Một cảnh trong phim Nga ChessFever (Sốt Cờ Vua) (Шахматная горячка) (1925)

[Nguyên bản Anh ngữ “Why I Still Write Poetry”  (NYR Blog, May 15, 2012)]

Khi mẹ tôi đã già yếu và ở trong nhà dưỡng lão, bà đã làm tôi ngạc nhiên vào một ngày gần cuối đời bà khi bà hỏi tôi nếu tôi vẫn làm thơ. Khi tôi buột miệng nhận là vâng, con vẫn làm thơ, bà nhìn chằm chằm tôi như không hiểu. Tôi phải lập lại câu trả lời, cho đến khi bà thở dài và lắc đầu, có lẽ tự nhủ thằng con trai của tôi vĩnh viễn là một thằng khùng. Bây giờ ở tuổi bảy mươi, thỉnh thoảng những người không quen thân tôi cũng hỏi tôi câu đó. Tôi nghi nhiều người trong số họ chỉ mong được nghe tôi nói rằng tôi đã thức tỉnh và đã đoạn tuyệt nỗi đam mê điên rồ của thời trẻ nên họ rất kinh ngạc khi nghe tôi đáp rằng chưa, tôi chưa chừa tật làm thơ. Dường như họ nghĩ rằng có cái gì đó hết sức ám muội và quá quắt về điều này, cũng giả như tôi, một thằng già, dám có bồ nhí là nữ sinh trung học rồi còn rủ rê cô bé đi trượt pa-tanh về đêm.

Một câu hỏi nữa mà mọi nhà thơ già hay trẻ thường được hỏi trong những bài phỏng vấn là khi nào và tại sao họ đã quyết định trở thành nhà thơ. Vẫn có khái niệm cho rằng có một thời điểm khi các nhà thơ chợt thấy không còn sứ mệnh nào khác cho họ ngoài sứ mệnh làm thơ, tiếp theo là lời tuyên ngôn trịnh trọng trước gia đình để các bà mẹ của họ phải kêu than: “Ôi Chúa ơi, chúng tôi đã làm gì sai trái để phải hứng chịu thảm cảnh này?” trong khi các ông bố của họ rút phắt dây lưng và đuổi đánh họ chung quanh phòng. Tôi ước gì được nói với người phỏng vấn, với khuôn mặt phớt tỉnh, rằng tôi đã chọn sứ mệnh làm thơ để có cơ hội đặt tay mình lên món tiền thưởng ngồn ngộn đang nằm phây phây chờ đợi, vì tôi biết chắc họ sẽ thất vọng nếu tôi thú thật rằng tôi chẳng hề có ý định nào như vậy. Họ muốn nghe một điều gì đó thật oai hùng và thơ mộng, nhưng tôi nói với họ rằng tôi chỉ là một thằng học trò trung học làm thơ để tán gái, và không có tham vọng nào cao xa hơn. Do tôi không phải là một người nói tiếng Anh bản xứ, họ cũng hỏi tôi tại sao tôi đã không viết những bài thơ của tôi trong tiếng Serbia và trong trường hợp nào tôi đã bỏ rơi tiếng mẹ đẻ của tôi. Một lần nữa, câu trả lời của tôi có vẻ hời hợt đối với họ, khi tôi giải thích rằng nếu muốn sử dụng thơ như một công cụ quyến rũ, yếu tố đầu tiên là nó phải được hiểu. Không có một cô gái Mỹ nào sẽ si mê một gã chỉ đọc những bài thơ tình cho nàng bằng tiếng Serbia trong lúc hai người nhâm nhi chai cô-ca cô-la.

Điều khó hiểu là tôi vẫn tiếp tục làm thơ mãi sau thời tán gái. Những bài thơ đầu đời của tôi dở không thể tả, và những bài tôi sáng tác ngay sau đó cũng không khá hơn mấy. Trong đời tôi, tôi đã được biết một số nhà thơ trẻ với tài năng to tát nhưng đã từ bỏ thi ca cho dù được mọi người công nhận họ là thiên tài. Chả ai bao giờ lại bé cái lầm với tôi như vậy, nhưng tôi vẫn tiếp tục làm thơ. Bây giờ tôi hối tiếc chuyện tôi đã tiêu hủy những bài thơ đầu của mình, vì tôi không còn nhớ là chúng đã bắt chước thơ ai. Vào quãng thời gian tôi sáng tác những bài thơ đó, tôi đọc phần lớn văn xuôi và có rất ít kiến ​​thức về thơ đương đại hoặc các nhà thơ hiện đại. Trải nghiệm sâu xa nhất về thơ là năm tôi theo học trường ở Paris trước khi đến Hoa Kỳ. Thầy giáo người Pháp không chỉ cho chúng tôi đọc thơ của Lamartine, Hugo, Baudelaire, Rimbaud và Verlaine, mà còn bắt chúng tôi học thuộc lòng một vài bài thơ kinh điển của các nhà thơ này rồi đứng đọc trước lớp. Đây quả là một cơn ác mộng cho tôi vì trình độ tiếng Pháp của tôi rất sơ đẳng — đồng thời bảo đảm một trận cười cho các bạn cùng lớp của tôi, bọn chúng cười nắc nẻ khi nghe tôi phát âm be bét những lời thơ đẹp nhất và nổi tiếng nhất trong thi ca Pháp ngữ — làm tôi bị ám ảnh đến nỗi nhiều năm sau tôi không thể nhớ là mình đã học được những gì trong cái lớp quái ác ấy. Nhưng ngày hôm nay, tôi đã hiểu rằng tình yêu thi ca của tôi đã phát xuất từ kinh nghiệm đọc và học thuộc lòng những bài thơ xa xưa đó, và kinh nghiệm này đã để lại một ảnh hưởng sâu đậm hơn điều tôi tưởng khi còn trẻ.

Một điều nữa trong quá khứ mà tôi chỉ gần đây mới phát giác đã giúp tôi kiên trì làm thơ, đó là nỗi đam mê cờ vua. Vào thời chiến ở Belgrade, năm tôi lên sáu, một giáo sư thiên văn học về hưu đã dạy tôi cách chơi cờ vua và trong nhiều năm sau đó tôi đã đủ giỏi để đánh bại không chỉ đám lỏi tì cùng lứa với tôi, mà ngay cả nhóm người lớn trong khu phố. Những đêm mất ngủ đầu tiên trong đời, tôi nhớ, là do các ván cờ tôi đã thua và chơi lại trong đầu. Cờ vua làm tôi bị ám ảnh, thành ngoan cường. Ngay lúc còn bé, tôi không thể quên mỗi nước đi sai, mỗi thất bại nhục nhã. Tôi say mê những ván cờ lúc hai bên chỉ còn lác đác mấy quân cờ và mỗi nước đi là cả một quyết định trọng đại. Thậm chí ngày nay, khi đối thủ của tôi là một chương trình máy tính (tôi gọi nó là “Thượng Đế”) đánh bại tôi chín trong mười bận, tôi không chỉ bái phục trí thông minh vượt trội của nó, mà cũng thấy rằng những ván thua của tôi thú vị gấp trăm nghìn lần những ván thắng hiếm hoi. Các loại thơ tôi sáng tác – phần nhiều là thơ ngắn và thường đòi hỏi những duyệt sửa bất tận – gợi cho tôi những ván cờ vua. Sự thành công của những bài thơ phải dựa trên vị trí ngôn từ và hình ảnh được đặt theo đúng thứ tự; kết thúc của chúng cũng phải có sự chắc nịch nhưng bất ngờ không khác một chiếu bí tuyệt xảo.

Tất nhiên, rất dễ để phân tích mọi chuyện trong lúc này. Năm tôi mười tám tuổi, tôi có nhiều cái lo khác. Cha mẹ tôi đã ly dị và tôi thì phải tự lập, kiếm sống qua việc làm văn phòng ở Chicago và theo học lớp tối ở đại học. Sau đó, vào năm 1958, khi tôi dọn nhà lên Nữu Ước, tôi vẫn theo nếp sống này. Tôi sáng tác thơ và xuất bản một vài bài trên các tạp chí văn học, nhưng tôi không nghĩ chuyện này sẽ mang đến nhiều kết quả. Bạn bè quen biết ở chỗ làm việc không ai biết tôi là một nhà thơ. Tôi cũng vẽ chút đỉnh và thấy mình thoải mái hơn khi tiết lộ điều này với một người lạ. Điều duy nhất mà tôi biết chắc chắn về thơ của mình là nó chưa hay đủ, và tôi quyết chí, để bình tâm, tôi phải sáng tác một cái gì mà tôi không ngại đưa cho các bạn văn của tôi xem. Trong thời đó, cũng có nhiều thứ khác cấp bách hơn làm tôi chia trí, như chuyện lấy vợ, trả tiền thuê nhà, đàn đúm trong các quán bar và câu lạc bộ nhạc jazz, và mỗi đêm trước khi đi ngủ phải dùng bơ đậu phộng làm bẫy chuột trong căn phòng thuê của tôi trên đường 13 Đông.

Charles Simic
15 tháng 5 năm 2012, 3:15 chiều

em đang tự hỏi mình tìm gì giữa con sông ngày nghiêng váng nắng
đổ những nhoẹt nhòe vào loáng thoáng vết chân chim
khi ký ức sủi bọt
cơn u tình không chịu nhòa
trên vỉa hè hơi thở hắt hiu tiếng hố sâu
phả vào đam mê bóng ma đầy mặt nạ
em hoang mang
sợ mình không tìm ra điều gì từ bộ bài tam cúc
sợ những đa đoan mang hình nhục cảm
người đàn bà nào đó ném khúc ruột mình
nằm trên chiếc võng mây
con bướm xảo ngón
không thể nuôi lớn sự thủy chung bằng giấc mơ quạ công đầy ảo tưởng
người đàn bà cứ đi
khỏi chiếc ổ thơm còn đọng tuổi
em phát điên
cơn điên được cách điệu
bằng cơn gió lật khỏa thân

.

Ghi chú bên lề

Số phận nhắc nhớ với cú liếc mắt đưa tình
Lắm lúc tôi giả vờ quên
Nàng điên tiết nện tôi liên tiếp nhiều nhát búa.

Trò chơi tẻ nhạt

Mải mê chạy theo ảo ảnh tình yêu vây quanh
—Tôi làm thơ,
Và tìm cách đưa vào trang viết cái vũ trụ vô hạn.

Việc đời

Sung sướng thay nếu bạn có thể hét to lên:
“Bao kẻ hãnh tiến ngập mặt trong bữa tiệc máu,
còn tôi đây đứng lặng nghe chim hót và người ăn xin van vỉ”.

.

Elizabeth Taylor (1912-1975). Sinh ra và sống trọn cuộc đời tại Anh Quốc. Bà bắt đầu viết từ khi còn rất trẻ, đề tài của bà xoay quanh đời sống gia đình của giới trung lưu Anh Quốc.

Bỗng nhiên nước mắt trào ra từ mắt cô. Cô áp trán lên bàn tay mẹ và để nước mắt đầm đìa khăn trải giường.

Thưa ông Wilcox, cô bắt đầu; bởi tâm trí cô luôn luôn soạn thảo những tờ thư. Tôi sẽ không thể có mặt ở cửa tiệm trong vòng bốn ngày sắp tới, vì mẹ tôi mới mất và tôi sẽ chỉ đi làm trở lại sau đám tang. Mẹ tôi qua đời một cách êm ả…

Cô y tá bước vào. Cô ta cầm cổ tay người bệnh một lát, rồi đặt xuống, dời một bình tử đinh hương nở ép ở bên cạnh giường đi như thể chúng không còn cần thiết nữa, và bước ra ngoài.

Quỳ bên giường, cô gái ngẩng lên.

Thưa ông Wilcox, cô tiếp tục, mặt cô cúi xuống khăn trải giường. Mẹ tôi mới mất Tôi sẽ trở lại làm ngày kia. Thành thật cám ơn, Lucy Mayhew.

Cha cô đến muộn. Cô tưởng tượng ông vội vã rời chỗ làm, khom lưng đạp xe luồn lách, xuyên qua những con đường tối tăm, bùn lầy văng lên từ hai bánh xe. Mẹ cô nằm bất động. Cô gõ nhẹ bàn tay có chiếc nhẫn vàng lỏng lẻo, có lòng bàn tay chai sạn, có những ngón thuôn dài của mẹ. Rồi cô gượng gạo đứng lên, đầu gối cô bầm tím vì quỳ trên nền nhà chùi xi bóng, và đi về phía cửa sổ.

Bông tuyết rơi uể oải, dạt xuống những mảnh vườn bệnh viện, Bốn giờ chiều, mà ngày như sắp tàn. Có thật ít những âm thanh đến từ cái thế giới mất màu và bị bưng bít này. Trong bệnh viện là sự yên lặng sâu thẳm.

Ý nghĩ đến với cô thành lời, như thể đầu óc cô nói ra trước, rồi mới hiểu ý nghĩa của chúng sau. Cô cố nghĩ tới tuổi thơ của mình: những khung cảnh nhỏ bé cô chọn lựa để chứng tỏ bố mẹ yêu thương nhau như thế nào. Những cảnh khác, nhất là trận cãi cọ tuần trước, cô chọn để quên, không hay biết rằng trong phút giây này cô xua chúng đi mãi mãi. Chỉ còn lại sự tử tế thân yêu.

Nhưng chẳng thay đổi được gì, những hình ảnh không thể dung thứ vẫn lọt qua – mẹ cô bên chậu rửa chén bát; mẹ cô ủi quần áo; mẹ cô đứng giữa những tấm màn ren, nhìn đăm đăm ra con đường ảm đạm bằng cái nhìn đầy tổn thương trong mắt; mẹ cô buộc cũng những tấm màn ấy bằng dây băng màu vàng; mọi cố gắng tạo sự linh hoạt, vui tươi, chẳng đi đến đâu; mẹ cô ôm con mèo đen to xù của bà vào ngưòi, vùi mặt bà vào bộ lông của nó, và bà buông ra một tiếng thở dài não nuột – của nỗi tuyệt vọng, của sự nhàm chán.

Bà không còn thở dài nữa. Bà nằm thật yên tĩnh và thỉnh thoảng hớp một ngụm không khí. Hai cánh tay xếp ngay ngắn hai bên thân người. Suốt ngày dài đôi mắt bà đổi qua màu tử đinh hương trắng, và đã khép lại. Xương gò má nhô lên nhọn hoắt từ khuôn mặt tím bầm, kiệt sức. Người bà thoang thoảng tỏa ra mùi rượu.

Một cánh tử đinh hương nhỏ trôi bồng bềnh trong ly sâm banh, bỏ trên mặt bàn bên cạnh gường bà.

Rượu sâm banh, thứ mà người ta hy vọng kéo dãn sợi chỉ cuộc sống bà từng phút một; hoa tử đinh hương; căn phòng của riêng bà, đến với bà ở cuối một cuộc đời đầy sự buồn tẻ và sự phủ nhận, như thể, dọc con phố tồi tàn nơi họ sống, cái chết và người chết có thể lấy đi cả một đời tằn tiện của tang quyến.

Lúc đứng bên giường, Lucy nghĩ, Bà không còn đó nữa.

Suốt ngày mẹ cô đã nhìn chằm chặp những bông hoa tử đinh hương trắng; bây giờ bà đã ra đi. Bên ngoài, xa hơn những khu vườn bệnh viện, sương đục giăng mờ thị trấn, nhòe ánh đèn đường.

Cô y tá trở lại với bà quản lý bệnh viện. Lucy đứng thẳng lên, cho ra vẻ đàng hoàng tử tế. Trong thâm tâm cô tin mẹ cô chết mà không làm cô hoảng sợ, và khi người quản lý bệnh viện, khéo léo xoay đầu Lucy qua để tựa trên vai bà, nói bằng giọng điềm tĩnh, “Bà ấy đi rồi,” cô cảm thấy mình đã đi được một nửa đoạn đường khốn khó.

Một chút hối hả dấy lên, những bước chân vội vã dọc những hành lang trống, và trong khoảnh khắc người ta bỏ cô lại lẻ loi với người mẹ quá cố của cô. Cô rụt rè đặt bàn tay lên mớ tóc đen mềm của mẹ, vẫn thường được mầy mò, chơi với khi cô còn là bé gái nhỏ đứng trên chiếc ghế sau lưng mẹ, lúc bà may vá.

Vẫn còn mùi rượu và mùi bệnh viện. Căn phòng bắt đầu tối. Cô bước về phía bàn trang điểm và lấy chiếc túi xách tay của mẹ cô, cũ mòn, bóng loáng, và một cuốn sách, cuốn sách của thư viện mà cô đã chọn thật cẩn thận cho mẹ, tin là bà sẽ đọc nó.

Rồi cô uống vội một ngụm đầy sâm banh tử chiếc ly thủy tinh trên bàn, thứ mà trước đây chưa bao giờ cô nếm qua, rồi mang cái vẻ bị tổn thương và xa vắng, cô đi xuôi giữa hành lang, cảm giác như những người y tá đang ngã dạt sang hai bên.

Đẩy những cánh cửa kính mở ra những khu vườn ngập tuyết, cô nghĩ nó giống đoạn cuối một cuốn phim. Nhưng không có âm nhạc dâng lên nuốt trửng lấy cô. Thay vào đó là cha cô bước qua những cánh cổng. Ông dựng xe đạp vào tường và bắt đầu lính quýnh chạy băng qua lớp sỏi ướt.

Nguồn: The First Death of Her Life trong The Storyteller: Short Stories from Around the World. Nelson Canada xuất bản 1992.

Trong thê thiết cũi lồng
chàng họa sĩ  vẽ đường bay của chim
bằng đôi mắt kẻ tử tù trong ngục thất
Chim nhẹ cánh bay

Vẽ bầu trời rực sáng trên đầu ngọn cờ
Con vật tưởng phải hy sinh bó gối chịu chết
cuối cùng đã trườn bò qua vực bằng hai đầu gối biết xếp lại của nó
Nó thanh thản tự do

Chàng họa sĩ tiếp tục vẽ cành hồng, mọc từ trong lớp rào kẽm gai
cố lượn mình, lượn chui khỏi lưới mắt cáo
lại cố lách mình bươn khỏi sợi thép gai cuối cùng
Cành hồng vươn mình, chắt chiu hết nhựa bình sinh, nở nụ tự do thơm ngát

Chàng họa sĩ bỗng bật ngồi dậy nửa khuya
tựa lưng mình vào bức tường loang lổ bốc mùi
Cố hết sức bằng đôi mắt đã lạc thần để vẽ một cụm mây ốm nhách
Từ căn phòng tù hãm nầy cụm mây len lỗ châu mai ra ngoài
Hí hửng hít thở, phình to bụng bay lên tầng trời bao la

Và buổi sáng sớm hôm sau
người ta đã bắt gặp chàng họa sĩ tài hoa ấy
chết treo cổ trong xà lim . . .

.