Trang chính » Biên Khảo, Các Số Da Màu định kỳ, Da Màu số 06, Giới thiệu tác giả Email bài này

YIYUN Li: THÀNH THỰC TRONG MỘT NGÔN NGỮ KHÁC

0 bình luận ♦ 22.09.2006

Bryan Walsh
Hải Ngọc chuyển ngữ

Mùa thu năm 1991, Yiyun Li, lúc đó 18 tuổi, phải đi tập huấn trong khoảng một năm ở một doanh trại quân đội tại thành phố Xinyang heo hút. Chính quyền Trung Quốc lúc bấy giờ đã ra một sắc lệnh: bất cứ một học sinh nào muốn vào học tại đại học Bắc Kinh, như Li, trước hết phải hoàn thành một đợt tập quân sự và chỉnh huấn về tư tưởng chính trị. Biện pháp đó giống như một liều vắc xin tư tưởng hệ sau sự kiện Thiên An Môn. Li hãy còn là một nữ sinh trung học khi cuộc phản kháng của giới sinh viên diễn ra; cô còn quá trẻ để tham dự vào sự kiện đó, nhưng cô hiểu chuyện gì đang diễn ra. Chính sự hiểu biết đó của cô lại là mối nguy hiểm. “Hãy khoá chặt miệng lại”, mẹ cô đã khuyên như vậy khi cô rời nhà để đến doanh trại quân đội. “Phải khoá chặt miệng.” Nhưng Li không thể giả câm được. Bất chấp nguy hiểm, cô đã nói với những người bạn của mình về vụ thảm sát, về những xác người chất chồng trong bệnh viện mà chính mắt cô đã trông thấy và về cả những lời tuyên truyền rỗng tuếch của chính quyền mà chẳng có điều gì trở thành hiện thực cả. “Tôi không thể kìm lòng được,” Li kể lại. “Suốt cả năm đó, tôi sống mà như chết.”
Cô đã gặp may mắn – một người ở cấp trên có thiện ý đã quyết định không tố cáo những lời lẽ báng bổ, phạm thượng của Li, nhờ đó mà cô không gặp phải những bất trắc. Ngay khi ra khỏi quân đội, cô nghe theo lời mẹ dặn và giữ im lặng. Ở trường đại học, Li chuyên tâm vào việc học với hy vọng có thể sang được Mỹ và cuối cùng, đến năm 1996, Li đã rời Trung Hoa sang Mỹ du học tại đại học Iowa, ngành miễn dịch học. Tại vùng trung tâm phía bắc của Hoa Kỳ này, Li đã tìm thấy lại giọng nói của mình – và cô đã khám phá ra giọng nói ấy trong Anh ngữ. Mặc dù khả năng viết tiếng Anh ban đầu của Li còn hạn chế nhưng cuối cùng, cô đã quyết định bỏ dự định ban đầu trở thành một nhà khoa học của mình và theo học môt chương trình học viết văn rất uy tín của đại học Iowa. Sau khi Li tốt nghiệp, những truyện ngắn đạt đến độ chín muồi đáng ngạc nhiên của cô nhanh chóng được đăng tải trên các tạp chí như The New Yorker và nhận được khoản tiền 200, 000$ từ việc thoả thuận xuất bản với nhà Random House ở tuổi 31. Hiện giờ, tập truyện đầu tay của cô, A Thousand Years of Good Prayer, đã được phát hành.
Tuy Li rất hiếm dịp trở về quê nhà kể từ khi ra đi cách đây mười năm nhưng những truyện ngắn hay nhất trong tuyển tập này đã thâu tóm được trọn vẹn những chấn động sâu sắc trong lòng xã hội Trung Quốc bằng một thứ văn xuôi tinh khiết, trong sáng không một chút gợn. Trong truyện ngắn “Extra”, bà Lin là nhân công của một xí nghiệp may mặc quốc doanh cho “nghỉ hưu danh dự”- điều đó có nghĩa là nhà máy đã bị phá sản và Lin sẽ không có đồng lương hưu nào hết. May thay, bà kiếm được một công việc mới: phục dịch cho một trong số những ngôi trường tư mơi mở dành cho tầng lớp trên trong xã hội đang mọc lên ở Bắc Kinh. Nhưng rồi, chẳng bao lâu, bà nhận ra trong cái thể giới mới này, không có một chỗ nào thật sự dành cho bà. Trong một truyện khác, “Imortality”, sự thăng trầm của số phận người diễn viên thủ vai Mao chủ tịch đã trở thành biểu trưng của cái thế kỷ kinh hoàng mà đất nước Trung Hoa vừa trải qua, từ sự tàn rữa của một đế chế đến cơn ác mộng của chủ nghĩa toàn trị và rồi sự lên ngôi của chủ nghĩa tư bản. Truyện ngắn được trao giải Plimpton Prize của tạp chí Paris Review cho tác phẩm đầu tay này, được kể tập thể bởi những người dân cùng làng với nhân vật chuyên thủ vai lãnh tụ nọ, cứ như thể tất cả những nhân vật ấy đều đang nói cùng một giọng. Hiệu quả của thủ pháp này là gợi ra tính chất thôi miên giống như những lời thần chú, đồng thời gợi nhắc về sự hiện diện không khi nào vắng mặt của cộng đồng trong xã hội Trung Hoa. Khi Mao chế giễu mối đe doạ của Mỹ về vũ khí hạt nhân, dân làng thuộc nằm lòng câu nói của lãnh tụ. “Hàng năm trôi đi, dân làng chúng tôi vẫn nghếch mắt nhìn trời, chờ xem Mỹ sẽ đến dội bom xuống chúng tôi như thế nào, chờ để chứng minh cho chủ tịch thấy lòng can đảm của chúng tôi, sự trung thành của chúng tôi.” Li hiểu được sự kìm kẹp ấm áp của bệnh điên tập thể.
Giống như bản thân tác giả, nhân vật của Li dường như cảm thấy tự do được tái phát hiện chính mình chỉ sau khi họ bỏ lại Trung Hoa. Trong truyện ngắn được dùng làm nhan đề cho cả tuyển tập, một nhà khoa học nghỉ hưu có tên là Shi đển Mỹ để thăm người con gái lớn vừa mới ly dị của mình và khi nghe cô nói chuyện bằng tiếng Anh với một người đàn ông qua điện thoại, ông đã nhận ra con gái của mình đã biến thành một người khác. (Khi phát hiện bạn trai mới của con gái mình là người Rumani, Shi đã cố gẳng để có một thái độ tích cực: “Ít ra thì anh ta cũng trưởng thành từ một đất nước cộng sản.”) Với bản ngã được tái sinh kiểu Mỹ, người cha và cô con gái dần dần đã thật sự có thể thành thực với nhau, dù đau đớn, cái sự thành thực mà hai cha con đã không thể có khi ở Trung Hoa. “Nếu sống trong một thứ ngôn ngữ mà người ta chưa từng dùng để biểu đạt cảm xúc của mình thì người ta sẽ dễ dàng hơn để bắt đầu một thứ ngôn ngữ khác và có thể nói được nhiều hơn với thứ ngôn ngữ mới ấy.” Cô con gái trong truyện đã giải thích với cha mình như vậy. Lời giải thích ấy dường như đồng vọng với chính kinh nghiệm của Li.
Hiện giờ Li đang giảng dạy tại Mills Colledge tại Oakland, California và đang bắt tay vào viết cuốn tiểu thuyết đầu tiên của mình. Cô muốn mở rộng chủ đề ra khỏi phạm vi Trung Hoa. Điều đó tốt đối với cô nhưng cô sẽ mất đi những độc giả rất muốn được biết về đất nước đang biến động của cô. Những trang văn của Li là một nguồn tài nguyên vô giá. Những tác giả quan trọng thuộc thế hệ thời kỳ hậu Thiên An Môn của Trung Hoa hãy còn hết sức hiếm hoi và thực tế, không ai có thể so được với sự nhuần nhuỵ trong Anh ngữ của ngòi bút Li. Có lẽ lưu vong đã trở thành một nhu cầu đối với những nhà văn Trung Hoa trung thực nhất – nhà văn duy nhất được giải Nobel của đất nước này, Cao Hành Kiện, hiện sống ở Pháp – nhưng có thể thời kỳ lưu vong của Li không kéo dài được. Năm 2004, Li xin được định cư ở Mỹ nhưng những nỗ lực ban đầu của cô đã bị từ chối vì lý do cô chưa thật sự xuất chúng trong lĩnh vực của mình để có thể nhận được thẻ xanh. (Visa của cô đến nay vẫn còn hiệu lực.) Li đã đi xin đăng ký lại nhưng cô biết việc này, đối với một nhà văn, có thể có nhiều điều kiện hơn đặt ra. Để có thể được phép định cư tại Mỹ, cô giải thích, “anh phải chứng minh được anh là người phi thường. Nhưng rất khó để chứng minh được anh là một nghệ sĩ phi thường!” Với Yiyun Li thì bằng chứng đó đã hiển hiện trên trang viết.
Hải Ngọc dịch

Nguồn: Bryan Walsh, “Truth in Another Tongue”, Time Asia, Vol 167, No.8, số ngày 27/2/2006.

bài đã đăng của Hải Ngọc


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006*2018 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)