Trang chính » Da Màu và Bạn, Đoản văn Email bài này

Khẩu vị về tự do sáng tạo

0 bình luận ♦ 19.05.2010

 

 

 

Cơn bão vừa tràn qua châu Âu hai hôm trước quả là khủng khiếp. Người lớn trẻ con được giải phóng sớm khỏi nhà trường và công sở. Đường sắt tại Berlin và nhiều bang ở Đức ngừng hoạt động để tránh bão. Báo đưa tin đăng ảnh người xiêu vẹo tìm đường tránh gió, xe bẹp dúm bên hè, trên đường cao tốc ở bang Brandenburg, xe tải hạng nặng nằm lật cả một hàng bánh lên trời.

Cuộc triển lãm của Nitsch với tôi cũng chả khác gì một cơn bão, lật tung mọi quan niệm về giá trị nghệ thuật trong tôi. Mà đấy mới chỉ là một triển lãm mang tính gián cách, qua ảnh và video, chưa phải là trình diễn thực. Thú thật, lúc đầu tôi đã không đủ can đảm để đi xem triển lãm này vì nghĩ sẽ phải chứng kiến người thật việc thật biểu diễn. Chắc ngất. Hoặc buồn nôn, không theo nghĩa triết học. Nếu tự dưng có người quay cuồng quanh mình trong một vũ điệu hoang dại với máu và lục phủ ngũ tạng loài bốn chân trộn sữa tươi nhoe nhoét. Hay trước mắt mình là người bị trói, máu đầm đìa trên thân thể trần truồng. Với nhiều người, điều đó thật quái gở, khủng khiếp. Với nhiều người khác, đó là nghệ thuật, đích thực, hiện đại. Cứ thử tưởng tượng một cuộc trình diễn như thế này xuất hiện ở Việt Nam nhỉ? Nếu như quá trình hiểu và cảm nghệ thuật sắp đặt đang phát triển ở Việt Nam từa tựa quá trình làm quen với … thang máy (như lời một nghệ sĩ xếp đặt Việt Nam khuyên bảo đám đông cổ hủ) thì chắc cuộc triển lãm hay trình diễn của Nitsch phải được ví với việc cho người bình thường ngồi vào tàu vũ trụ và phóng con tàu đó lên mặt trăng. Nhưng ai vẫn muốn dừng thưởng ngoạn trong sự an toàn của cảm xúc thì cứ yên tâm. Một cuộc trình diễn hay triển lãm tương tự còn lâu lắm mới có thể mơ về tấm giấy phép ở Việt Nam. Bao nhiêu nghệ sĩ đang muốn hiện đại và hậu hiện đại đã phải ngậm ngùi vì hoặc chả được phép hoặc được phép rồi lại bị cấm trình diễn triển lãm kia kìa.

Đến như ở đây còn khối người muốn cấm cơ mà. Tổng thư kí đảng CDU – một trong hai đảng cầm quyền ở Đức – Frank Henkel – đã cảnh báo trước việc tham quan triển lãm này với thanh thiếu niên, đi xa hơn, ông còn kêu gọi ra lệnh cấm thanh thiếu niên tới với triển lãm của Nitsch. “T do ngh thut rõ ràng là vượt qua mi gii hn, và trong trường hp này thm chí còn không biết đến c xu h. Cái s được ch ra (trong cuc trin lãm này) tôi cm thy tht ghê tm và không th chp nhn. Ai thy hay, xin mi c đi xem. Nhưng cuc trin lãm này không thích hp vi thanh thiếu niên. Tôi hi vng rng lut bo v thanh thiếu niên s tìm ra nhng ch dn nghiêm khc.” Một tên tuổi khác, thuộc nhà xuất bản danh tiếng Axel Springer phẫn nộ đặt câu hỏi: “Mt ngh sĩ bn thu như thế cũng được xut hin t do sao? Ti sao cái loi ngh thut đó li được qung bá không gii hn  ti thanh thiếu niên. Điu đó phi được s cho phép ca các nhà tâm lí hc dành riêng cho la tui này. Và nhng ai còn s hu mt lí trí lành mnh cũng đu biết điu đó”. (Gunnar Schupelius). Tóm lại là các chính trị gia, và đứng về phía họ là không ít công chúng, ghê tởm nghệ thuật của Nitsch, còn Nitsch, trong một cuộc phỏng vấn đã cho biết ông “ghê tởm chính trị”. Lí do sâu xa thì ông không nói, nhưng lí do gần chắc nằm ở một thực tế kéo dài mấy chục năm nay như chính ông tự kể. Ở quê hương Nitsch, nước Áo, không tuần nào mà đảng liên tục cầm quyền FPÖ không tiến hành một cuộc tấn công Nitsch và nghệ thuật của ông. Ông như một con cừu đen giữa các nghệ sĩ. Nghệ thuật của ông bị từ chối, công kích. Lãnh đạo của ủy ban văn hóa nghệ thuật trong quốc hội Áo, cũng là thành viên của đảng FPÖ, đã công khai chỉ trích Nitsch trên truyền hình. Những người có thẩm quyền nghệ thuật thì tìm cách ngăn cản mọi nỗ lực trao giải thưởng cho Nitsch. Một lệnh cấm hành nghề từng được áp dụng với nhà nghệ sĩ này ngay cả khi chính quyền Áo thay đổi đảng cầm quyền. Một án lệnh tước quyền công dân của Nitsch trong nửa năm cũng đã được thực hiện. Như nhiều nghệ sĩ cảm thấy bị hạn chế tự do sáng tạo ở quê hương – nước Áo – (người gõ máy đang cười), Nitsch đã di cư sang Đức. Nhưng, lịch sử đang lặp lại với Nitsch, qua sự phản đối của các chính trị gia và công chúng nói chung.

Nghệ thuật của Nitsch là sự hòa trộn đặc biệt cảm quan riêng về triết học, đặc biệt của Freud, với kịch, văn chương, hội họa, nghệ thuật xếp đặt và âm nhạc, cảm hứng trước các nghi lễ hiến tế, và, hết sức quan trọng là quy mô hoành tráng của những cuộc biểu diễn, trình bày. Từ 1962, Nitsch đã từng làm công chúng choáng váng vì tác phẩm của mình, do 150 nhạc công và ngần ấy nghệ sĩ tham gia trình diễn. Tiếp cận tác phẩm của Nitsch, công chúng dễ thấy khiếp sợ qua các cảnh gần với nghi lễ hiến tế như một con cừu bị giết trên sân khấu y hệt trong lò mổ, và máu của nó thì được bôi lên những thân thể đàn ông trần truồng, hay cảnh những người đàn ông nhảy múa giữa ruột bò sống nhày nhụa máu me và sự khiếp sợ sẽ đóng mọi cánh cửa dẫn tới những liên tưởng tạo bởi thực và ảo, về quá khứ, hiện tại và tiên cảm tương lai. Hành vi nghệ thuật đẫm máu, không thèm lẩn tránh một cấm kị nào này do đó thách thức không chỉ những nhà bảo vệ thú vật, mà còn thách thức các nhà thần học, các đại diện cho đạo đức công cộng, các chính trị gia, và nhiều nghệ sĩ cũng như người yêu nghệ thuật như là biểu hiện của cái đẹp đã  định hình. Đấy là thứ nghệ thuật buộc người ta phải nín thở. Hoặc phải tự lật nhào quan niệm thẩm mĩ, xếp đặt lại tâm hồn, dành không gian để mở rộng quan niệm về nghệ thuật.

Phản đối thì người ta vẫn đang phản đối, nhưng Nitsch và nghệ thuật của ông vẫn tiếp tục xuất hiện, như là chỉ dấu tuyệt vời về môi trường sáng tạo và thưởng ngoạn của nghệ sĩ và người yêu nghệ thuật nói chung. Xem và đọc về Nitsch, mới thấy mọi định nghĩa về nghệ thuật là chật hẹp và sự loay hoay đặt tên cho nghệ thuật cũng vậy. Đấy là hiện đại? hay hậu hiện đại? Không cần biết, chỉ biết là nó đang ĐƯƠNG ĐẠI. Cảm quan nghệ thuật của Nitsch có thể bị từ chối hay tiếp nhận, vấn đề là ông vẫn (được quyền) sáng tạo, theo một lí tưởng riêng, có thật.

Tôi có thể nói ngay là tôi không thích thứ nghệ thuật này, cũng như không thú vị gì với những kiểu trình diễn xếp đặt của một vài nghệ sĩ đang nổi tăm tiếng trong nước. Một đằng thì làm choáng váng, một đằng thì làm chán ngán.

Nhưng bản thân sự có mặt / không (thể) có mặt của họ trong đời sống nghệ thuật đương đại thì với tôi thật nhiều ý nghĩa. Nghệ thuật là tự do tuyệt đối và đẹp đẽ. Xã hội đáng sống là xã hội chấp nhận được thứ tự do đặc biệt ấy.

 

Phụ chú của BBT Da Màu:

1. Trang nhà của Herman Nitsch: http://www.nitsch.org/index-en.html

2. Lưu ý: Video “Herman Nitsch trên hệ thống YouTube” ở đường dẫn dưới đây chứa đựng một số hình ảnh có thể khiến bạn đọc buồn nôn. Nếu bạn là người dị ứng với những hình ảnh hung bạo, xin vui lòng tránh xa.
http://www.youtube.com/user/DerHermannNitsch

 

 

 

.

bài đã đăng của Lê Minh Hà

Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)