Trang chính » Các Số Da Màu định kỳ, Da Màu số 04, Dịch Thuật, Sáng Tác, Sang Việt ngữ, Tạp văn Email bài này

Những điều đáng ghét

Sei Shonagon
Nguyễn Phan Thịnh chuyển ngữ
theo bản Anh ngữ của Ivan Morris*

 

 

Sei Shonagon (không biết ngày tháng chính xác) là một tỳ nữ cung đình Nhật Bản thế kỷ thứ mười, người đã viết một kiểu nhật ký không ai bắt chước được, ghi chép lại những điều ưa ghét và những sự kiện chung quanh mình. Bà sống vào thời kỳ Heian[1], một thời kỳ văn hoá đỉnh cao cũng sản sinh ra đối thủ của bà, nữ tiểu thuyết gia Murasaki (Truyện Genji)[2]. “Những ghi chép bên gối ”(Pillow Book)[3] của Shonagon vẫn mới mẻ và thú vị, một phần bởi vì tác giả là một người vượt ngoài khuôn phép không hề biện giải—một phụ nữ thẳng thắn, thật sự độc lập.

 

Trong tác phẩm của mình, bà là một chuyên gia liệt kê: “Những điều khó xử,” “Những điều phiền muộn,” “Những điều đáng ghét,” ”Những điều tao nhã”… Những danh sách này trở thành ma trận cho những phán xét của Shonagon: bà có ý thức của một người cầu toàn về cách mọi việc nên như thế nào, đến tận những chi tiết nhỏ nhất. “Loài bò nên có trán rất nhỏ,” bà phát biểu, hay “Tôi không thể chịu được một phụ nữ mặc áo có hai tay áo không dài bằng nhau.” Với thiên hướng của người Nhật về sắp đặt, bà chú ý đến mọi sự vi phạm nghi thức theo từng mùa. Bà xem xét kỹ lưỡng những phản ứng nhỏ nhặt nhất của hoàng hậu để tìm những dấu hiệu thay đổi sở thích; bà có thể phẫn nộ, hằn học một cách hài hước, và, theo những chuẩn mực của chúng ta, bà là một người hợm hĩnh kinh khủng. Nhưng Shonagon cũng có một khía cạnh trần tục; bà thẳng thắn một cách thú vị về chuyện phòng the và những hẹn hò bí mật. Ivan Morris, người dịch bà, nhận xét, “Thái độ của bà đối với đàn ông không thua gì quan điểm thù địch công khai. Một phần vì tinh thần chiến đấu này, văn bà không có chút nào giọng điệu than van, ca thán.” Mặc dù gọi “Những ghi chép bên gối” là tản văn có thể quá đáng, nhưng nó là cả một cuốn sách suy ngẫm về những vấn đề riêng tư, và với khẳng định của nó về tính phù du của cuộc sống hàng ngày, nó đã đặt nền móng cho tiểu luận Nhật Bản sau này.

 

Một người đang vội đi, nhưng vị khách cứ lách chách cái mồm không dứt. Nếu đây là một kẻ không quan trọng, người đó có thể đuổi cổ đi bằng cách nói, “Lần sau phải kể hết cho tôi nghe đấy”; nhưng nếu đây lại là loại khách mà sự hiện diện của họ đòi hỏi cư xử tốt nhất của người đó thì tình huống thật là đáng ghét.
Một người thấy một sợi lông dính trên hòn đá mà người đó đang mài mực, hay ngược lại viên sỏi đó găm vào trong cục mực, bèn văng ra một tiếng tục tĩu chói tai.
Một người nào đó bỗng nhiên ngã bệnh và cho gọi thầy trừ tà. Vì ông này đi vắng, người đó phải phái các sứ giả đi tìm. Sau khi người đó phải bực tức chờ đợi đã lâu, ông thầy cuối cùng cũng đến, thế là thở một hơi dài nhẹ nhõm, người đó yêu cầu ông bắt đầu đọc thần chú. Nhưng có lẽ ông thầy vừa mới diệt trừ quá nhiều ma qủy xong; vì chưa yên vị xong xuôi và mới mở miệng cầu nguyện thì giọng thầy đã nghe buồn ngủ. Ôi, đáng ghét làm sao!
Một người không có gì đặc biệt lại giới thiệu mình sẽ thảo luận về đủ mọi đề tài tùy hứng làm như cái gì mình cũng biết hết.
Một người lớn tuổi sưởi ấm hai bàn tay trên một lò than và xoa dãn những nếp nhăn. Không một người trẻ tuổi nào lại mơ tưởng đi làm cái trò kiểu cách đó; qủa thật người già có thể không biết thẹn là gì. Tôi đã từng thấy những sinh vật già nua tội nghiệp thật sự gác cả hai bàn chân lên lò than và chà chà cọ cọ chúng vào thành lò trong lúc nói chuyện. Đây là loại người khi đến chơi nhà ai thì trước hết dùng quạt phủi bụi trên chiếu và , khi cuối cùng họ ngồi xuống rồi, không thể giữ yên ắng được, cứ chốc chốc lại kéo căng vạt áo trước bộ đồ đi săn hoặc cuộn nó lên nhét vào dưới hai đầu gối. Người ta có thể cho rằng cử chỉ như thế chỉ giới hạn ở những người có địa vị khiêm tốn; nhưng tôi lại quan sát thấy nó ở những người có giáo dục, trong đó có một vị Thư Ký Trưởng hàng Ngũ Phẩm thuộc Bộ Nghi Lễ và một vị nguyên Tổng Trấn Suraga.
Tôi ghét cảnh những người đàn ông chè chén la hét, đút ngón tay vào mồm, ve vuốt râu, chuyền rượu cho những người chung quanh trong lúc hét lên “Uống nữa đi nào! Cạn ly!” Họ lẩy bẩy, lúc lắc đầu, vặn vẹo mặt mũi, khoa tay múa chân giống như con nít đang hát, “Chúng ta đi gặp quan Tổng Trấn.” Tôi đã từng chứng kiến những người dòng giõi gia thế xử sự như thế này và tôi thấy rất khó chịu.
Đố kỵ người khác và than trách cho số phận mình; nói xấu mọi người; tọc mạch những điều vụn vặt nhất và trách móc, hành hạ người ta vì không chịu nói ra cho mình, hoặc nếu moi móc được dăm ba điều, lại loan tin cho khắp mọi người với đủ mọi chi tiết thêu dệt, làm như mình biết tất cả ngọn nguồn—ôi, đáng ghét làm sao!
Một người vừa mới sắp sửa được báo cho biết một tin tức đáng chú ý thì một em bé khóc rống lên
Một bầy quạ bay vòng vòng kêu quà-quạ inh ỏi.
Một anh mê gái vừa đến thăm núp lén thì một con chó bắt gặp anh ta và cất tiếng sủa. Người đó thật muốn giết chết con vật.
Một người điên rồ đến mức mời một anh chàng ngủ qua đêm ở một nơi không thích hợp—thế rồi anh ta ngáy khò khò.
Một qúy ông bí mật thăm một người. Mặc dù ông ta đội một cái mũ cao bóng lộn, nhưng ông cũng không muốn ai thấy mình. Lúc đi, vì quá khích động, cái mũ va cái cộp vào một vật gì đó. Thật đáng ghét! Lại thêm bực mình khi ông ta nâng tấm rèm Iyo lên rồi buông nó rơi xuống kêu lách cách . Đó là một tấm rèm cao ngang đầu, những thứ này càng tệ hơn nữa, vì rất rắn chắc nên nó gây một tiếng động kinh khủng khi rơi xuống. Không có cách gì bào chữa cho một sự cẩu thả như thế. Thậm chí một tấm rèm như thế cũng không gây một tiếng động nào nếu người ta nâng nó lên nhẹ nhàng khi vào ra căn phòng. Nếu cử động của một người mà thô lỗ, thì ngay đến cửa giấy cũng cong queo và dội âm xào xạc; nhưng, nếu người ta nâng cánh cửa lên một tí trong lúc đẩy mở ra, thì nhất định không có âm thanh nào hết.
Một người đã lên giường nằm và sắp thiu thiu ngủ thì xuất hiện một con muỗi, tự loan báo bằng tiếng vo ve của nó. Người ấy có thể thật sự cảm thấy hơi gió bởi cánh bay của nó, cho dù rất nhẹ, và thấy căm ghét cực kỳ.
Một cỗ xe chạy qua với tiếng động cót két khó chịu. Thật bực mình khi nghĩ rằng những người đang ngồi trên xe có thể chẳng biết đến cái âm thanh này! Nếu tôi đang ngồi trên xe của một người và tôi nghe cót két, thì tôi không chỉ ghét tiếng động này mà cả chủ nhân của cỗ xe nữa.
Một người đang giữa câu chuyện thì có một kẻ ngắt lời và cố tỏ ra mình là người tài giỏi nhất trong phòng. Một kẻ như thế thật đáng ghét, và, thật vậy, bất cứ ai, trẻ con hay người lớn, cố tìm cách khoe khoang, cũng vậy.
Một người đang kể một câu chuyện về thời xưa thì một kẻ xen vào với một ít chi tiết rằng tình cờ ông ta cũng biết, ám chỉ rằng những gì người đó kể là không chính xác—hành vi đáng ghét!
Rất đáng ghét là một con chuột nhắt chạy nhộn nhạo khắp nơi.
Có mấy trẻ em ghé chơi nhà một người. Người đó chiêu đãi tận tình và lấy đồ chơi ra cho các em chơi đùa. Bọn trẻ quen cách đối xử này và bắt đầu đến thường xuyên, xông xáo vào tận những phòng trong và vất lung tung mọi thứ đồ đạc và của cải của người đó. Đáng ghét!
Một qúy ông nào đó mà một người không muốn ông ta thăm viếng mình ở nhà hay dinh thự, bèn giả vờ đang ngủ. Nhưng một cô tớ gái đến báo tin và lay người này thức dậy, với vẻ mặt như muốn nói, “Đồ thối thây!” Rất đáng ghét.
Một người mới đến nhào lên trước các thành viên khác trong nhóm, ra vẻ hiểu biết, người này bắt đầu áp đặt luật lệ và ban bố lời khuyên cho mọi người—hết sức đáng ghét!
Một ông mà một người đang quan hệ tình ái luôn mồm ca ngợi một phụ nữ nào đó ông đã biết trước đây. Dù là một điều thuộc quá khứ, nó cũng có thể khiến cho rất khó chịu. Tệ hơn biết chừng nào nếu như ông ta vẫn còn đang gặp gỡ người đàn bà đó! (Tuy vậy đôi khi tôi thấy cũng không hoàn toàn đáng bực mình như thế.)
Một người đọc thần chú sau khi hắt hơi. Thật sự tôi ghét cay ghét đắng bất cứ ai hắt hơi, trừ chủ nhân của ngôi nhà.
Lũ bọ chét cũng rất đáng ghét. Khi chúng nhảy múa lăng xăng bên dưới trang phục của ai đó, quả thật bọn chúng dường như nhấc cả quần áo người đó lên.
Âm thanh của bọn chó khi chúng đồng thanh sủa liên hồi thì đáng ngại và đáng ghét.
Tôi không thể chịu được những người lúc đi mà không khép lại tấm ván cửa sau lưng.
Tôi ghét những người chồng của những chị bảo mẫu biết chừng nào! Không tệ hại lắm nếu đứa bé chị ta chăm sóc là con gái, bởi vì khi đó người đàn ông sẽ tránh xa. Nhưng, nếu nó là một đứa con trai, anh ta sẽ cư xử như mình là cha nó. Không bao giờ lơ mắt khỏi đứa bé, anh ta khăng khăng lo liệu mọi thứ. Anh ta xem những gia nhân khác chẳng ra gì, và, nếu như có ai cố tình la rầy đứa bé, anh ta sẽ nói xấu kẻ đó với chủ. Mặc kệ thái độ xấu xa này, không ai dám kết tội những anh chồng ấy; thế nên anh ta sải bước khắp nhà với vẻ phách lối, tự thị, ban bố lệnh lạc.
Tôi ghét những người mà thư từ của họ chứng tỏ họ thiếu tôn trọng phép lịch sự trên đời, hoặc bởi sự vô lễ trong câu cú hoặc bởi sự lịch sự quá đáng dành cho người không xứng. Chuyện này, dĩ nhiên , rất gớm ghiếc nếu thư ấy viết cho chính mình, nhưng cũng tồi tệ như vậy nếu nó được gửi đến người khác.
Trong thực tế, hầu hết mọi người đều quá tùy tiện, chẳng những trong thư từ mà cả khi trò chuyện nữa. Thỉnh thoảng tôi khá thấy ghê tởm khi nhận thấy những người đứng đắn lại thiếu tôn trọng trong lúc nói chuyện với nhau. Thật là đặc biệt khó chịu khi nghe một ông hay bà ngu ngốc nào đó bỏ sót những biểu hiệu tôn kính thích đáng khi ăn nói với một người thuộc tầng lớp trên; và rồi, thật là tệ hại, khi các đầy tớ không dùng được những lời kính cẩn trong lúc nói về những ông bà chủ ấy của mình. Tuy vậy, không kém đang ghét hơn, là những ông bà chủ , khi nói với gia nhân của mình , dùng những câu như “Khi nào mày biết làm như thế như thế” hay “Như mày đã được tử tế dặn bảo rồi.” Không nghi ngờ gì là có những ông bà chủ, khi diễn tả những hành động của chính họ, bèn nói, “Ta đã định làm như vậy như vậy!”
Đôi khi một người hoàn toàn không có gì quyến rũ sẽ cố gắng tạo ấn tượng tốt bằng cách sử dụng ngôn ngữ rất tao nhã; dẫu sao ông ta chỉ thành công làm trò lố bịch. Chắc chắn rằng ông ta tin tuởng ngôn ngữ chuốt lọc này đúng lúc cần có, nhưng, khi đến độ khiến cho mọi người phải cười ồ, thì nhất định phải có gì đó sai lầm.
Thật là rất bất xứng khi nói với những quan cận thần cao cấp, những vị Cố Vấn Hoàng Đế và những người tương tự bằng cách dùng tên họ mà không có tước vị hay những biểu hiện tôn kính; nhưng những lỗi lầm như thế may mắn rất ít.
Nếu một người nhắc đến một cô gái đang theo hầu một nữ tỳ nào đó là “Chị” hay “Cô nương đó”, cô ấy sẽ ngạc nhiên, sung sướng và không tiếc lời ca ngợi.
Khi nói với những nhà qúy tộc trẻ hay những quan cận thần cao cấp, một người phải luôn luôn (trừ khi Hoàng Đế và Hoàng Hậu đang hiên diện) nhắc đến chức vụ chính thức của họ. Tình cờ, tôi đã rất sửng sốt khi nghe những nhân vật quan trọng dùng từ “Tôi” trong lúc nói chuyện trước mặt Hoàng Đế và Hoàng Hậu. Một sự vi phạm nghi thức như thế thật là đáng buồn và tôi không thấy được tại sao người ta không thể tránh được.
Một người không có gì đặc biệt để giới thiệu mình nhưng lại ăn nói giọng điệu lấn át và làm bộ tịch thanh nhã.
Một viên đá mài mực có mặt cứng và nhẵn đến nỗi thỏi mực trượt văng đi, chẳng để lại một giọt mực nào.
Các cô nữ tỳ muốn biết tất cả mọi điều đang diễn ra.
Thỉnh thoảng một người rất ghét kẻ không có lý do gì đặc biệt mà cứ đi làm một cái gì đó đáng ghét.
Một qúy ông đi một mình trên xe ngựa xem một đám rước hay một cảnh gì đó. Ông ta là loại người gì vậy? Cho dù ông ta có lẽ không phải là một người thuộc tầng lớp cao nhất, đáng lẽ ông ta cũng nên đem theo một ít thanh niên khao khát muốn xem. Thế mà không, ông ngồi trên xe một mình (người ta có thể thấy bóng ông sau rèm che), vẻ mặt tự đắc, ôm giữ cảm nghĩ cho riêng mình.
Một tình nhân ra đi lúc trời sắp sáng bảo rằng ông ta phải tìm cây quạt và giấy tờ của mình. “Tôi biết tôi đã để chúng đâu đó đêm qua,” ông nói. Vì tối đen như mực, ông ta mò mẫm khắp phòng, va đụng đồ đạc và càu nhàu, “Lạ thật! Chúng có thể ở chỗ qủy nào chứ?” Cuối cùng ông tìm thấy mấy món đó. Ông nhét giấy tờ vào trong ngực áo kêu xột xoạt; rồi ông mở quạt ra quạt phành phạch khoan khoái. Chỉ đến lúc này ông mới sẵn sàng bỏ đi. Hành động khó ưa làm sao! “Đáng ghét” là nói nhẹ bớt thôi.
Cũng không thể chấp nhận được như thế là cái ông, khi đi lúc nửa đêm, cẩn thận cột lại dây mũ. Việc này hoàn toàn không cần thiết; ông ta có thể đội mũ ngay ngắn trên đầu mà không cần cột buộc dây nhợ gì cả. Và tại sao ông ta phải mất thì giờ chỉnh trang áo choàng hay bộ đồ đi săn? Bộ quả thật ông nghĩ rằng ai đó có thể gặp ông vào giờ khuya khoắt này và phê bình ông ăn mặc không nghiêm chỉnh hay sao?
Một người tình tử tế sẽ cư xử tao nhã lúc rạng đông cũng như bất cứ lúc nào khác. Ông lê mình xuống giường với một vẻ mặt chán nản. Qúy bà thúc dục: “Nhanh lên, bạn ơi, sắp sáng rồi. Anh đâu muốn ai thấy mình ở đây.” Ông trút một hơi thở dài, như muốn nói rằng đêm sao quá ngắn và rằng thật khốn khổ phải ra đi. Đứng lên rồi nhưng ông vẫn chưa chịu xỏ quần ngay. Thay vì thế, ông tiến lại gần qúy bà và thì thầm những gì chưa nói hết trong đêm. Thậm chí mặc quần áo xong rồi, ông vẫn còn nán lại, giả vờ lơ đãng siết chặt khăn thắt lưng.
Cuối cùng ông nâng tấm rèm lên, và đôi tình nhân đứng với nhau bên cửa ngách trong lúc ông nói bà nghe ông buồn thảm thế nào suốt một ngày đang đến sẽ ngăn cách họ; sau đó ông lẻn đi. Qúy bà nhìn ông ta đi, và giờ phút chia tay này sẽ còn mãi trong những kỷ niệm say mê nhất của bà.
Thật vậy, sự gắn bó của một phụ nữ với một người đàn ông tùy thuộc phần lớn vào nét lịch lãm khi ông ta rời đi. Khi ông nhảy xuống giường, chạy nhộn nhạo khắp phòng, cột chặt dây lưng quần, xắn tay áo choàng yết triều, áo khoác ngoài, hay trang phục đi săn, nhét vật dụng đem theo vào ngực áo rồi vội vội vàng vàng cột chặt cái khăn lưng ngoài—quả thật người đó bắt đầu ghét ông ta.

 

Ghi chú
[1] Thời kỳ Heian (Heian-jidai), từ 794 đến 1185, là thời kỳ trong sử Nhật mà Khổng học và những ảnh hưởng khác từ Trung Hoa phát triển cao nhất, cũng là thời kỳ đế chế Nhật cực thịnh và nổi tiếng về nghệ thuật, nhất là thi ca và văn học.. Tên gọi Heian trong tiếng Nhật nghĩa là “Thái bình”.
[2] Truyện Genji (Genji Monogatari): Genji là một tên khác để gọi giòng họ Minamoto, là tên nhân vật nam chính với những cuộc tình lãng mạn trong Truyện Genji của Murasaki Shikibu, được xem là tiểu thuyết đầu tiên của thế giới.
[3] Nhan đề Nhật là Makura no Soshi (Những ghi chép bên gối) do người sau đặt cho những ghi chép ngẫu hứng của Shonagon, dựa theo thói quen của giới qúy tộc Nhật thời Heian để giấy tờ ghi chép (soshi) bên cạnh gối ngủ(makura).

 

* Trích trong The Art of Personal Essay của Phillip Lopate, Anchor Books, 1994.

bài đã đăng của Sei Shōnagon


Phần Góp Ý/Bình Luận


Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.

*

@2006-2019 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up
Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)