Tiểu sử Họa Sỹ Nguyễn Thị Hợp

Tốt nghiệp trường Quốc Gia Cao Đẳng Mỹ Thuật Sài Gòn năm 1964.
Triển lãm cá nhân lần đầu tiên năm 1966 ở Taipei, Taiwan.
Từ 1968, tham dự và triển lãm đều đặn với nhóm Hội Họa Sĩ Trẻ Việt Nam, Sài Gòn.
Từ 1979, triển lãm ở Bonn, Stuttgart, Munich và nhiều thành phố khác ở Đức.
Từ 1982, triển lãm hằng năm tại Paris.
Sang Mỹ năm 1985, đã bày tranh tại Orange Coast College, đại học UCLA, đại học Minnesota, CSU Long Beach, Pacific Asia Museum, L.A. Artcore, dự triển lãm lưu động "An Ocean Apart" qua một số bảo tàng viện trong nước Mỹ do Viện Smithsonian tổ chức, và tham dự hằng năm các triển lãm chung tại Người Việt, Việt Báo, Viễn Đông ở Little Saigon. Mới đây dự triển lãm "On Being Human" do Picture Art Foundation tổ chức tại Cal State Dominguez Hills.
Đặc biệt chuyên về tranh lụa. Đã minh họa nhiều sách xuất bản ở Việt Nam, Nhật Bản, Tây Ban Nha, Thụy Sĩ, Pháp, Đức, Anh và Hoa Kỳ.
Có hai tác phẩm trong sưu tập của Viện Bảo Tàng Mỹ Thuật Hà Nội.

Hội họa đánh tiếng với Nguyễn Thị Hợp trước hay chính Nguyễn Thị Hợp đã phải lòng hội họa ngay từ cái liếc nhìn đầu tiên?

Đúng ra thì tôi có thích vẽ từ nhỏ. Thời đó trong lớp các nữ sinh được chọn giữa hai môn vẽ và nữ công gia chánh thì tôi luôn luôn chọn môn vẽ thay vì môn sau như đa số các bạn gái khác. Tôi thích vẽ và vẽ liên miên đầy các tập vở chứ không chỉ chờ đến giờ học vẽ (môn vẽ vẫn là môn có ít giờ nhất trong toàn bộ chương trình giáo khoa). Tôi vẽ lung tung, thích gì vẽ nấy, bắt chước những minh họa trong sách báo, bắt chước các truyện tranh (thích nhất là tranh vẽ của Mạnh Quỳnh), nhiều khi là những sterotypes như Lý Toét, Xã Xệ, Zorro, Tarzan, cô tiên trong các truyện cổ tích…

Xong trung học không hiểu sao tôi lại muốn xin vào trường mỹ thuật và điều này quả thật là hoàn toàn ngoài ý muốn của gia đình! Cuối cùng tôi cũng may mắn được sự đồng ý của cha tôi (cha tôi còn đưa tôi vào gặp họa sĩ Lê Văn Đệ lúc đó là Giám Đốc Trường Quốc Gia Cao Đẳng Mỹ Thuật và được trả lời tường tận về ngành học “vẽ” này) với điều kiện sau bốn năm chuyên môn, tôi sẽ phải học thêm một năm sư phạm mỹ thuật để ít ra bảo đảm nghề dạy hội họa sau khi ra trường.

Khi vào trường mỹ thuật, tôi và các bạn cùng khóa may mắn được Thầy Lê Văn Đệ hướng dẫn những môn chính: vẽ khỏa thân, tranh sơn dầu, tranh lụa. Hồi còn ở lớp dự bị thì chỉ được vẽ người mẫu bằng bút chì đen. Lên năm thứ nhất thì bắt đầu dùng chì than. Năm thứ hai được tập vẽ màu nước. Rồi lên năm thứ ba được tập vẽ sơn dầu, lụa và sơn mài. Cả ba thể loại tôi đều thích, và vẽ thử nhiều lần, nhưng cuối cùng tôi chọn vẽ tranh lụa, và lúc ấy tôi mới thực sự tìm ra kỹ thuật và đường lối phù hợp với mình, bắt đầu thấy thích thú tự tìm cho mình một bút pháp riêng và hăng say sáng tác từ đó.

Cảm tình ảnh hưởng đến chúng ta một cách vô thức, âm thầm, nhưng khá mãnh liệt. Có hoặc không có sự hiện diện của tình yêu lớn – Nguyễn Đồng – tranh Nguyễn Thị Hợp sẽ mang những khác biệt, tích cực và tiêu cực, nào về đề tài, màu sắc và cung bậc thấu cảm?

Tôi và anh Đồng gặp nhau khi cùng làm việc cho chương trình truyền hình giáo dục, lúc đó có tên gọi là Ủy Ban Vô Tuyến Truyền Hình Giáo Dục, mà lúc bắt đầu chỉ có một chương trình hằng tuần thôi, đó là chương trình “Đố Vui Để Học”. Chúng tôi chia sẻ nhiều sở thích về mỹ thuật đã đành, mà còn trong nhiều loại hình nghệ thuật khác nữa, đặc biệt chúng tôi cùng thích nghe âm nhạc cổ điển tây phương cũng như ca nhạc truyền thống dân gian Việt Nam. Chúng tôi trở thành vợ chồng vào năm 1968, ít lâu sau biến cố Mậu Thân. Vì sống chung nên khi làm việc đương nhiên có cơ hội trao đổi ý kiến qua lại, có thể phê bình lẫn nhau, và có những bức vẽ chỉ có tính cách minh họa hay trang trí thì chúng tôi cùng vẽ chung. Những tác phẩm vẽ chung này tự nhiên có một bút pháp khác, không mang sắc thái riêng biệt của Nguyễn Thị Hợp hay của Nguyễn Đồng. Có thể có nhiều điểm chung giữa chúng tôi trong quan niệm sống, trong cách nghĩ, trong nguồn cảm hứng… nhưng về đề tài, bút pháp, kỹ thuật, sự tìm tòi… thì bắt buộc mỗi họa sĩ phải rất riêng biệt. Bút pháp trong hội họa, giống như tuồng chữ viết của mỗi người, sinh ra là như thế, có thể tập luyện cho nhuần nhuyễn tinh vi hơn, nhưng khó có thể thay đổi vì những yếu tố khác.

Bằng cách nào đó, những phác họa khỏa thân trong tranh Nguyễn Thị Hợp chuyển tải đậm nét Á Đông truyền thống mà không hề là những biểu tượng dung tục? Đây có phải là chất tố đặc trưng của một nghệ sỹ tinh tế: khả năng cảm nhận mức độ cân bằng giữa khai phá nét mới và gìn giữ nét cổ?

Khỏa thân, cũng như một thí dụ khác – tĩnh vật, là một đề tài quen thuộc trong hội họa. Khi mình vẽ tranh gọi là “khỏa thân”, hay “tĩnh vật”, hay “phong cảnh”, hay “bố cục”, thì phần nào trong đầu mình không coi đề tài là quan trọng, mà chỉ chú ý tới đường nét, sự phối hợp đường nét, hình thể và màu sắc. Renoir, Matisse, Maillol, Henri Moore… đã có những khai thác rất thành công hình tượng người phụ nữ tây phương. Tại sao mình không thử tìm tòi khai thác từ hình tượng người đàn bà Việt Nam? Đặt vấn đề như vậy, nhưng thật ra tôi không hề vẽ theo người mẫu. Hình tượng người đàn bà Việt Nam trong tranh tôi thật ra chỉ là một hình thức hồi niệm, một cái cớ để bắt đầu sáng tạo. Khi mình vạch một nét trên giấy, rất nhiều yếu tố đưa đẩy mình đi, từ những bài học vẽ khỏa thân ở trường, những bài tập ký họa mà Thầy Lê Văn Đệ bắt phải nộp mỗi ngày, tới bao nhiêu những tranh khỏa thân từ thời cổ điển tới hiện đại, và nhất là một cái gì sâu kín trong tâm tưởng, tất cả những yếu tố đó đưa đẩy mình đi tới một bố cục nào đó, phần nào có tính cách tưởng như là tự phát. Còn về cảm giác dung tục hoặc truyền thống mà người thưởng ngoạn cảm nhận được ở tranh tôi, tôi thật sự khó phát biểu thay cho họ.

Phụ nữ là đề tài lớn trong tranh Nguyễn Thị Hợp, thường giữ vai trò “mẫu nghi” và đôi khi còn được “thánh hóa,” nhưng luôn luôn là sự dịu dàng, mềm mại pha lẫn nỗi yên phận, cam chịu. Họa sỹ có bao giờ cảm thấy cần thay đổi đôi chút để thích ứng với hình ảnh phụ nữ hiện đại? Sẽ có giày cao gót, tóc xoắn và váy ngắn trong tương lai không?

Hồi xưa, mẹ tôi thường theo mùa mà gọi những người đàn bà bán hàng rong vào nhà để mua hàng của họ. Mùa sen, mẹ tôi mua sen để lấy nhụy ướp trà, mùa cà cuống, mùa cốm, mùa sắn dây… Có lần tôi thấy có bà tự nhiên vạch vú cho con bú bên cạnh gánh hàng, hình tượng rất đẹp và tạo nên nhiều xúc cảm. Hình tượng người mẹ, hình tượng những người đàn bà nhà quê nằm trong những gì đã tạo ấn tượng trong tôi từ thời thơ ấu, và có lẽ cũng như ở đa số mọi người, những ấn tượng từ thời thơ ấu là luôn luôn bền lâu và khó quên nhất. Những ấn tượng này lúc nào cũng sẵn trong tiềm thức. Nhưng như đã nói trong phần trả lời câu hỏi trên đây, đó chỉ là một cái cớ để bắt đầu hay một cái gì ngấm ngầm ảnh hưởng đến nét vẽ của mình, Vì tranh của tôi không phải là tranh “tả thật”, vẽ theo sự hiện diện của người mẫu sống, mà chỉ là những hình tượng nhằm thể hiện cách nhìn của mình, quan niệm của mình về cái đẹp trong bố cục hình thể, đường nét và màu sắc.

Vì sao người nam có vẻ thiếu vắng trong tranh Nguyễn Thị Hợp so với hình tượng người nữ?

Thật ra tôi cũng có vẽ đàn ông, thí dụ bức Tranh lụa Chàng Trai Việt vẽ theo một truyện kể của Thầy Nhất Hạnh (Hương vị của đất, Lá Bối – A taste of Earth, Parallax Press). Tranh màu nước Kiều chia tay với Thúc Sinh, những minh họa cho cuốn Augen lachen, Lippen blühen (Thơ Hồ Xuân Hương do giáo sư Tiến Hữu dịch sang tiếng Đức, Verlag Simon & Magiera), tranh Chinh

Phụ Ngâm vẽ đặc biệt cho Đêm Chinh Phụ Ngâm của nhạc sĩ Cung Tiến…Vâng, tôi thường hay dùng hình tượng người đàn bà có lẽ chỉ là một thói quen giống như thói quen của rất nhiều họa sĩ “tiền bối”.

Nếu tranh Nguyễn Thị Hợp là âm nhạc chuyển thể thì đó sẽ là một bài ca dao ru êm đềm. Con-người-ngoại-nghệ-thuật của Nguyễn Thị Hợp sẽ mang âm hưởng nào?

Nếu tính tới những ấn tượng sâu xa thời thơ ấu như đã nói trên đây thì “bài ca dao êm đềm” có lẽ không sai để nói về tranh của tôi cũng như con người tôi. Cách đây khá lâu, trường Irvine Valley College có tổ chức một cuộc triển lãm cho tôi và anh Đồng, sau nhiều tuần lễ trò truyện và chọn tranh, họ đã đặt tên cho cuộc triển lãm là “Images of Peace” – “Những Hình Ảnh An Lành” – có lẽ họ cũng có cái nhìn giống như thế. Trong đời thường, dù rất hay đi dự những buổi hòa nhạc cổ điển, ballet và opera, tôi vẫn luôn luôn cảm thấy xúc động mạnh mẽ nhất với ca dao, với dân ca Bắc Ninh, ca Huế, giọng hò miền Nam…

Viết là vẽ một bức tranh bằng ngữ từ sắp đặt và vẽ là viết một truyện ngắn bằng độ màu tương phản. Những tác phẩm và tác giả nào là nguồn cảm hứng cho Nguyễn Thị Hợp khi viết bằng sắc màu?

Nói về những tác phẩm và tác giả văn chương mình thích thì có lẽ quá mông lung. Trong thực tế, cho tới bây giờ, tôi có lấy nguồn cảm hứng và đã vẽ một số tranh minh họa từ sách của thầy Nhất Hạnh: Đường xưa mây trắng, Hương vị của Đất, Am mây ngủ. Rồi tới Truyện Kiều, Chinh Phụ Ngâm, thơ Hồ Xuân Hương và một vài truyện cổ tích Việt Nam trong loạt sách Folk Tales From Asia vẽ cho trung tâm văn hóa Á châu thuộc UNESCO ở Tokyo.

Người thưởng ngoạn tranh của những thời đại trước thường đóng vai trò thụ động trước các tác phẩm hội họa. Nghệ thuật đương đại lại đòi hỏi người thưởng ngoạn phải đi cùng lộ trình sáng tạo với họa sỹ. Một ví dụ cụ thể hơn, trong cuộc triển nghệ thuật gần đây trưng bày một cuốn sổ được điêu khắc, cắt đán bằng chính tay người nghệ sỹ. Bên trong cuốn sổ là những tờ giấy trắng và người thưởng ngoạn được khuyến khích viết hoặc vẽ lên những trang giấy đó để tạo nên một tác phẩm nghệ thuật trọn vẹn. Họa sỹ Nguyễn Thị Hợp có cái nhìn thế nào với hai phương cách thưởng ngoạn có vẻ trái ngược này? Hay thật ra chúng cũng chỉ là một?

Tôi còn nhớ cách đây khoảng 30 năm, khi mới sang định cư ở Đức (lúc đó là Tây Đức) tôi và anh Đồng có đi xem triển lãm Documenta. Lúc đó chúng tôi mới dọn về Bonn, mới sau hơn một năm được nhận định cư ở Đức. Documenta là triển lãm quan trọng hàng đầu của nghệ thuật Đức và có lẽ của thế giới nữa. Suốt cuộc triển lãm này, chúng tôi đã “thấy” đủ thứ, ngoại trừ tranh, theo như thói quen của chúng ta vẫn gọi “tranh” ở phòng triển lãm. Tác phẩm của Joseph Beuys – đã mất, lúc đó thường được giới phê bình gọi là Picasso của Đức – là một đống 2,000 khối đá dàn trải ở mặt tiền. Có một họa sĩ rất nổi tiếng được mời từ Pháp sang tham dự, đã cầm theo một thùng sơn nhỏ búng mấy cái để thực hiện hai tác phẩm “lớn”: “Acrylic Trên Cửa Sổ” và “Acrylic Trên Lò Sưởi”. Chúng tôi, cũng như hầu hết người đi xem, nếu không coi catalog và bảng ghi tên tác phẩm, đều tưởng là người lau nhà đã bỏ sót! Chuyện không lạ, nếu ta đã theo dõi phong trào Dada, đã thấy chẳng hạn cái yên và cái ghi-đông xe đạp của Picasso, hay những thứ “readymade” của Duchamp… Phân tích kỹ ra thì cách thức thưởng ngoạn trong trường hợp này hay trường hợp kia có lẽ cũng chỉ là “một”, nếu mà mình “thưởng ngoạn” được. Theo tôi, một phần tùy quan niệm và sở thích của người sáng tác, nhưng phần lớn có lẽ là tùy toàn cảnh sinh hoạt văn hóa xã hội mà người đó đang sống. “Gặp thời thế” thế thì sáng tác “phải thế”… Còn nếu không phải lúc “thời thế” thì rất dễ bị coi là lập dị…

Nỗi sợ hãi lớn nhất của một nhà văn là sự lạm phát của chữ nghĩa theo thời gian, còn nỗi sợ hãi của một họa sĩ?

Lạm phát màu sắc chăng? Cũng dám như thế lắm, vì nhiều “màu mè” quá thì còn gì là tranh nữa! Theo tôi nỗi sợ hãi của một họa sĩ, cũng như ở các ngành hoạt động nghệ thuật khác, là sự lập lại chính mình.

Một bài thơ có thể chất chứa nhiều hồi ức, trải nghiệm riêng tư của tác giả. Có nhiều bí mật thấp thoáng trong tranh Nguyễn Thị Hợp không? Làm cách nào để khám phá được những bí ẩn đó?

Có lẽ tới đây, những gì đã nói trên đây đã phần nào trả lời cho câu hỏi này rồi. Tuy nhiên tôi cũng muốn chia sẽ một dự án đang thực hiện, nếu có thể cho đó là một sự bật mí. Họa sĩ Nguyễn Quỳnh dự trù viết điểm cho chúng tôi mỗi người mười bức tranh. Nay anh đã viết xong được bảy bức. Chúng tôi cũng đang chuẩn bị cho một buổi triển lãm tranh bên Đức vào năm 2013 tại một thành phố nhỏ thuộc Hamburg-Harburg. Đây là dịp sau hơn 30 năm trở lại thăm những người bạn Đức đã đón tiếp và giúp đỡ chúng tôi trong những ngày đầu nơi xứ lạ và giới thiệu cho họ những sáng tác mới của chúng tôi như một lời cảm ơn.

Trích HỢP LƯU 116 – SỐ MÙA XUÂN 2012

Vương Ngọc Minh, Kí ức tháng tư
(tặng nhã thuyên)
sơn dầu, mix trên bố
14 x 18in (2012)

Sau cơn bão tuyết bất thường tháng 10 đổ xuống vùng Đông Bắc Hoa kỳ, thời tiết trở nên đẹp hẳn. Hôm đó, trời nắng thu đẹp, nhằm ngày Veteran’s Day, Nguyễn Trọng Khôi hẹn tôi ghé nhà anh để làm mẫu vẽ chân dung.

Gần đây, sau một thời gian dài vẽ đủ loại tranh bằng sơn dầu, kể cả tranh chân dung được trưng bày qua hàng chục lần triễn lãm đây đó, ở Hoa Kỳ và ở Việt Nam, anh bỗng nhiên muốn quay trở lại với vẽ tranh chân dung bằng than và bút chì, một thể loại anh vốn rất thích và đã có nhiều thời gian “mài giũa” khi còn ở trong trường Mỹ Thuật. “Hội họa là một bộ môn nghệ thuật như âm nhạc, văn chương, thi ca…. Viết chì, than, màu dầu hay màu nước là vật dụng như kèn, trống, sáo, guitar…là phương tiện để thực hiện công việc nghệ thuật. Vì thế dùng viết chì hay chất liệu khác để vẽ cũng là đang làm công việc của hội họa. Chơi kèn hay sáo hoặc guitar cũng là làm công việc của âm nhạc. Vẽ chân dung, vẽ tĩnh vật, vẽ phong cảnh, vẽ sáng tác.. là các thể loại (category) của hội họa,” anh cho biết. Hễ có dịp bù khú rượu chè với nhau tại nhà anh, Nguyễn Trọng Khôi luôn có giấy bút và giá vẽ sẵn sàng. Anh vẽ Chân Phương, vẽ Nguyễn Ngọc Phong, vẽ vợ chồng Bùi Thạch Trường Sơn (từ Florida ghé thăm), vẽ tôi… và tự soi gương để vẽ mình. Chúng tôi cứ ăn, cứ nhậu, cứ trò chuyện thả giàn còn anh thì chăm chú nhìn và vẽ. Mỗi người, nếu có dịp, anh vẽ nhiều lần.

Nguyễn Trọng khôi thì có người mẫu, bạn bè anh thì có chân dung!

Vẽ tranh chân dung xuất hiện từ thời xa xưa, có lẽ ngay từ tiền sử, mặc dầu rất ít tranh loại này được tìm thấy. Lúc đó, chỉ có những kẻ giàu sang quyền quý, những bậc vua chúa và quan lại mới có tranh vẽ chân dung mình, như là ghi lại hình ảnh cho con cháu tưởng niệm về sau. Theo thời gian, vẽ tranh chân dung phổ biến, trước hết, trong giới trung lưu, rồi dần dần lan ra trong quần chúng. Ngày nay, ai cũng có thể thuê họa sĩ vẽ tranh chân dung của mình, nếu muốn.

Tranh chân dung là một thể loại hội họa nhằm diễn tả sắc diện bên ngoài của một cá nhân. Có thể vẽ “toàn thân”, “bán thân”, “đầu và vai” hay chỉ “đầu”, vẽ nghiêng hay chính diện với nhiều sắc độ ánh sáng khác nhau. Có thể vẽ khỏa thân hay có mặc áo quần, đứng hay ngồi hay tựa vào một vật gì đó, trong nhà hay ngoài trời, từng cá nhân hay từng cặp, một nhóm người (một gia đình). Họa sĩ có thể vẽ bằng sơn dầu, màu nước, bút chì, than, phấn màu hay hỗn hợp. Nhưng nói chung, vẽ tranh chân dung, tiêu điểm vẫn là khuôn mặt. Theo một định nghĩa trích từ Wikipedia, vẽ chân dung là vẽ một người, qua đó, “khuôn mặt và nét biểu cảm của nó có vai trò ưu thế”, nhằm biểu hiện “sự giống, phẩm cách và ngay cả tính khí của người đó”. Nguyễn Trọng Khôi cho biết định nghĩa này là hoàn toàn chính xác.

Sau khi xếp đặt người mẫu ngồi đúng vị trí mong muốn, họa sĩ bắt đầu bằng cách khảo sát những đường nét đặc thù, những biểu hiện nội tâm trên khuôn mặt để xác định tính cách riêng của người mẫu. Trong quá trình vẽ, họa sĩ thỉnh thoảng trò chuyện, để tìm thêm những nét mới vốn không tìm thấy khi người mẫu ngồi yên. Vẽ tranh chân dung, khác với các thể loại khác, phải vẽ đi vẽ lại nhiều lần, với cùng một thế ngồi (hay đứng) hay với nhiều thế ngồi khác nhau. Cézanne, theo tài liệu để lại, cho biết, có lần ông đã cố nài người mẫu ngồi làm mẫu đến khoảng hơn …100 lần. Trung bình, để có một bức chân dung, tối thiểu là bốn lần ngồi làm mẫu. Vào thế kỷ thứ 18, phải mất chừng một năm, họa sĩ mới hoàn tất bức chân dung cho một khách hàng. Theo Nguyễn Trọng Khôi, bất cứ ở thời điểm nào, vẽ một tác phẩm không có tiêu chuẩn thời gian. Tất cả tùy thuộc vào sự thoả mãn của họa sĩ. Họ có thể dừng lại ở lúc họ thấy tác phẩm có thể hoàn tất.

“Vẽ chân dung một người, phải qua nhiều lần phác thảo, mới tìm được một tấm vừa ý”, anh nói. Chân Phương, chẳng hạn, hiện có đến sáu bản phác thảo. Riêng tôi, đây là lần thứ ba. Trong những lần trước, tuy gọi là làm mẫu, nhưng vừa uống rượu vừa trò chuyện, tôi cứ tự nhiên cử động, nói năng thoải mái nên dù cố gắng, anh vẫn không thể ghi lại trung thực nhân dáng của tôi. Lần này, anh muốn tôi phải làm một người mẫu thực sự. Phòng vẽ nằm dưới tầng hầm. Anh loay hoay sắp xếp ánh sáng, máy thu hình, chỗ đặt giá vẽ. Khác với những lần trước, lần này, anh bố trí cách ngồi cho tôi thật cẩn thận. Để bảo đảm cho vị trí ổn định, tôi phải nhìn vào một điểm chuẩn trong suốt thời gian vẽ, dáng ngồi phải thật nghiêm chỉnh. Tất nhiên, tôi vẫn có thể vuơn vai, rời vị trí, trò chuyện và (với chai rượu đỏ Khôi để sẵn trước mặt) … rót rượu uống. Nhưng nhất nhất phải giữ nghiêm chỉnh thế ngồi đã được bố trí. Tôi trở thành một “tĩnh nhân”!

Chân dung Trần Doãn Nho (phác thảo bằng viết chì)

Tôi (TDN) hỏi: Vẽ tĩnh vật là vẽ vật tĩnh. Vẽ chân dung người là vẽ “người tĩnh”. Vậy có phải vẽ chân dung với người làm mẫu, nghĩa là vẽ "tĩnh nhân", một loại “still life”?

Nguyễn Trọng Khôi (NTK): Vẽ tĩnh vật và vẽ người ngồi mẫu ở trạng thái tĩnh hoàn toàn khác nhau. Thử làm một kiểm tra so sánh đơn giản là khi bạn ngồi gần một mỹ nữ ngồi mẫu và ngồi gần một pho tượng Venus làm mẫu, bạn sẽ thấy mức truyền cảm và cảm thụ khác nhau.

TDN: Như thế thì “tĩnh nhân” thì khác “tĩnh vật”! Không cần phải rành về hội họa, ai cũng có thể nói ngay là tiêu chuẩn để vẽ một chân dung là "giống” với người mẫu. Bàn về chuyến “giống”, Scott R. Kline cho rằng phải hiểu theo bốn cách: một là cái giống mà người làm mẫu muốn thấy, hai là cái giống mà người họa sĩ nhìn thấy, ba là cái giống mà khán giả nhìn thấy và bốn là giống y như người đó thực sự là. Anh nghĩ sao?

NTK:Theo quan điểm của tôi: vẽ chân dung là phải giống, giống tới mức nào là tùy vào khả năng và cách vẽ của họa sĩ, tùy vào bút pháp mà họa sĩ muốn, nhưng vẽ ông A hay bà B thì dứt khoát phải cho người thưởng lãm biết họa sĩ đã vẽ ai mà không cần phải chú thích. Tôi tin là mọi người, chắc chắn không bao giờ thích họa sĩ vẽ trái khế mà bắt mọi người phải thấy là trái cam.

TDN: Trong vẽ chân dung, các trường phái hội họa có ảnh hưởng như thế nào? Chẳng hạn, cũng là “giống như thật”, nhưng vẽ theo kiểu “lập thể” khác với kiểu “ấn tượng” không?

NTK: Trường phái là một đường lối, một quan điểm nghệ thuật chung của một nhóm nghệ sĩ đồng điệu và là một trào lưu nghệ thuật. Hình họa trong chân dung sẽ biến dạng theo bút pháp của trào lưu họa sĩ đang theo đuổi. Không thể nói là vẽ hiện đại thì không cần giống.

Sau đây là những ví dụ cụ thể ở những họa sĩ hiện đại như Picasso (Lập thể), Modigliani (Ấn tượng), Salvador Dali (Siêu thực), Willem de Kooning (Trừu tượng) vẽ chân dung. Ta sẽ thấy, như tranh chân dung của Picasso vẽ từ hiện thực cổ điển đến lập thể, nhưng vẫn không thể biến người này ra người khác.

Chân dung mẹ của Picasso (Picasso vẽ thời kỳ đầu)

Chân dung Suzanne Bloch (Picasso)

Picasso tự họa (thời kỳ bước qua lập thể – dù có cách điệu, vẫn thấy là Picasso)

Chân dung cha của Salvador Dali (vẽ bởi Dali, họa sĩ siêu thực)

Chân dung Maude Abrantes (vẽ bởi Amedeo Modigliani, họa sĩ ấn tượng)

Chân dung Elaine (vẽ bởi chồng bà, Willem de Kooning, họa sĩ trừu tượng)

TDN: Hơn hai ngàn năm trước, Aristote bảo: “Mục đích của Nghệ Thuật là trình bày, không phải cái dáng vẻ bên ngoài mà là chiều sâu bên trong của sự vật; chính cái bên trong này, chứ không phải thể cách và chi tiết ngoại hình, tạo nên sự vật y như chính nó.”. Vào thế kỷ 19, Edward Burne-Jones (1833 – 1898) phát biểu: “Lối diễn tả duy nhất có giá trị trong cách vẽ chân dung là diễn đạt cá tính và phẩm chất tinh thần, chứ không phải là cái gì tạm thời, trôi qua hay tình cờ”. Hai phát biểu không có gì khác nhau lắm của hai người, một là triết gia, Aristotle, và một là họa sĩ, Edward Burne-Jones, sống cách nhau hơn 20 thế kỷ. Như vậy phải chăng chuyện “giống” hay “không giống” không mấy quan trọng?

NTK: Cả hai câu phát biểu trên đều đúng và đúng với mọi thời đại. Không chỉ vẽ chân dung mà ngay cả khi vẽ tĩnh vật cũng vậy. Đã có lần tôi nói về hồn vật thể khi người họa sĩ tiếp cận với vật mẫu. Câu nói của Aristote bao quát hơn cho mọi thể loại, như vẽ phong cảnh: chúng ta không phải sao chép phong cảnh mà là vẽ phong cảnh. Paul Gauguin đã có lần phát biểu “…khi tôi vẽ phong cảnh là tôi đang đi tìm sự thật”.

Trở lại vấn đề chân dung, chúng ta hay ngạc nhiên trước một tranh chân dung và thốt lên: sống động quá. Có phải chúng ta đã thấy được thần sắc trên hình ảnh ghi nhận từ người mẫu. Hai câu nói trên của Aristote và Edward Burne- Jones trở thành thuật ngữ mà không ít trường hợp nhiều người dựa trên thuật ngữ này để che giấu phần yếu kém của mình. Tôi vẫn giữ quan điểm của mình là khi vẽ chân dung, họa sĩ phải cho người thưởng lãm biết mình đã vẽ ai. Còn sống động hay không (phần hồn) còn tùy thuộc vào khả năng của họa sĩ.

Chân dung Georgiana, vợ của Edward Burne-Jones

TDN: Vẽ chân dung và sáng tác một bức tranh (tranh trừu tượng chẳng hạn) nhất định là khác nhau. Khác thế nào?

NTK: Người ta có thể dùng mẫu để cảm hứng sáng tác, nhưng vẽ mẫu vẫn là vẽ mẫu. Chúng ta đang bàn đến vẽ chân dung. Tranh sáng tác khác tranh vẽ chân dung. Tôi xin nhấn mạnh tranh vẽ chân dung chứ không phải tranh chân dung. Tranh vẽ chân dung cần hình ảnh cụ thể còn sáng tác thì không. Tranh sáng tác là loại tranh được làm từ không mà có; không phân biệt bất cứ thể loại nào, tranh có hình hay không có hình. Xin nói cho rõ thêm về cụm từ tranh chân dung. Thí dụ tôi muốn vẽ “chân dung một người ngớ ngẩn”. Tự bản chất, sự việc cho ta thấy không cần người mẫu; mà có tìm người mẫu ắt cũng khó. Trong trường hợp này, tranh chân dung cũng là tranh sáng tác. Có thể vay mượn một hình ảnh nơi người mẫu nhưng biến hẳn nhân vật thành mục đích của họa sĩ.

Tuy nhiên trong tranh vẽ chân dung, họa sĩ cũng có góp phần sáng tạo bởi bút pháp và người mẫu bị đặt vào không gian, ánh sáng trong chủ định của họa sĩ.

TDN: Nghĩa là trong vẽ chân dung, vẫn có chất sáng tác?

NTK: Vai trò của nghệ sĩ khác nghệ nhân ở chỗ nghệ nhân chỉ có đôi tay còn nghệ sĩ có bao gồm đôi tay và khối óc và sáng tạo ngay trong lúc làm việc. Tôi xin nhắc lại vẽ chân dung hay vẽ một thể loại nào khi tiến hành công việc đều giống nhau. Cũng đã có lần tôi phát biểu: tác phẩm hoàn thành qua sự xung đột cảm xúc trong quá trình sáng tác.

TDN: Xung đột cảm xúc? Nghe như phân tâm học! Anh muốn nói đến các trạng thái tình cảm mâu thuẫn nhau?

NTK: Xung đột cảm xúc là sự cọ xát của nhiều cảm xúc khác nhau trong sự lựa chọn cái đẹp, không thuần túy phải mâu thuẫn. Trong quá trình sáng tác họa sĩ ở trạng thái rung động trong nhiều cảm xúc lẫn lộn. Cơn giằng co này sẽ xảy ra ngắn hay dài là tùy vào sự thỏa mãn của họa sĩ trên tác phẩm.

TDN: Anh bảo, “Đối với một số người, cá tính lộ ra bên ngoài, có thể nhìn thấy ngay: ca sĩ ra ca sĩ, nhà văn ra nhà văn, nhà thơ ra nhà thơ.… Có người thì cá tính giấu ẩn.” Anh bảo vẽ tôi làm cách nào tôi cũng trông ra nhà giáo. Dưới con mắt họa sĩ, cái cá tính đó xuất hiện ra bên ngoài như thế nào, dưới đường nét nào? Làm sao họa sĩ có thể nhận ra những đường nét đó?

NTK: Tố chất hiện ra ngoài là thần sắc để cho người khác có thể nhận thấy qua cảm nhận đầu tiên khi bắt gặp. Một người đi ngang qua trước mặt đôi khi ta buột miệng nói: Trông như thằng ăn cướp! Có thể người ấy dữ tướng, đậm đà, hùng hổ hay thiếu nhã nhặn… Hãy tưởng tượng là chúng ta đóng vai trò một đạo diễn đi tìm diễn viên cho kịch bản của mình. Điều đầu tiên để chọn nhân vật, chúng ta phải nghĩ ngay đến ngoại hình thích ứng với nhân vật. Nhân vật “một chính trị gia hiểm độc” chắc chắn không có hình tướng như người vừa đi qua mà chúng ta đã bảo “…như thằng ăn cướp”. Tất cả chúng ta đều có nhận định từ căn bản này. Cái rung động đầu tiên là nhìn từ ngoại hình thông thường: ăn cướp thì bù xù dữ tợn, thày giáo thì tươm tất, sạch sẽ và ngăn nắp ngay trong cách ăn mặc… chính trị gia hiểm độc thì cũng tươm tất, ăn mặc sạch sẽ nhưng vẫn toát ra những gì mà người khác phải gườm, phải ngại. Nói như vậy có nghĩa mọi điều chúng ta nhận biết đối tượng thông qua cảm nhận từ một góc độ vô hình nào đó toát ra. Người càng tinh tế thì cảm nhận càng sâu sắc.

Họa sĩ thường bén nhạy hơn người bình thường ở mức độ ghi nhận và cảm nhận một hình ảnh trong khoảnh khắc bắt gặp, vì thế họ dễ dàng ghi nhận lại hình ảnh bằng khả năng nghề nghiệp của họ.

Ngồi nhìn hay ngồi mẫu cho họa sĩ vẽ chân dung, ta mới thấy hết cái công phu, tỉ mỉ và cẩn trọng của người vẽ. Nguyễn Trọng Khôi luôn nhắc tôi ngồi đúng vị trí. Thỉnh thoảng anh đứng dậy, đến gần tôi, quan sát, rồi lùi ra xa, quan sát. Anh liên tục thay kiếng mắt (anh sử dụng ba cái kiếng đeo mắt). Tôi thắc mắc:

TDN: Khi vẽ, thỉnh thoảng anh chăm chú nhìn kỹ. Anh tìm cái gì? Những chi tiết đặc thù của nhân vật mẫu? Những chi tiết khiến người này "khác hẳn" người kia?

NTK: Có nhiều lý do họa sĩ chăm chú trên vật mẫu: mắt mờ vì thiếu ánh sáng trên vật mẫu, người mẫu. Vẽ tại phòng dưới tầng hầm với vài ngọn đèn không đủ sáng, một thời gian ngắn sẽ thấy mỏi mắt và mờ. Hoặc quan sát kỹ lưỡng để ghi nhận chuẩn xác những chi tiết. Những chi tiết ( trán cao, thấp, mắt xếch,mắt xệ, mũi cao, thấp, mũi to, nhỏ, gò má cao, thấp, cằm nhọn, thon..v..v…) đó quả nhiên là những đặc điểm của người mẫu, nhiều người vẫn tưởng là khi chăm chú họa sĩ sẽ tìm được hồn của vật mẫu hay người mẫu, thật ra chỉ là cách nói hoa mỹ. Hồn của vật mẫu nằm ở sự cảm nhận mà không nằm trong cái nhìn chăm chú. Những trường hợp người mẫu có đặc điểm riêng rõ nét, đều giúp cho họa sĩ dễ dàng chuyển đạt hình ảnh trên giá vẽ.

TDN: Có sự kiện người mẫu này khó (hay dễ) vẽ hơn người mẫu kia? Vì sao mà có cái khó (hay dễ) đó?

NTK: Trong kỹ thuật vẽ, những hình khối rõ ràng luôn tạo những ấn tượng mạnh mẽ với đối tượng bắt gặp. Những khuôn mặt gồ ghề, góc cạnh dễ dàng thể hiện hơn những khuôn mặt bình thường, trơn trẹt. Những cấu tạo xương, cơ mặt người châu Âu thật rõ rệt: mũi cao tạo thành khối, hốc mắt sâu cũng tạo khối rõ nét…trông thật mãnh liệt, gương mặt lúc nào cũng có kịch tính, dễ vẽ hơn người Á châu. Người gầy ốm,hay người có cơ bắp, rõ nét xương, khối cơ bắp hơn người bình thường…Trong hội họa ánh sáng đóng một vai trò hết sức quan trọng trong việc hình thành một không gian hay vật thể. Những hình khối rõ nét nhờ ánh sáng bao giờ cũng tạo hiệu quả góc cạnh hơn mặt phẳng.

Chân dung Samuel Beckett (Nguyễn Trọng Khôi)

TDN: Con mắt và lông mày của Beckett trông thật sắc và mạnh. Rất “tính cách”! Gordon Aymar nhận xét: mắt và lông mày biểu lộ hầu như tất cả tình cảm và xúc động của con người như ngạc nhiên, đau khổ, vui mừng, chán nản, sợ hãi…Khi vẽ, anh có tập trung sự chú ý vào mắt và lông mày không?

NTK: Một câu thông thường mà ai cũng biết: cặp mắt là cửa sổ của tâm hồn. Toàn bộ chân dung của Bồ Đề Đạt Ma người ta chỉ để ý đến cặp mắt, để ý đến nhãn lực. Cặp mắt là một chi tiết quan trọng trong sự chuyển đạt sống động cho bức vẽ chân dung. Tôi không nghĩ lông mày có tầm quan trọng như đôi mắt. Tuy nhiên có những phác thảo hay tranh chân dung vẽ những người đeo kính chỉ vẽ mặt kính mà không vẽ con mắt. Cái làm cho người ta thấy giống nhân vật mẫu không chỉ ở cặp mắt.

Trịnh Công Sơn (Nguyễn Trọng Khôi)

TDN: Trong trường hợp tôi, anh thấy khó vẽ hay dễ vẽ?

NTK: Trong các môn vẽ, vẽ người là khó nhất. Nó đòi hỏi đôi tay khéo léo và nhận thức hình họa chuẩn xác. Chúng ta cứ thử xem các hoạ sĩ thời phục hưng sáng tác, học hỏi và nghiên cứu về cơ thể học vất vả thế nào để hoàn thành tác phẩm. Tại trường mỹ thuật, môn vẽ người mẫu được sắp chương trình học kín giờ trong các buổi sáng trong tuần. Hầu hết các họa sĩ xuất thân từ trường mỹ thuật đều được huấn luyện đôi tay vững chãi trong hình họa thì việc ghi lại một hình ảnh không khó. Riêng đối với tôi vẽ ông không khó nhưng vẽ đẹp lại cần vào nhiều yếu tố, tìm góc độ cho nhân vật để lôi bật tính cách; sử dụng bút pháp, không gian và ánh sáng. Xây dựng một tác phẩm chân dung cho dù ngay phác thảo không phải là lúc nào cũng nắm bắt được cái thần sắc. Có khi phải vẽ nhiều lần, giống như các họa sĩ Trung Hoa đã phải vẽ chỉ con gà, con tôm hay tre trúc … đôi khi mất cả một đời người vẽ nghiên cứu để sau đó phóng ra một nét chấm phá cực tuyệt gọi là nét nhập thần. Các họa sĩ trước khi dẫn đến hoàn tất tác phẩm thường đã có rất nhiều phác thảo. Phác thảo chân dung Chân Phương đây là phác thảo thứ 6.

Chân dung Chân Phương (Nguyễn Trọng Khôi phác thảo bằng than)

TDN: Nhân tiện, hỏi thêm anh về một bức chân dung nổi tiếng: Benefits Supervisor Sleeping. Đây là chân dung của Sue Tilley, giám thị một trung tâm tìm việc làm, nặng 127 kg đang nằm ngủ, do Lucian Freud (cháu nội của nhà phân tâm học Sigmund Freud) vẽ năm 1995. Năm 2008, trong một cuộc bán đấu giá ở New York, bức tranh được công ty Christie’s bán với giá 33.6 triệu đô la, lập kỷ lục thế giới về tranh bán của một họa sĩ còn sống. Nhìn đi nhìn lại mãi, tôi vẫn không hiểu cái gì khiến cho bức tranh này có giá như vậy. “Giống”, “giống như đúc” hay…cái cảm giác nặng nề do bức tranh gây nên khi nhìn?

Benefits Supervisor Sleeping (Giám Thị Phúc Lợi Nằm Ngủ), Lucian Freud

NTK: Ông đưa ra tấm tranh của Lucian Freud này thì “lạc chủ đề” rồi. Benefits Supervisor Sleeping là loại tranh vẽ người. Chúng ta đang tập trung vào tranh chân dung kia mà!

TDN: Vâng, tôi lạc chủ đề! Nhưng hình ảnh một phụ nữ “nung núc” và số tiền bán ra quá lớn khiến tôi tò mò. Thôi thì xem đây như thể là một bonus…

NTK: “Benefits Supervisor Sleeping” mô tả một người mập phì. Hiện nay, có ba họa sĩ nổi tiếng lấy chủ đề về người mập:

1. Luciand Freud (Đức, 1922-2011): theo chủ nghiã hiện thực, bút pháp mạnh mẽ. Nhưng không phải luôn luôn vẽ người mập.

2. Fernando Botéro (Colombia, 1932- ): Dùng hình tượng người mập như một bút pháp,theo trào lưu nghệ thuật Baroque.

3. Jenny Saville (Anh, 1970-): dùng chính cơ thể của mình như một bút pháp.

Cả ba đều được mệnh danh là tranh đấu cho nữ quyền trong lãnh vực hội họa. Họ làm thăng hoa những hình ảnh mà trong thực tế đã bị ruồng rẫy. Riêng Jenny Saville đã gây những chấn vang trong cuối thập niên 1990. Bà luôn dùng chính thân thể của mình làm mẫu: Đã có lần khỏa thân nằm trên kính, chụp hình rồi vẽ lại những khối thịt bị ép phẳng trên mặt kính. Bà phát biểu là bà không bào chữa cho chủ nghĩa nữ quyền và tự do cơ thể, nhưng lại xác nhận: Khoả thân với một sự thẳng thắn đau đớn, sự chênh lệch giữa cách phụ nữ được nhận thức và cách mà họ cảm thấy về cơ thể của mình bị ức chế bởi bạo lực, đau đớn, bầm tím…

Close Contact No. 4 (Ép Sát số 4), Jenny Saville

Thế là đi quá xa chủ đề rồi. Thế giới hội họa, cũng như văn chương, mênh mông quá!

Đành đợi dịp khác.

Cám ơn Nguyễn Trọng Khôi.

Trần Doãn Nho

(11/2011)

Chú thích:

Để tìm hiểu thêm về họa sĩ Nguyễn Trọng Khôi, xin quý độc giả tham khảo:
www.khoiart.com
http://www.khoiart.com/KHOI.html

ngủ
sơn dầu trên bố
14 x 20in (8/2005)

[không đề]

[không đề]

tranh Vương Ngọc Minh
from hell
sơn dầu trên bố 
20 x 26 in (10/2011)