: “Đế chế sẽ viết thư trả lời.” Xin hỏi ông tại sao lại thế?

C.A: Ẩn dụ về con sư tử quá ấn tượng. Hình ảnh con sư tử bị ràng buộc vào câu hỏi, dù muốn hay không đặt ra, về sức mạnh của nó và sự chế ngự kẻ thù. Nhưng câu nói: “Đế chế sẽ viết thư trả lời.” lại gợi tôi nhớ đến cái bưu điện đầu tiên của làng tôi. Hồi nhỏ, tôi đã quan sát cái bưu điện này được xây dựng như thế nào và theo dõi những hoạt động diễn ra ở đó. Khi tôi đến tuổi đi học, biết cầm bút viết, tôi quan sát những nhân viên bưu điện đi xe đạp mang theo những bao tải thư đến đồng thời lại mang những bao tải khác đi. Thế rồi xuất hiện một chiếc xe tải được sơn xanh có in rõ dòng chữ “Thư Hoàng Gia”. Bọn trẻ con chúng tôi gọi chiếc xe ấy là Ogbuaekwu – ugwo, có nghĩa là Tên–Sát-Nhân–Không–Bồi–Thường. Chúng tôi đã nhìn thấy những hình thức khác nhau mà trong những hình thức đó, chúng tôi được thống hợp với đế chế… “Đế chế sẽ viết thư trả lời” – hình ảnh đó không bạo lực như hình ảnh con sư tử. Nó đề cao sự tranh luận và thuyết phục.

A. O: Ông đã nổi loạn từ những ngày còn trẻ chống lại dòng văn học thực dân mà ban đầu vốn được viết ra để biện hộ cho việc buôn bán nô lệ. Truyền thông bây giờ có xu hướng chỉ nói về sự khổ sở của châu Phi theo đúng cái dòng hướng suy nghĩ thực dân này. Chương mới nhất của “câu chuyện” này là lời kêu gọi “hãy nhìn một cách nghiêm khắc đối với châu Phi” và khẳng định rằng: những vấn đề của lục địa này xuất phát từ chính những lỗi lầm của nó. Tại sao lại xuất hiện cái nhìn quá khích như thế?

C.A: Tôi hồ nghi điều đó là lỗi của chủ nghĩa đế quốc và chế độ nô lệ. Chế độ nô lệ có lẽ là một điều mà phương Tây thấy không thoải mái nhất. Tôi ngờ việc phát hiện ra chế độ nô lệ ở châu Phi ngày nay đem đến cho cái nhóm quá khích này khá nhiều cảm xúc tốt. Một vài người, có thể là không nhận ra điều gì đang diễn biến, đang bị sa vào cái bẫy của họ. Không phủ nhận được rằng việc lạm dụng trẻ con vẫn có thể tiếp diễn trong cảnh đói nghèo – khi cha mẹ chúng, chẳng hạn, có thể bắt con cái mình đi làm khi họ không thể kiếm được mức lương tối thiểu. Nhưng rồi mấy người phương Tây có thiện chí thấy cảnh tượng này bèn kêu lên: “Nô lệ”. Song sự hạ cấp của từ “nô lệ” để biểu hiện bất cứ sự lạm dụng hay đối xử tệ hại nào cũng không giúp gì cho câu chuyện về việc buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương 300 năm trước.

A.O: Cứ tiến hai bước lại lùi một bước – đó chính là cách mà ông mô tả về “cuộc thể nghiệm có tên là Nigeria” cách đây khoảng 20 năm trong một cuộc phỏng vấn. Vậy, bây giờ, đất nước của ông đang ở chặng nào?

C.A: Nigeria đã có một bước tiến rất lớn để thoát ra khỏi chế độ độc tài quân sự. Tuy nhiên, chính quyền quân sự vốn đã rất mạnh trong một khoảng thời gian khá dài thế nên một nhà lãnh đạo của chính quyền dân sự cần phải có rất nhiều may mắn mới có thể gặt hái thành công.

Vì thế Olusegun Obasanjo (vị tướng được bầu làm tổng thống đã rút khỏi chính trường năm 1997) có vẻ là người lý tưởng để giải quyết vấn đề này. Ông ta là vị lãnh đạo trong giới quân sự duy nhất đã đem giao phó quyền lực lại cho chính quyền dân sự vào năm 1987. Và cuối cùng, ông ta đã phải nếm trải sự khủng bố của chính quyền quân sự độc tài do Sani Abacha đứng đầu và may mắn thay, ông vẫn còn sống sót.

Ông ấy đã làm tương đối tốt. Nhưng để đưa Nigeria trở về với trạng thái lành mạnh, chỉ nói riêng vấn đề về sự thịnh vượng kinh tế thôi, đó đã là vấn đề lớn hơn rất nhiều so với hình dung của bất cứ ai. Cho nên ở chặng đầu tiên này, khó có cơ hội để có được một thành tựu ngoạn mục. Song chúng tôi thì vẫn đang vận động và đặt cho mình câu hỏi làm thế nào để có thể tiến lên – chính điều đó là một thước đo thực sự đáng kể của sự thành công.

Nỗi sợ hãi của tôi bây giờ bắt nguồn từ những tin đồn rằng tổng thống kế nhiệm của Nigeria là Ibrahim Babangida, nhà độc tài quân sự trước Abacha. Nếu như chúng ta nghĩ rằng các tướng lĩnh đã rút lui từ những năm tháng khủng khiếp trong quá khứ giờ lại đến lượt họ nắm quyền thống trị – đó sẽ là dấu hiệu cho một vụ tự sát cuối cùng.

A.O: Theo quan sát từ phương Tây, quá trình chuyển hóa sang thể chế dân chủ ở Nigeria dường như luôn có nguy cơ đánh thức bóng ma của sự bùng nổ xung đột sắc tộc. Nguy cơ đó thật đến mức độ nào?

C.A: Vấn đề sắc tộc là vấn đề có thật nhưng sự bùng nổ xung đột thì không phải là vấn đề tất yếu. Bạn có những khác biệt về ngôn ngữ, văn hóa, lịch sử. Nhưng quan trọng là phải nhận thấy không có sắc tộc mới nào được du nhập vào Nigeria. Chúng đã tồn tại ở đây cả hàng thiên niên kỷ rồi. Mức độ liên lạc giữa các nhóm sắc tộc đã gia tăng nhưng không ai là kẻ xâm phạm cả. Do vậy, nếu như trong quá khứ những người này đã có thể sống gần hay xa những người láng giềng của mình thì không có lý do gì để cho rằng bây giờ tất yếu sẽ bùng nổ những xung đột sắc tộc. Hễ khi nào có một vấn đề nào đó, cứ để ý ta lại thấy có ai đó đang lợi dụng những sự khác biệt giữa người với người để phục vụ cho một mục đích của riêng mình. Chúng tôi đã thấy rõ điều này ngay từ thời kỳ đầu chủ nghĩa quốc gia của chúng tôi được thiết lập, khi những người Anh đã lên kế hoạch rút khỏi Nigeria. Họ giúp lập nên một nhóm đối đầu với những nhóm khác để cho chúng tôi chống lại nhau thay vì chống lại họ.

Các nhà lãnh đạo của chúng tôi đã thừa kế cái năng lực tạo nên những bất đồng đó. Người ta có thể thấy rõ điều đó đã đạt đến mức tồi tệ nhất trong suốt thời kỳ nội chiến ở đất nước tôi, cuộc chiến Biafran. Và giờ đây, chúng tôi phải lãnh chịu hệ quả của nó cùng với việc áp đặt luật sharia (luật Hồi giáo) đối với những miền khác nhau của đất nước. Vấn đề thực sự của chúng tôi đấy là năng lực lãnh đạo ở mọi cấp độ.

A.O: Có một lần ông đã đặt câu hỏi trong một cuộc phỏng vấn: “Làm sao chúng ta có thể lưu truyền được nền văn hóa của dân tộc cho người dân Nigeria nếu như không thông qua các tác phẩm của trí tưởng tượng?” Phải chăng ông đã đặt quá nhiều trách nhiệm lên vai người nghệ sĩ?

C.A: Vâng, đó là trách nhiệm nặng nề. Nhà văn có thể làm được nhiều điều. Ví dụ, vào năm 1987, tôi ngạc nhiên khi một vị lãnh đạo của một trong số các đảng chính đóng tại miền Bắc Hồi giáo đã đề nghị tôi làm đại diện cho đảng của ông. Tôi gia nhập đơn giản chỉ để nói với người dân rằng có thể người ở miền Tây cũng có thể tham gia vào một đảng ở miền Bắc, do một giáo sĩ Hồi giáo đứng đầu, một con người trung thực chủ trương hòa hợp. Vì tôi là nhà văn nên đề xuất của tôi trở nên đáng được chú ý hơn gấp đôi.

Vì thế, nhà văn có thể đảm nhiệm vai trò lãnh đạo.

Vâng, nhưng cần phải giải thích rằng không phải ai cũng có lời giải đáp. Khi nói rằng vấn đề của chúng tôi là vấn đề lãnh đạo, điều đó không có nghĩa là nhưng người đi theo không phải làm gì cả.

Ai cũng muốn làm lãnh đạo cho đến khi nhìn thấy những trách nhiệm được khoác lên vai trò đó. Bạn có thể thấy rõ điều ấy trong một xã hội như đất nước chúng tôi, nơi mà tuổi tác chẳng hạn, là cái được trọng nể. Nhưng không phải được trọng nể vì chỉ vì cao tuổi. Người cao tuổi nhất là người biết nhiều nhất về quá khứ. Ông ta cuốn sách tham chiếu của cả làng. Kiểu trách nhiệm như thế khiến cho đầu óc của người ta trở nên năng động.

A.O: Khi nào ông sẽ trở về để đảm nhận trách nhiệm này?

C.A: Tôi rất muốn trở về quê hương, nhưng từ khi phải ngồi xe lăn tôi gặp rất nhiều hạn chế nghiêm trọng. Chẳng hạn tôi phải chuẩn bị cho những vấn đề: bệnh viện có gần nhà không? nếu cần thuốc trụ sinh có dễ kiếm không?

A.O: Ông thấy nhớ, thấy thiếu vắng điều gì nhất?

C.A: Không khí được thực sự làm việc, làm việc với những người đồng hội đồng thuyền với mình. Chẳng hạn như tôi trở thành chủ tịch hội đồng tỉnh ngay trước tai nạn. Ngày nọ ông chủ tịch đương nhiệm viết thư hỏi tôi giúp đỡ trong dự án xây một thư viện mới. Chẳng ai ở trên New York này lại đến nói với tôi, “Chúng tôi muốn xây một thư viện mới, ông giúp đỡ nhé?” Tôi tiếc không được ở vào vị trí mà người ta cần tôi nhất.

Hải Ngọc lược dịch.

* No Longer at Ease, tên một cuốn sách của Chinua Achebe xuất bản năm 1969.

bài đã đăng của Hải Ngọc


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006*2018 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)