Jennifer cảm thấy thân thể mình phình lên khi dung dịch nước biển ứa theo sợi dây truyền tĩnh mạch vào lưng bàn tay cô. Từ lúc Annette đưa cô vào phòng cấp cứu đến giờ đã ba tiếng rưỡi đồng hồ. Cô đã gần như hoảng kinh không biết chuyện gì sẽ xảy ra. Cái đám xun xoe nhũng nhiễu vây quanh cô bung ra những câu hỏi không thể trả lời. Cô ký mẫu đơn người ta giúi cho cô mà chẳng bận tâm đọc nó. Cô bị lột trần, cạo lông, xuyên thấu, và bảo hãy chờ đấy. Cứ mỗi tiếng đồng hồ, một người y tá lại xuất hiện để kiểm những dấu hiệu sinh tồn của cô và hỏi cô về tình trạng xuất huyết. Ngoài ra, người ta bỏ mặc cô một mình.

Chiếc giường bên cạnh trong phòng chưa được dọn dẹp, nhưng không có dấu hiệu gì cho thấy có người nằm chung phòng với cô. Có thể người đó đã chết hoặc đã được xuất viện. Cũng có thể chị ta đã lấy thang máy xuống tầng dưới để hút thuốc ở lối vào.

Jennifer ước gì mình có thể hút thuốc. Nhưng như vậy có nghĩa phải dời phòng bệnh với chiếc áo khoác bệnh viện hở lưng, người bù xù và sưng phồng, rồi phải đẩy cây trụ móc chai nước biển mắc dịch kia theo. Mà chắc người ta cũng chẳng cho phép cô đi. Người ta muốn cô ở ngay chỗ đó để chờ, đến khi có chỗ trống trong lịch trình phòng mổ.

Cô ngồi dậy, chuồi mình khỏi chiếc giường quá cao đối với cô để có thể chạm chân xuống nền nhà mà không cần tuột theo bờ tấm nệm. Tới giờ cô đã thực tập phương thức này nhiều lần rồi. Cô quyết định không bận tâm với đôi dép hay chiếc áo khoác bệnh viện cấp cho vì sẽ chẳng ai nhìn thấy cô. Cô cũng chẳng khoác nó lên người được vì vướng sợi dây truyền nước biển.

Cô cố không nhìn máu trong bồn cầu khi cô giật nước mà không được. Cô thắc mắc không biết bào thai lớn cỡ nào và trông nó giống cái gì nếu nó ra bây giờ. Người ta đã nói với cô rằng tất cả sẽ được trục ra trong lúc cô ngủ. Nếu không có gì khác thường cô sẽ không phải ở lại qua đêm. Nhưng giả như người ta quên mất cô, để cô chờ và chờ, và nó ra, và cô phải nhìn nó trôi lềnh bềnh trong bồn cầu thì sao?

Bây giờ Jennifer cảm thấy hối hận đã thúc giục Annette trở về lớp học. Thực ra Jennifer chỉ muốn trấn an cô bạn rằng mọi sự rồi sẽ đâu vào đấy. Cô đã gây quá nhiều phiền toái. Bộ ghế sa lông mắc tiền của Annette, món quà Giáng Sinh của mẹ cô ta, có một vệt máu to đặm màu trên ấy.

Khi Jennifer mới phát hiện ra mình có thai, cô đã đồng ý với Charles rằng đó là giải pháp hợp lý duy nhất. Dù sao cả hai còn là sinh viên. Charles thu thập mọi tin tức cần thiết và ngay cả đề nghị gọi lấy hẹn cho cô. Ngày qua ngày, Charles nài nỉ và nài nỉ, trong khi cô tìm kiếm những lý lẽ có thể chấp nhận được để trì hoãn. Cuộc giằng co đã bùng nổ thành một trận cãi cọ lớn tiếng mãnh liệt, và cô phải chạy qua ở nhờ nhà Annette. Sáng ra, máu me khắp mọi chỗ.

Charles chắc đang trong lớp học, hoàn toàn không hay biết gì về chuyện một mạng người anh ta góp công tác tạo vừa mới bị hủy hoại. Cô không muốn cho hắn ta biết vội. Hắn muốn phá thai, bây giờ chuyện ấy lại tự nhiên xảy ra. Cho hắn ta một lối thoát dễ dàng như thế đâu có được.

Jennifer chà hai bàn tay vào nhau một cách hung hăng và lau khô chúng bằng một chiếc khăn giấy. Cô khẽ đẩy hé cánh cửa nặng nề và khám phá ra rằng cô không chỉ có một mình. Một người đàn bà tóc đen trong đồng phục mầu hồng đang tháo khăn trải chiếc giường kia và nhét những tấm trải vào trong cái túi treo ở phía sau chiếc xe đẩy của người y công. Bà ta ngước lên mỉm cười với Jennifer.

Jennifer khoác chiếc áo bệnh viện lên cánh tay phải và choàng nó qua vai trái của mình. Cô đẩy chiếc cái trụ treo dịch truyền về phía người đàn bà, trong lúc bà ta đang mạnh tay phủi tấm nệm. Mùi thuốc sát trùng làm cay mắt Jennifer. Người đàn bà nở một nụ cười và tiếp tục làm việc. Bà ta có cái vẻ khỏe mạnh và đầy khả năng, như mẹ của Jennifer. Những bắp thịt cánh tay bà ta gồng lên khi bà ta lật tấm nệm trở lại, để nó đổ xuống giường vang ra một tiếng động trầm đục. Khi bà ta đứng thẳng người, Jennifer thấy cái tên Victoria trên miếng bảng tên bằng nhựa.

“Chào bà,” Jennifer nói một cách ngượng ngùng. “Bà có nghĩ là… Tôi hút trộm một điếu thuốc trong nhà vệ sinh có được không?”

Cô đã đưa cái ví cho Annette giữ hộ, nhưng túi xách còn để trên chiếc bàn ở đầu giường. Nửa gói thuốc lá và hộp diêm nhét trong đó.

Victoria mỉm cười với cô một cách đầy cảm thông. “Bây giờ người ta gắn máy báo khói trong nhà vệ sinh. Nó sẽ làm cô mắc cỡ chết.”

Giọng nói của bà ta có âm hưởng tiếng Đức, chứ không phải Ý hay Tây Ban Nha như Jennifer trông đợi.

“Ồ,” Jennifer nói. Cô đứng đó nhìn Victoria làm việc. “Tôi cai thuốc cho cái thai, nhưng bây giờ thì đâu có cần nữa,” cô nói. “Tụi tôi mới biết cách đây ba tuần.”

Victoria làm xong phía bên kia tấm nệm và bắt đầu lau chùi cái bàn ngủ. “Tôi thấy tội nghiệp cô,” bà nói. “Cô còn trẻ quá. Bằng tuổi tôi lúc tôi mới đến Canada.”

“Có con lúc này thì sớm quá,” Jennifer nói. “Tôi uống thuốc ngừa thai đấy chứ, vậy mà không hiểu sao.”

“Thuốc trụ sinh đấy,” Victoria buột miệng nói và tiếp tục chùi tới khung cửa sổ và khung máy tán nhiệt.

“Trụ sinh?”

“Nếu cô uống vài loại trụ sinh nào đó, thuốc ngừa thai sẽ mất tác dụng.”

“Vậy sao?” Jennifer nhớ cái lần cô bị đau cổ họng và sốt ngay trước kỳ thi giữa khóa. Không có thời gian đi bác sĩ, không có tiền mua thuốc. Annette cho cô vài viên thuốc còn sót lại, và chúng đã giúp cô trì hoãn chứng nhiễm trùng lại cho đến qua kỳ thi.

Bây giờ Victoria đang lặng lẽ sắp xếp giường gối thật tươm tất. Jennifer ước gì Victoria có thể làm chậm hơn. Cô không muốn ở một mình nữa.

“Chồng cô sắp tới chưa?” Victoria hỏi.

“Anh ấy không biết.” Câu trả lời của cô cụt ngủn. “Chúng tôi mới chỉ sống chung với nhau thôi.”

“Cậu ta không muốn có con à?”

“Không. Và tôi cũng vậy. Nhưng tôi không muốn giết nó.” Những giọt nước mắt không thể ứa ra làm cổ họng cô thắt lại.

“Thế còn mẹ cô?”

“Mẹ tôi không biết.”

Ít ra thì Jennifer cũng không phải báo cho mẹ biết là cô có thai. Bỏ nhà đi ở với Charles đã là tệ lắm rồi.

“Tôi thấy tội nghiệp cô quá,” Victoria lại nói. Giọng cảm thông hơn là thương hại.

“Bà có con không?” Jennifer vừa hỏi vừa loay hoay đi về phía giường của mình trong lúc Victoria sửa soạn đẩy chiếc xe ra khỏi phòng.

Victoria mỉm cười. “Một con trai. Bây giờ nó mười sáu tuổi rồi.” Bà ta đẩy chiếc xe ra hành lang.

“Chào tạm biệt,” Jennifer gọi với theo.

Cô ngủ thiếp đi và bị đánh thức dậy khi người y tá đo huyết áp cho cô. Sau khi cô ta ghi nhận những chỉ số sinh tồn, cô ta bảo Jennifer nằm nghiêng qua để chích thuốc. “Không lâu nữa đâu,” cô ta vui vẻ thông báo. “Ngậm viên thuốc này dưới lưỡi cho nó tan.”

“Liệu có đau không?” Jennifer hỏi.

Cô y tá cười. “Không. Cô đã trải qua cái phần khó khăn nhất – chích kim để truyền nước biển và cạo lông. Cô sẽ thở vào cái mặt nạ và khi cô tỉnh dậy thì mọi chuyện đã xong xuôi. Sau đó thì cũng giống như một kỳ có kinh thông thường vậy thôi.”

Đã được trấn an rồi mà Jennifer cũng bắt đầu run rẩy. Cô nhắm nghiền hai mắt và cố không bật khóc.

Một bàn tay chạm vào vai cô. Đã tới lúc rồi sao?

“Victoria!”

Bây giờ bà ấy đã mặc áo khoác, và mang cái túi đeo vai của cô.

“Tôi làm xong ca của tôi rồi,” bà ta nói. “Cô muốn tôi ở đây với cô một lúc không?”

Nước mắt Jennifer ngập mi. “Vâng. Vâng, làm ơn.”

Cô kể cho Victoria nghe về Charles và niềm hối tiếc đã không nghe lời mẹ dặn dò. Ngay lúc mà cô cần Charles nhất thì hắn lại biến thành một tên vô lại, chỉ nghĩ đến điều lợi cho hắn mà thôi.

“Tôi ngỡ anh ấy là tình yêu lớn nhất đời tôi, nhưng bây giờ… tôi nghĩ chắc tôi sẽ về nhà. Mẹ sẽ đau khổ nhưng mẹ sẽ không bỏ rơi tôi. Mẹ tôi trả tiền học phí cho tôi, cho dù bà không chấp nhận việc tôi làm.”

“Cô nên cho bà biết về đứa bé. Dù sao bà ấy cũng là bà ngoại mà.”

“Mẹ tôi sẽ không bao giờ tha thứ cho tôi.”

“Cô là con gái bà ấy. Bà ấy sẽ chấp nhận.”

Jennifer đổi đề tài một cách gượng gạo và hỏi về âm giọng của Victoria.

“Bố mẹ tôi là người Ý,” bà trả lời, “nhưng tôi sinh ra ở Đức. Người Ý không mấy được ưa thích ở nước Đức. Ông Dieter nhà tôi và tôi sang Canada, bởi vì ở đây ít bị kỳ thị hơn.”

“Sao cơ?” Jennifer tò mò hỏi.

“Chúng tôi phải làm việc trong một nông trại hai năm. Thật là vất vả. Mình có phải là nông dân đâu.” Bà nhìn chăm chăm vào vách tường. “Chúng tôi sống trong một cái chuồng gà. Ấy là chỗ tôi mất đứa con đầu lòng.”

“Không có bác sĩ à?” Jennifer hỏi.

“Họ không đưa chúng tôi lên tỉnh. Họ than phiền là tôi đã không làm việc suốt hai ngày rồi.”

“Ô, Trời!” Jennifer buột miệng. Cô cố hình dung mình băng huyết trong một cái chuồng gà không được chăm sóc thuốc thang.

“Thường thì rất khó khăn cho di dân,” Victoria nói. “Khi ra khỏi nông trại, đời sống có khá hơn. Dieter làm thợ cơ khí xây dựng. Chúng tôi có một đứa con mạnh khỏe. Nó cũng trên là Dieter. Chúng tôi có cố thêm hai lần nữa nhưng các cháu đều chết. Rồi xảy ra tai nạn ở chỗ làm. Chồng tôi mất. Công ty trả tiền cho tôi. Tôi để dành cho Dieter học đại học.”

“Nhưng nếu anh ấy không thích vào đại học thì sao?” Jennifer hỏi.

Victoria ngồi thẳng người lên. “Thì tôi học. Bây giờ tôi đang học, lớp đêm. Có điều hơi chậm.”

“Phải chi mẹ tôi cũng làm gì đó cho khỏi phí cái đời bà ấy,” Jennifer nói. “Bà ấy lúc nào cũng rầu rĩ phát sợ, và luôn luôn tìm cách chi phối đời sống của người khác.”

Victoria mỉm cười. “Mẹ tôi cũng vậy. Nhưng tôi qua Canada rồi.” Bà vỗ nhẹ chân Jennifer. “Cô vẫn còn mẹ. Cô may mắn.”

Jennifer nghĩ ngợi. Cuối cùng cô nói, “Có phải đứa bé chết vì tôi không muốn có nó không?”

Victoria lắc đầu. “Nếu ước muốn làm cho đứa bé chết được thì các bác sĩ phá thai đâu có bận rộn đến như thế.”

“Lẽ ra tôi phải muốn có nó nhiều hơn thế nữa,” Jennifer nói. Victoria cầm lấy bàn tay không có kim đâm của cô.

“Cô đã sửa soạn tiền-giải-phẫu rồi,” Victoria nói. “Mọi chuyện sẽ ổn thỏa.”

Họ cầm tay nhau cho đến khi những người y công đẩy chiếc giường băng ca vào tới. Một người trong đám nhướng mày.

“Làm thêm giờ à, Victoria?”

“Tôi sắp về đây,” Victoria nói một cách chững chạc.

“Đừng!” Jennifer nói. “Làm ơn!”

“Tôi sẽ đi theo cô tới thang máy,” Victoria nhượng bộ.

Những người y công giúp chuyển Jennifer lên chiếc giường đẩy. Một người đẩy xe, một người kéo ống dây chuyền nước biển theo. Victoria đi phía bên kia, cầm tay cô. Họ ngừng và chờ trước cửa thang máy.

Victoria nghiêng người xuống cô. “Tôi sẽ cầu nguyện cho đứa bé,” bà thì thầm. “Thiên thần sẽ đem nó về trời.”

“Cám ơn bà,” Jennifer đáp lời. “Làm ơn cầu nguyện cho tôi với. Tôi không biết phải làm sao bây giờ.”

“Đừng nghe ai bảo rằng đấy là chuyện nhỏ,” Victoria dặn dò cô một cách quyết liệt. “Báo tin cho Charles. Báo tin cho mẹ cô. Báo tin cho mọi người.”

Cửa thang máy mở ra. Những người y công xoay xở đẩy chiếc giường bánh xe vào lồng thang máy. Jennifer vẫy tay chào Victoria khi cánh cửa khép lại.

“Cái bà Victoria ấy – một công nhân tốt,” người y công nhướng mày ban nãy nói, “nhưng bà ta không chuyên nghiệp cho lắm. Gặp ai bà ấy cũng nói chuyện.”

“Loại người ấy thì như thế thôi,” người kia tán đồng. “Bà ta sẽ làm mức lương tối thiểu tới mãn đời thôi.”

Một cơn lửa giận xuyên qua cái đầu đờ đẫn vì thấm thuốc của Jennifer. “Quân khốn nạn!” lời tru tréo thoát qua đôi môi khô của cô. “Mấy người thì biết gì? Mấy người chỉ bận tâm đến tiền lương và cú đụ sắp tới!”

Cô còn tiếp tục lải nhải tận đến khi vào phòng mổ.

“Dường như cô ta bị phản ứng ngược của thuốc tiền giải phẫu,” một người y công nói với chuyên viên gây mê bằng giọng khôi hài.

“Cám ơn – tôi sẽ ghi chú điều đó vào hồ sơ bệnh lý.” Ông ta trả lời một cách lơ đãng. “Đừng quên trại mình tối nay có tiệc. Sinh nhật thứ sáu mươi của Westerhaven đấy.”

Cô bắt đầu khóc khi người ta chuyển cô sang bàn mổ. “Tôi không muốn phá thai!” Cô thông báo cho cả thế giới. “Tôi đã không muốn từ đầu!”

Một bà y tá cúi xuống cô. “Đừng lo. Lúc này kích thích tố của cô đang không được thăng bằng, nhưng cô sẽ thấy dễ chịu rất nhanh. Cứ thư giãn.”

“Tôi muốn mẹ tôi,” cô rên rỉ trong lúc người ta áp cái mặt nạ lên mặt cô.

*****

Khi Jennifer được đẩy về phòng, mẹ cô đang ngồi trên chiếc ghế bên giường bệnh, tay nắm xấp giấy chùi tay. Victoria đứng bên cạnh, chạm nhẹ lên tóc bà.

Họ lặng yên nhìn những y công chuyển Jennifer qua giường bệnh. Khi chỉ còn lại ba người, một phút kéo dài tới vô hạn khi người này chờ người kia nói trước.

Sau cùng, Victoria bước tới, cúi xuống Jennifer. “Tôi nhìn trong túi xách của cô,” bà nói, giọng rạn nứt. “Tôi tìm thấy số điện thoại mẹ cô trong cuốn sổ địa chỉ. Tôi xin lỗi… Tôi phải làm điều gì đó…”

Jennifer lại khóc. Nhưng đó là những giọt nước mắt vui mừng. Cô không còn lẻ loi.

Trích từ Winners’ Circle 6, tuyển tập những tác phẩm trúng giải thưởng truyện ngắn thường niên kỳ 6, do Hiệp Hội Các Tác Giả Canada bảo trợ năm 1999. Victoria là một trong những truyện ngắn đoạt giải 5. Tác giả Christine G. Richardson sinh năm 1944 tại Đức, di dân đến Canada năm 1953 và viết truyện khoa học giả tưởng.

Buổi sáng vợ khuấy cho chén oatmeal
Chén quánh đặc
ta ngồi nhơi
đầu óc quánh đặc

Chả còn nghĩ nổi
thế giới nầy những ai vừa chết?
ai vừa soán ngôi ai?
ai vừa bị ai lật đổ trong ám muội tăm tối
ai đăng quang?
ai vừa nổ bom cảm tử?
ai xả súng vào trẻ nít?
ai vừa giết con?
ai mới thiêu chết vợ, mẹ vợ và các con?
ai đang yêu ai?
ai cưới ai hôm qua?
ai vừa bỏ ai hôm nay?

Ai?
Ai?
Ai? . . .
Mặc ai

Quanh ta
oatmeal và lời  vợ nhẩn nha
nhẩn nha nhai nuốt
nhẩn nha cái đầu quánh đặc, chả tìm nổi một con chữ hay ho
thù đáp vợ
nói gì làm thơ.

Đóa Tường Vy rựng nở
Đóa Tường Vy kế bên còn khép hờ, chưa nở
Con ong ruồi bay đi đâu?
Sáng nay quánh đặc sao chả buồn vờn hút mật?

Lời vợ sao chua chua
Não bộ ta càng quánh đặc
O-A-T-M-E-A-L

.

cuối cùng thì những đám mây đã nói thật với tháng tư
về những buồn vui giấu sau bờ vai trắng hồng
cơn mưa trút xuống
như một chuyến trở về

theo chân những tảng đá mồ côi rơi vào đáy vực
mỉm cười chào những hàng cây ở lại
trạng thái thế năng
của một nỗi buồn

vẫn còn lại một người nói với theo lời chào
điều may mắn đầu tiên trong ngày
không có câu thơ nào đủ sức để tạ ơn

ưu tư
chỉ đơn giản là những suy nghĩ về vị ngọt của viên kẹo
em nắm chặt trong tay mình
từ mùa xuân năm trước

này thôi
hãy chọn cho mình một đôi giày bẹt
mặc chiếc áo trong lần hẹn trước
ta sẽ thả rơi mình như giọt mưa tháng tư

.

Tháng Tư! Tháng Tư!
Này! Có nghe tội gọi?
Làm chi để hoa dại nở xinh thế!
Hút hồn đám mây
Con ngõ thiên hạ thường cho là quạnh quẽ
Nay xóm côn trùng rả rôm
Dế chàng đá xoáy giọt sương hôm
Cho cỏ xanh còn uống
Cả dòng họ ve mang họng hót ra nghênh đón
Một mùa hè

Tháng tư! Hoa kèn trắng xinh thế!
Không hái đâu, lắc đầu.
Hoa yêu tháng Tư
Bươm bướm hết bay lại vờn trên cánh
Để dịu dàng trắng tươm dỗ dành

Chùm hoa lựu đỏ cũng muốn tranh
Cùng đọt nắng
Ai rực rỡ hơn, thơm hơn và tháng Tư hơn cả
Xóm nhà lá hò reo cổ vũ
Nồng nhiệt như một tháng Tư trưa

Bóng hết đứng dựng rồi ngả nghiêng
Mấy đôi chân đi miết
Mấy đôi chân lang thang ôm tháng Tư đi miết
Tiếc tháng Tư về
Thèm khát . . . !
Cơn hạn nỗi nhớ đê mê

Tháng Tư! Gói giùm phố xá
Đừng quên xếp thêm vào bụi đường và ly trà đá
Chắc phải mưa sắp về?
Tắm mát cơn nóng hiên xa

Tháng Tư! Hoa kèn nở xinh quá
Tháng Tư! Hoa dại mong manh quá
Tháng Tư! Thiên hạ đồn hoa lựa đỏ rộ ngân nga
Tháng tư! Tháng Tư! Có phải đã về?

Có nghe tôi gọi?

  
Houston, 9.20am 4/12/12

.

Chân dung nhà văn Bùi Ngọc Tấn (họa sĩ Đỗ Phấn, 2008)

Nghe Bùi Ngọc Tấn (BNT) nhận giải thưởng của Tây tôi bèn lục lạo số sách mình có xem thử có gì liên quan đến ông không. Gần như là không. Năm nọ có đọc một bài giới thiệu về Chuyện Kể Năm 2000 do Nguyễn thị Hải Hà viết tôi cũng có ý định tìm xem thêm nhưng có lẽ trong thâm tâm hơi chán nghe chuyện đàn áp, bắt bớ và tù tội xảy ra như chuyện-thường-ngày-ở-huyện nên dù tự nhủ vậy mà tôi đã lờ đi (do phần phản đối từ trong tiềm thức tôi chăng?) Do vậy mà tôi cứ đinh ninh BNT là “chuyên viên ở tù” kiểu nhà thơ Nguyễn Chí Thiện, cho đến hôm nay, nhân buổi vinh quang của ông (vừa nhận giải Henri Queffélec của Pháp với cuốn truyện Biển và chim bói cá) tôi mới xem qua tiểu sử và phát giác ra rằng ông chỉ “có thể” có ở tù (không chắc lắm) vài năm không rõ lý do. Và hiện nay thì ông vẫn sống đàng hoàng ở Việt-Nam, lại thêm được phép dong chơi hải ngoại. Thời đại này chỉ những người chính thức ngồi trong tù của Cộng Sản mới được xem là chống đối; những người ở ngoài vẫn phải mang cái ê-ti-két rất lờ mờ bởi họ sống dưới một chế độ lờ mờ có hành tung lờ mờ danh nghĩa lờ mờ…

Nhưng chúng ta đang nói chuyện văn chương, đâu phải chuyện chính trị thì chống đối hay không chống đối có nhằm nhò gì? Hơn nữa, những truyện của BNT mà tôi đã đọc thì phần nhiều là …chuyện tù. Chắc là ông phải ở tù mới kể được chuyện tù một cách sống động như vậy chứ!

Dấu tay in của Bùi Ngọc Tấn
(Nguồn: Emprunt Empreinte – Trang Mượn Dấu Thời Gian của Phan Nguyên)

Lại phải “nhưng” một lần nữa rằng cuốn sách duy nhất của BNT mà tôi đã đọc chỉ là một cuốn truyện được dịch ra tiếng nước ngoài chứ không phải là nguyên bản. Truyện dịch có cái hay và cái dở của nó, đặc biệt là dịch từ Việt ngữ. Ngôn ngữ ta “hào nhoáng” quá nên đâm ra thiếu chính xác. Lại thêm cái tâm hồn thơ của người Việt nữa –bất cứ người Việt nào– nên viết văn thật chẳng khác làm thơ. Vì vậy chỉ riêng chúng ta thích văn ta chứ chưa chắc người ngoại quốc đã thích được. Nói vậy không có nghĩa là các nhà văn ngoại quốc không dùng mỹ từ nhưng họ chỉ sử dụng có giới hạn và cách diễn tả của họ thiên về ý tưởng nhiều hơn trong khi ta lại thiên về từ hơn là ý, do đó rất khó dịch trừ khi người viết có tinh thần viết văn giản dị nhưng súc tích. Câu văn việt ngữ hầu hết đọc lên nghe rất “kêu” nhưng nếu được chuyển ra một ngôn ngữ khác có khi nó trở nên trần truồng trơ khất đáng buồn, tựa bộ lông con công khi bị vặt trụi. Hãy tưởng tượng tới văn phong của một Mai Thảo chẳng hạn…

Bởi lẽ tôi đọc văn BNT bằng tiếng nước ngoài nên tôi sẽ dịch sai hoặc gần gần chứ không đúng chóc tựa các truyện, xin bạn đọc bỏ qua cho. Tập truyện của ông tôi đồ rằng nó mang tên là “Kiếp Chó” vì những mẫu nhân vật toàn chịu đựng điêu đứng khổ nhục như … chó, trừ truyện đầu tác phẩm mà tôi cho là đẹp nhất, có tên là “Khói” (sợi khói, đám khói?) nhẹ nhàng hơn hết và không thành… truyện vì không nhiều sự việc, thiếu kịch tính, chỉ để mô tả một trạng thái tâm hồn. Nhân vật Thân, mười chín tuổi là trưởng toán bảo vệ có nhiệm vụ canh gác đám tù thường phạm. Truyện xảy ra khi một người tù bị kết án tám năm vì tội đánh lộn (!) bỏ trốn trong khi anh ta chỉ còn một năm nữa là ra tù. Thân và cả toán đổ ra truy nã kẻ trốn thoát. Đôi mắt quan sát của nhà văn chỉ dồn vào có mỗi Thân chứ không hề đả động đến những người khác. Không gian là cánh rừng nơi đội tù chịu hình phạt cải tạo lao động. Nói đến rừng, nói đến buổi trời chiều, đến cái lạnh, cái trơ vơ mênh mông, người đọc đã thông cảm ngay được tâm trạng của chàng tuổi trẻ tên Thân ấy. May mắn trời không mưa hôm ấy, nhưng những hôm khác thì tầm tã, đội bảo vệ ướt sũng, đỉa vắt bấu lên da, lạnh và đói khiến người chỉ huy cáu kỉnh, chàng nguyện sẽ bắt tên trốn thoát trả giá cho những ngày dò tìm khốn khổ này. Vì trách nhiệm chàng phải cố gắng tìm kiếm kẻ vượt ngục nhưng trong không gian ấy, vào thời điểm ấy, con ngưòi rồi sẽ hành động khác đi, nếu không hoàn toàn tắc trách thì cũng có chút lơ là chễnh mãng. Chàng lần dò trong tiếng róc rách luôn lỉ của những giòng suối, mắt đưa tìm tia sáng cuối của mặt trời bị cắt bởi hình dáng thon thả của ngọn núi nhô cao (như chiếc vú mẩy! –mối liên tưởng của thân xác rạo rực đôi mươi), chợt nhận ra một sợi khói vươn lên hòa mình vào làn sương chiều tỏa ra từ những chòm cây. Một dấu hiệu hiện diện của con người nhưng chắc không phải là kẻ tẩu thoát; không ai trên đường tẩu thoát lại dại dột đốt lửa khi ngày chưa tắt. Nhưng biết đâu. Chàng lần theo. Và nghĩ về mối đam mê nhóm lửa của bọn tù, thắc mắc không hiểu tại sao chúng thích nhóm lửa đến thế. Sao chàng lại không tự hỏi chính mình vì chàng cũng đang thèm ngọn lửa mà? Chàng tiến về phía ngọn lửa, có người ăn mặc quần áo tù ngồi quay lưng lại nhưng không phải là kẻ chàng tìm kiếm. Đây là tên tù được hưởng ưu quyền chăn bò cho trại. Y nhóm lửa không để làm gì, chỉ để sưởi ấm. Đột nhiên chàng cũng thèm sưởi ấm thèm chuyện trò với một người. Chàng đến bên, trao đổi vài câu với người tù, muốn thăm hỏi bày tỏ đôi điều nhưng vị trí của chàng trong trường hợp này không cho phép chàng gần gũi. Tên tù sau vài câu đối đáp đứng lên sửa soạn về trại khi nghe tiếng còi báo hiệu của trại giam. Còn một mình chàng ngồi lại chất củi cho ngọn lửa cao thêm, mặt dấu vào hai bàn tay, nghĩ đến quá khứ ấu thơ, nhớ gia đình, nhớ bè bạn …

Tiếp đến là chuyện kể về mấy người bạn đồng lứa cùng làm việc với nhau ngày xưa ngoài Bắc, giờ tình cờ bắt được tin tức nhau vì cùng tình cờ có mặt ở Sài Gòn và ngay lý do của sự có mặt cũng tương tự: giúp đỡ con cái đang đi làm bằng cách chăm sóc các đứa cháu, nói khác đi là đóng vai con sen, người hầu cho con. Ngày xưa họ nghèo khổ, thiếu thốn; ngày nay lớp con cái họ lớn lên có công ăn việc làm tốt hơn, mực sống vật chất cao hơn nhưng phần họ thì vẫn tiếp tục vật lộn với những tủm mủn cuộc đời tuy tự cho rằng đấy là bổn phận của mình nhưng đã hoàn thành với cảm giác chua cay pha nhiều phần mỉa mai hý lộng. Có hai đối cực, một bên là thiếu thốn, khao khát ngày xưa, một bên là no chán thừa mứa bây giờ. Ông Hào ngày xưa thèm thịt lợn đến nỗi đánh cược với mọi người để ăn cả cân thịt mà không cần ướp mặn; cũng ông Hào đó ngày hôm nay ở với vợ chồng con trai không thèm gì hơn chút mắm cáy (?) chấm với rau dền.

Truyện “Kiếp Chó” kể về cuộc đời ngắn ngủi của con Kiki, rơi vào nhà của một ông làm nghề mật vụ bị thất sủng. Chính vì bị thất sủng nên chủ và tớ mới sống thân thương mật thiết và ngày ông chủ ra đi cố vận động cấp trên để tự minh oan cho mình nhưng thất bại ông bèn bỏ nhà luôn, con chó vì quá thương chủ đã lặn lội đi tìm và bị tai nạn. Nó lết về nhà khi hai chân sau đã quị và bị bán cho người xẻ thịt.

Có lẽ truyền thống sáng tác của các nhà văn được đào tạo dưới chế độ miền Bắc là ca tụng cuộc tranh đấu hào hùng của những chiến sĩ cộng sản, nếu không thì phải vẽ ra những bần hàn xã hội trong ý hướng kêu gọi san bằng giai cấp. BNT không thoát ra khỏi quan điểm đã học tập đó. Ông viết về đời cô Sỏi (?) một cô gái ăn sương có trái tim lớn. Sỏi lăn lộn với đám người mạt hạng của xã hội trong ngõ cụt, đàng sau là nhà vệ sinh công cộng. Cô vừa bán hàng vừa bán thân. Trong giao tiếp hàng ngày cô chinh phục được lòng tin cậy của một bà cụ ăn xin có gánh nặng là nuôi dưỡng hai đứa cháu gái còn dưới quê. Bà cụ kiếm được đồng nào là về đưa cô giữ dùm chờ khi có được khoản tiền lớn thì lại mang về cho hai cháu. Rồi một lần bà đi quá lâu không về nữa Sỏi tiên đoán bước cuối cuộc đời của bà cụ ăn xin người gập làm đôi trên chiếc gậy, nóng lòng, tự lãnh nhận trách nhiệm mang tiền đi dò tìm trao cho hai cô bé mặc kệ việc sáng hôm ấy người ta đến phá nhà vệ sinh, dấu hiệu cho thấy “sự nghiệp” làm ăn của cô sẽ sụp đổ. Một cử chỉ “hiệp sĩ” mà tất nhiên theo lý thuyết tiến bộ của giai cấp, chỉ có thể xảy ra nơi những người khốn khó nhưng lòng vàng.

Tôi gọi BNT là chuyên viên ở tù vì ông viết chuyện tù rất sống. “Người Chăn Kiến” (đầu đề không do tôi dịch mà do tôi bắt chước cô phóng viên trên BBC Việt ngữ) là câu chuyện của ông giám đốc xí nghiệp chẳng may bị tù oan. Đã bị tù oan ông còn là nạn nhân được tuyển chọn của tay anh chị trong đám tù. Thông thường một tay thảo khấu rơi lưới pháp luật chẳng hề chịu thất thế, ngoài đời nhờ liều lĩnh mà hắn sống thì vào tù hắn cũng dùng cái hung bạo nghề nghiệp đê xử sự. Vớ được tên tù mới nhập trại có vẻ công tử, tay anh chị thích thú nghĩ ngay ra cách hành hạ: ông ta có nhiệm vụ giả dạng nữ thần tự do cho sếp giải trí. Làm tượng nữ thần tự do thì phải ở truồng trùng trục, tay giữ một vật tượng trưng cây đuốc và đứng bất động trên cao. Với một người có địa vị và biết giữ nhân cách, không có sự sỉ nhục nào hơn. Vì vậy ngày mà ông ta thấy tay anh chị sau hồi xuất trại lao động trở về, mở gói thuốc lá rỗng tháo ra mấy con kiến, bày trò cho quần thần chăn bầy kiến, thay nhau gìữ kiến không cho chúng bò ra khỏi những vòng tròn vẽ trên giấy thì ông đâm thèm thuồng công tác ấy – tất nhiên là còn danh giá hơn làm tượng thần tự do nhiều– bèn nhân ra ngoài kiếm được con kiến về dâng lên cho chủ tướng tỏ lòng muốn tham gia công tác, nhưng tay anh chị kia thì diễn dịch ý kiến ông ra cách khác, bèn nổi giận ra lệnh phạt mới. Lần này ông không làm thần tự do nữa mà làm con chim đậu trên cành cao cho người ta bắn. Ông trèo lên thang vẫn trần truồng chờ cú đạn bắn tới và phải giả vờ ngã lăn xuống. Sợ té đau, ông không đóng trọn vai trò, bị bắt làm đi làm lại… cho kỳ đúng mới được. Cuối cùng được minh oan, ông giám đốc trở về giữ chức vụ mình tại một xí nghiệp khác ở miền Nam. Thế là qua cơn ác mộng chăng? –Không, trí óc ông hằn khắc dấu ấn của thời gian tù đày nên những buổi nghỉ trưa của xí nghiệp, ông giám đốc khóa trái cửa, sống một mình trong phòng với mấy con kiến mà ông dùng mấy tấm cartes de visite của khách hàng ngăn không cho chúng bò ra khỏi vòng vẽ bằng bút trên giấy. Có khi ông còn đánh truồng trèo lên bàn tay giang lên trần như thuở còn đóng vai tượng thần tư do dưới lệnh của tay anh chị trong tù! Có ai trong chúng ta tưởng tượng được vết chấn thương tâm hồn của kẻ khốn khổ ấy sâu đậm đến chừng kia không?

“Ngày Dài Bất Tận” cũng là một chuyện tù khác với cách khai thác tâm lý đậm đặc khiến câu chuyện kể thêm duyên dáng. Chỉ là cuộc chuyển tù từ trại tù này sang trại tù khác. Nhân vật tù duy nhất bị nhốt trong xe chịu sự căng thẳng tâm lý: y cố gắng dò đoán xem người ta sẽ mang mình đi đâu một cách bất lực vì xe chở kín bưng, chật ních; y đã phải trải qua một ngày rất mệt mỏi trong khi những kẻ canh tù chỉ lợi dụng công tác để đi bắn chim giải trí. Mối mâu thuẫn giữa lo âu tuyệt vọng của người tù và vẻ nhởn nhơ của mấy chàng bảo vệ ham hưởng thụ riêng được triệt để khai thác cho thấy số phận oái oăm của kẻ bị tước mất quyền làm người cùng vẻ “vô tâm” của các ông mật vụ hưởng thú “sa-đích” (sadisme) qua việc thi hành nhiệm vụ chuyển tù.

(Nguồn: Emprunt Empreinte – Trang Mượn Dấu Thời Gian của Phan Nguyên)

Chỉ đọc có độc một cuốn sách, lại là cuốn sách dịch, tôi chẳng dám nói gì nhiều hơn. Mục đích chỉ để gợi tí xíu về tác giả qua sự việc ông được trao tặng giải thưởng. Dù vậy cũng chắc rằng cách viết của BNT giản dị, minh bạch, thích hợp cho việc chuyển ngữ. Những chuyện tù của ông rất thú vị. Tôi tự hứa là khi thuận tiện sẽ tìm đọc tập Biển và Chim Bói Cá. Nghệ thuật viết và lách của những văn nghệ sĩ trong nước đôi khi đạt tới tầm cao, có lẽ nhờ những trăn trở lâu ngày trong cố gắng mô tả những điều không nói được, một thứ “ý tại ngôn ngoại” mà chỉ khi nào người ta có một tay bút già dặn mới mong đạt tới.