Với tác phẩm đầu tay từ khi được chính quyền Trung hoa trả tự do, nghệ sĩ Ngải Vị Vị cộng tác với tạp chí thời trang W trong loạt ảnh đầy ấn tượng—từ bên kia địa cầu …

Bìa Tạp Chí Thời Trang W (tháng 11 năm 2011, nhiếp ảnh: Max Vadukul, đạo diễn: Ngải Vị Vị)

Một buổi tối tháng 8 vừa qua, có nhóm công an hình sự rảo quanh trung tâm James A. Thomas, vài người đứng cạnh một cái thùng sắt lớn có biển dán: “Trang bị và hoán trả mọi vũ khí ở đây.” Trong xà lim số 2, một vòi nước hoa sen đang chảy. Buổi tối hôm đó có thể là bất cứ buổi tối mùa hè nào trên côn đảo Rikers – địa thế nhà tù khét tiếng của thành phố Nữu Ước – nếu không có sự hiện diện của người mẫu Trung Hoa dưới vòi nước hoa sen, nhiếp ảnh gia đang chụp hình cô, các phụ tá viên đang nhìn vào những khuôn máy vi tính, và nghệ sĩ đối lập Ngải Vị Vị.

Tuy Ngải không đích thân hiện diện tại Rikers, ông đang theo dõi buổi chụp ảnh qua Skype và đích thân đạo diễn buổi chụp ảnh từ phòng làm việc cách đó 13 múi giờ, tại Bắc Kinh. Bị chính quyền Trung Hoa giam giữ vào tháng Tư năm 2011, chuyện ông biến mất trong 81 ngày ở một nhà tù tại Bắc Kinh đã tác động sự phản kháng mãnh liệt từ cộng đồng quốc tế. Được trả tự do vào tháng 6 năm ngoái, Ngải, một nghệ sĩ hiện đại nổi tiếng và nhiều ảnh hưởng nhất của Trung hoa, đã bị cấm không được phát biểu ở các diễn đàn công cộng, trò chuyện với báo chí hoặc rời Bắc kinh—và phải xin giấy phép bất cứ lúc nào cần lưu thông ra ngoài tư gia và phòng làm việc của ông – nơi ông sống với vợ. Nhưng ông đã nhận lời tạp chí W mời ông sáng tạo một tác phẩm mới cho số nghệ thuật năm thứ sáu của báo. Trong thời gian sửa soạn, Ngải đề nghị năm “phông” ảnh nhằm khai phá cái ông gọi là “sự xung đột giữa cá nhân và chính quyền—bất kể trong lãnh vực kinh tế, văn hóa, chính trị, hoặc tôn giáo.” Qua email, Ngải Vị Vị gửi chúng tôi đề nghị làm một tác phẩm nghệ thuật trình diễn qua nhiếp ảnh; hiện chúng tôi chịu trách nhiệm thi hành những ý tưởng của ông.

“Chào mọi người!” ông nói vui vẻ, cùng lúc khuôn mặt tròn, tươi tắn của ông, với làn râu thưa, hiện trên màn ảnh của cái laptop chúng tôi để cạnh phòng tắm có vòi nước hoa sen. “Chúng ta đang ở đâu vậy?” Đảo Rikers, tôi đáp. Ngải nhìn quanh phòng tắm, cô người mẫu, và hai nhân viên đứng bên cạnh cô. Thoát ra từ màn ảnh là những âm thanh từ “phòng làm việc” của ông: khoảng 20 con mèo kêu meo meo, ba con chim hót ồn ào, và mấy con chó đang sủa um. Chăm chú nhìn những chỗ cáu bẩn ở đường gạch men xám ngoét trong xà lim, ông nói với phó nhòm Max Vadukul là những vệt cáu này không nên xuất hiện rõ nét quá trên những hình ảnh. “Ngoài ra, ngoại cảnh trông tốt lắm. Nó có không khí thời sự của một bức ảnh chụp nhanh,” ông nói, giơ máy iPhone lên màn ảnh máy vi tính để chụp khung cảnh xà lim.

Vadukul điều chỉnh một vài chi tiết cần thiết và cho Ngải xem những mẫu ảnh anh vừa chụp trên một màn ảnh của máy vi tính gần chỗ anh đứng. Rồi anh cũng gửi những tấm hình này qua email cho Ngải. Trong lúc đợi hình ảnh download ở Bắc Kinh, chúng tôi cho Ngải đi “dạo” một vòng nhà tù, bằng cách đẩy máy laptop đi qua các khu giam giữ, làm các nhân viên canh gác bối rối không ít. Chúng tôi nói với Ngải rằng chúng tôi đang ở trong tòa nhà chính xây theo kiến trúc Art Deco của côn đảo, hoàn thành năm 1933 và là địa điểm cho các lớp huấn luyện trong tù, cũng là nơi quay phim và thỉnh thoảng làm show cho đài truyền hình Mỹ.

Ngải biết đảo Rikers, vì ông đã sống ở khu East Village, thành phố Nữu Ước, trong khoảng thời gian từ năm 1982 đến năm 1993. Lúc đó là thời ông ghi danh học một vài lớp tại trường thiết kế Parsons và Art Students League (Hiệp Hội Các Học Sinh Nghệ Thuật). Để kiếm tiền, ông đã làm những việc vặt, như vẽ chân dung vỉa hè, làm diễn viên vai câm cho nhà hát Metropolitan, và trông coi trẻ em. (Ông cũng là một tay đánh blackjack thiện nghệ, thường xuyên đáp xe buýt đi thăm các sòng bạc ở Atlantic City). Tuy Ngải đã học điện ảnh tại Hàn Lâm Viện Điện Ảnh Bắc Kinh, ông chỉ bắt đầu thử nghiệm với nhiếp ảnh trong lúc sinh sống ở Nữu Ước, từ đó khai triển sự nhận thức về vai trò của nghệ thuật trong những sinh hoạt xã hội chính trị. Chính vậy, những hình ảnh thời sự mà Ngải đã chụp trong cuộc bạo loạn ở Tompkins Square Park vào năm 1988 giữa cảnh sát Nữu Ước, thành phần mua bán ma túy, nhóm người vô gia cư và phần tử skinhead cực đoan —cùng những cuộc bắt bớ mà ông đã chứng kiến—tạo nền cho loạt ảnh nghệ thuật cho tạp chí W.

Chân dung nghệ sĩ lúc còn là chàng trai trẻ, Ngải Vị Vị trước Tompkins Square Park, Nữu Ước, 1986

“Tôi chụp loạt ảnh các vụ xô xát có các cảnh sát chìm bắt người dân tải đi, và khoảnh khắc [chứng kiến cảnh bắt bớ] rất căng thẳng, khó quên,” ông gợi lại biến cố bạo loạn mấy ngày trước đêm dàn cảnh ở Rikers. “Những người đứng chung quanh tôi hỏi, ‘Chuyện gì xảy ra vậy? Họ bị bắt vì tội gì vậy?’ và ‘Kết quả ra sao?’ Đó là khoảnh khắc tạo rất nhiều câu hỏi.” Kinh nghiệm thời đó, ông nói, “đã cho tôi cơ hội nhận diện một tình cảnh tàn nhẫn: rằng chính quyền thường lạm quyền. Nếu chúng ta coi cuộc đời như một cuốn phim dài một tiếng đồng hồ, thì kinh nghiệm Nữu Ước của tôi là nửa tiếng đầu. Nó ảnh hưởng những diễn biến tiếp nối.”

Xung đột giữa thường dân và quân cảnh ở Tompkins Square Park, 1988 (ảnh: Ngải Vị Vị)

Điều cá nhân từ lâu đã trở thành điều chính trị trong cuộc đời và sự nghiệp của Ngải Vị Vị. Con trai của Ngải Thanh, một trong những nhà thơ nổi tiếng nhất của Trung Hoa hiện đại, Ngải Vị Vị lớn lên ở một vùng quê hẻo lánh, nơi ông và gia đình bị chính quyền đầy ải cho đến hết thời Cách Mạng Văn Hóa. Vào năm 2008 Ngải Vị Vị đã trở thành một trong những sứ giả văn hóa của Trung Hoa, được hoàn cầu biết đến qua sự cộng tác của ông với tổ hợp Herzog & de Meuron thiết kế sân vận động Tổ Chim cho Thế Vận Hội Bắc Kinh. Trong vai trò đa diện là nghệ sĩ, chuyên gia thành phố, nhà thiết kế, và kiến trúc sư, Ngải thường nêu lên các vấn đề tác động bởi sự xung đột giữa nền nếp cổ truyền với cuộc chạy đua không phanh đến cái mới. Trong một loạt ảnh ấn tượng sáng tạo vào năm 1995, Ngải đập vỡ tan tành một bình sứ triều nhà Hán; trong một tác phẩm khác vào năm 1997, Ngải sơn thương hiệu Coke trên một bình cổ khác.

Ngải Vị Vị đập tan bình sứ triều nhà Hán, 1995

Càng ngày, kỹ thuật và các phương tiện truyền thông đã trở thành phương tiện cũng như dụng cụ cho Ngải, một môi trường trình diễn nghệ thuật mà tất cả chúng ta đều là diễn viên. Ngải có hơn 100,000 người “theo” ông trên Twitter—và con số này vẫn gia tăng, cho dù ông đã bị “im hơi” gần đây. “Tôi nghĩ những giới hạn chính ra lại là yếu tố cần thiết trong cuộc tranh đấu cho quyền tự do phát biểu,” ông nhận xét với tôi trong một email, “[Mọi giới hạn] cũng là nguồn cho bất kể mọi sáng tạo. Kỹ thuật giải phóng chúng ta thành những cá nhân. Tôi cảm thấy vui khi nghĩ rằng kỹ thuật cũng đã trở thành một phần của tôi.”

Ngải Vị Vị, Bình cổ trang trí với thương hiệu Coca Cola, 1997. (Bình cổ thời Đồ Đá Mới (5000 – 3000 BCE) , 11 7/8″ x  chu vi 13″)

Sau vụ động đất vào năm 2008 ở Tứ Xuyên giết hại hàng ngàn trẻ em (theo các tin tức thì trường tiểu học của các em đã bị xây cất bởi những vật liệu dưới tiêu chuẩn do sự tham nhũng của chính quyền địa phương). Ngải dùng blog cá nhân của mình để huy động các nhà tranh đấu trong công cuộc thu thập danh sách tên người chết sau khi chính quyền từ chối không thông báo danh sách này. Tác phẩm cài đặt—kết quả của quá trình huy động—có tên là Ghi Nhớ (Remembering), phủ kín mặt tiền Haus der Kunst (Viện Nghệ Thuật) tại Munich với gần 9,000 ba-lô đựng sách vở của trẻ em, kết thành câu: “cháu sống hạnh phúc trên thế gian này đúng bảy năm”—câu nói từ người mẹ của một trong những trẻ em xấu số. Khi tôi hỏi vai trò nào ở địa vị nghệ sĩ ông đã giúp người khác nhận thức biến cố thời đại, ông đáp, “Tôi tận dụng hầu hết mọi khả năng của mình để giải phóng chính tôi ra khỏi vai nghệ sĩ hầu trở thành một con người thật sự.”

Tác phẩm (cài đặt từ hơn 9,000 ba lô đựng sách vở) phủ kín mặt tiền Haus der Kunst với giòng chữ:“cháu sống hạnh phúc trên thế gian này đúng bảy năm,” 2009

Đã gần nửa đêm ở Nữu Ước khi chúng tôi gọi Ngải và cho ông biết chúng tôi đã di chuyển ngoại cảnh và hiện đang ở trong một khu phố. “Có phải chúng ta đang ở khu Bowery?” ông hỏi, quan sát cả một rừng cửa hàng và các ký hiệu đầy màu sắc qua khung laptop của chúng tôi. “Chúng ta đang ở Phố Tàu, khu Flushing, quận Queens.” Tôi đáp. Trong lúc người trong phố bắt đầu tụ lại chỗ chúng tôi, thu hút bởi máy hình chụp flash lia lịa của Vadukul và cô người mẫu diện từ đầu tới chân trong y phục thiết kế bởi Alexander Wang, chúng tôi mau mắn trùm laptop trong tấm vải đen để tránh chuyện Ngải bị nhận diện. Vadukul chụp vài mẫu ảnh của khu phố, những hình ảnh, theo Ngải, có thể miêu tả cảnh “bất cứ ai đó ở bất cứ một thành phố nào đó trên thế giới, như Luân Đôn, Bắc Kinh, một quốc gia Ả rập,” bị chính quyền bắt giam. “Người này có thể bị [chính thức] buộc tội, hoặc không bị buộc tội—không có một lý do chính đáng nào cả.”

Trên laptop của anh, Vadukul “mở” những hình ảnh anh vừa chụp, rồi để laptop của anh sát cạnh laptop với màn ảnh có hình Ngải đang ngồi trong phòng làm việc của ông ở Bắc Kinh. Làm như vậy để Ngải có thể nhìn thấy quang cảnh được chụp—cho dù hiện giờ trời đã tối mịt—và cho chúng tôi ý kiến. Sau đó chúng tôi cũng gửi những hình này qua email cho Ngải và nhìn Ngải qua màn ảnh laptop xem lần lượt những tấm ảnh mà chúng tôi vừa chụp—những hình ảnh mà chúng tôi hy vọng sẽ gây ấn tượng mạnh. Ngải cho chúng tôi biết tấm nào ông thích, rồi chúng tôi tiếp tục làm việc. “Rất hữu ích được nghe thấy tiếng nói của Ngải trong đầu tôi.” Vadukul kể lại trong ngày sau buổi chụp ảnh. “Nhịp chảy của những trải nghiệm sâu kín nhất của ông bắt đầu ngấm xuyên qua những tấm ảnh của tôi; [quá trình hợp tác] này rất linh động, mau chóng.”

Các nghệ sĩ từ lâu đã hợp tác với các phụ tá viên, và Ngải thường thực hiện những dự án của ông với một nhóm chuyên gia trong môi trường nghệ thuật không khác gì một xưởng máy. “Hiện tôi không tốn nhiều công sức tự tay sản xuất một tác phẩm,” ông nói với Chris Dercon, người đảm trách chương trình nghệ thuật của Ngải Vị Vị ở Haus der Kunst và hiện là giám đốc viện bảo tàng nghệ thuật Tate Modern ở Luân Đôn. “Việc người khác thực hành tác phẩm của tôi luôn mang đến sự bất ngờ, cũng như một nhận thức sâu xa trên phương diện tập thể.” Dù sao, có thể nói rằng chưa có một nghệ sĩ nào đã hợp tác tương đắc và gần gũi với ê-kíp của ông từ một không gian thật xa cách như Ngải Vị Vị đã làm với dự án cho W. “Những cảm xúc thì thật gần gũi, nhưng [phương tiện nghệ thuật] thì ở thật xa,” ông nói với tôi sau này. “Quá trình hợp tác trở thành một phần của tác phẩm. Nghệ thuật luôn là cách vượt qua những trở ngại giữa tình cảnh nội tại và kỹ năng phát biểu.”

Gần 5 giờ sáng ở Nữu Ước chúng tôi mới chụp xong loạt ảnh. Sự hòa hợp siêu thực giữa nghệ thuật, kỹ thuật, thời trang, văn hóa, và, không ít, sự hiện diện của Ngải Vị Vị, đã nâng cao tinh thần toàn thể ê kíp suốt đêm. Tôi gọi Ngải và cho ông biết chúng tôi đã xong. “Một kinh nghiệm khá thú vị phải không?” Ông cười lớn. Hai tuần sau ông vẫn thích thú suy niệm về dự án này. “Tôi nghĩ kinh nghiệm này đã làm cả hai Leonardo da Vinci và Andy Warhol ganh với tôi,” ông nói. “Tôi cứ ngồi cười khì mà nghĩ như vậy. Nó làm tôi nhớ tới một bài thơ bố tôi làm trước khi tường Bá Linh sụp đổ. Bố nói, ‘Chẳng cần biết bức tường này cao, dài, hay dầy bao nhiêu, nó không thể nào ngăn được gió, không khí, hoặc niềm khao khát tự do của con người.’ Niềm khao khát tự do của chúng ta còn mạnh hơn cả gió.”

Cuốn phim mà tôi mới xem có tên Le Hérisson (con nhím), được quay thành phim dựa trên cuốn truyện của Muriel Barbery với tựa L’Elégance du Hérisson (Vẻ lịch lãm của con nhím). Nhà thực hiện là Mona Achache (sinh năm 1981) với thành tích là làm diễn viên vai phụ vài lần và cũng có làm một phim tài liệu cùng hai phim ngắn. Chỉ có thế! Người ta không hiểu tại sao có sự thỏa thuận giữa tác giả với nhà làm phim dễ dàng như vậy nếu không là mối đồng cảm chớp nhoáng bắt gặp ngay phút đầu. Nên biết là việc điều đình đã xảy ra khá sớm nhưng lúc ấy theo báo Figaro thì cuốn sách đã bán được đến 700 000 cuốn! Và một ngạc nhiên khác: nhà thực hiện chỉ mua bản quyền sách với giá 35 000€ thôi (theo Figaro; nhưng một nguồn tin khác thì bảo là 100 000€, dù sao món tiền cũng còn cứ quá thấp). Suy việc, chúng tôi phỏng đoán là có một mối cảm thông sâu sắc và tin cậy nào đó giữa tác giả và Mona Achache chăng. Một điều đáng nói khác là tác giả Muriel Barbery nghe bảo là một người ngại tiếng tăm, cô trốn kỹ trong khi sách của cô bán chạy như tôm tươi, con số cuối cùng là trên một triệu cuốn chưa kể 250,000 cuốn tung ra sau đó dưới dạng sách bỏ túi. Còn cô Mona Achache thì tuy mới chập chững trong nghề nhưng theo thiển ý cô đã tạo một phim xem được, những sửa đổi từ cuốn sách sang cuốn phim cũng hợp lý thôi –vì lý do kỹ thuật.

*Từ cuốn sách…

Cuốn L’Elegance du Hérisson do nhà Gallimard xuất bản năm 2006. Tác giả là một người đàn bà trẻ (sinh năm 1969) cựu học sinh trường sư phạm danh tiếng ENS, có bằng thạc sĩ, một học vị riêng trong hệ thống giáo dục Pháp, về triết học. Bắt đầu viết cuốn sách đầu năm 2000, mãi đến sáu năm sau bà mới cho ra mắt cuốn này, cuốn thứ hai. Là một kẻ kín đáo, mặc dù tác phẩm được dư luận chú ý, bà không là khuôn mặt của đám đông. Sau khi ra mắt cuốn sách, bà sang Nhật cư ngụ cùng với chồng, vì qua cuốn sách ta cũng thấy bà bày tỏ mối hâm mộ đặc biệt đối với văn hóa Nhật Bản.

Câu chuyện xoay quanh ba nhân vật chính: bà gác dan chung cư sang trọng của giới trưởng giả tọa lạc ở số 7 đường Grenelle, tên Renée Michel năm mươi bốn tuổi, chỉ học hết bậc tiểu học nhưng mê đọc sách và nhờ đó có một hiểu biết văn chương đáng kể; cô bé Paloma Josse mười hai tuổi rưỡi, thông minh quán chúng, con một gia đình trong chung cư, bố là dân biểu, mẹ cũng có học nhưng không cần làm việc, chỉ ở nhà và chăm lo thứ “bệnh tưởng” của mình, một mẫu nhân vật Molière hiện đại; ông Nhật giàu có Kakuro Ozu (bà con xa gần của nhà điện ảnh nổi tiếng Nhật, Yasujiro Ozu) tượng trưng cho những người Nhật vừa giàu vừa có văn hóa. Cấu trúc của cuốn sách được sắp xếp bằng những độc thoại xen kẽ giữa bà gác dan Renée và cô bé Paloma. Bà Renée kể về đời mình từ nhỏ đến khi lấy chồng rồi chồng chết và bà vào làm chân gác dan. Công việc của người gác dan là phục vụ cho việc lên xuống cầu thang máy của người trong chung cư, phát nhận thư tín, bưu phẩm và vài việc lặt vặt khác; ngoài ra, đời sống riêng của bà là con mèo mập Léon và một góc khuất có cửa khóa, sào huyệt của bà trong đó chứa sách và là chốn trú ẩn yên bình mà không ai biết, nơi bà đánh bạn với tác phẩm của các nhà văn lớn.

Josiane Balasko trong vai Renée, bà gác dan trí thức với con mèo Léon

Renée cố tạo cho mình một bề ngoài hoàn toàn ăn khớp với vai trò người gác dan một cách gần như quá đáng bởi bà không muốn cho ai hiểu rằng bà có một sinh hoạt tinh thần vượt khỏi trình độ của giai cấp xã hội đáng phải có. Bên cạnh đó, bà cũng là kẻ nặng mặc cảm tự ti. Bà tự giới thiệu mình ngay trong phần đầu cuốn sách y như các nhân vật hát bội kiểu Tàu, như ta đây là… “Renée năm mươi bốn tuổi. Từ hai mươi bảy năm nay tôi là kẻ gác dan của nhà số 7 đường Grenelle, một khách sạn đẹp, tư nhân có sân và vườn bên trong, chia thành tám gian nhà ở loại thượng hạng, tất cả đều có người ở, tất cả đều sang trọng. Tôi, góa chồng, thấp bé, xấu xí, mập ú, có mụn chai đầy bàn chân, và có những buổi sáng có hơi thở của giống ma-mút. Tôi không học hành nhiều, luôn luôn nghèo khổ, che dấu, vô nghĩa. Tôi sống một mình với con mèo bự… Nó cũng như tôi không muốn cố gắng gia nhập vào đám đồng loại. Vì tôi hiếm khi dễ thương, tuy rằng luôn luôn lễ độ, nên người ta chẳng thương tôi nhưng họ vẫn khoan thứ bởi tôi ăn nhập với dạng thức xã hội mẫu của một đứa gác dan”…

Mỗi tuần hai lần vào buổi xế, Renée có người bạn đến viếng cùng uống trà với nhau, bà Manuela, một người đàn bà người Bồ Đào Nha, gốc trưởng giả thất thời, giờ cũng làm người đi lau quét nhà cửa cho người. Câu chuyện trao đổi giữa họ thuộc về công việc tủm mủn mà họ cáng đáng hàng ngày. Bà này không “thông thái” như Renée đến nỗi khi bà nghe lỏm chuyện người về kể cho bạn, chuyện hai con mèo một con tên Kitty còn con kia bà không rõ thì Renée vọt miệng: có phải Lévine không? (tên hai nhân vật trong Anna Karénine). Bà bạn gật gật ra chiều có thể là đúng nhưng gặng: liệu có dính dáng gì với… cộng sản không. Thì ra Lévine nghe thành Lénine!

Ariane Ascaride trong vai Manuela, bạn của Renée

Cô bé Paloma Josse vì quá thông minh đã thấy trước cái lẩn quẩn chật hẹp ngu muội của đời sống vô nghĩa được tượng trưng qua hình ảnh con cá đỏ trong bình thủy tinh, đã quyết định sẽ tự tử vào ngày sinh nhật mười ba tuổi của cô. Sự lựa chọn đó không mang ý nghĩa bi thảm mà có chất absurdité của Albert Camus cho nên cô vẫn hăng hái sống, hăng hái ghi chép những suy nghĩ của cô vào nhật ký mà cô lấy tựa là những “suy tưởng sâu xa” và “nhật ký về sự chuyển biến trần thế”. Nhưng với những kẻ “bình thường” việc sống tách rời cộng đồng là một điều bất thường. Bố cô, một hôm tỏ vẻ khó chịu: “Tại sao con trốn?” Cô lý luận với mình rằng cô không đi trốn, cô chỉ tách xa mọi người để quan sát và suy nghĩ. Nhưng không biết trả lời sao với bố, cô không thể bảo tại vì các người làm tôi điên đầu và vì tôi còn một công việc trọng đại phải ghi chép trước khi chết; cô bèn nửa đùa nửa thật: “tại con nghe muôn thứ tiếng trong đầu.” Tai họa! Bố cô trợn trừng đến muốn lọt mắt ra ngoài và bà mẹ làm ra bộ tỉnh táo, vỗ về: “Không sao đâu con!” rồi lập tức gọi điện thoại cho ông tâm lý gia; còn Colombe, chị cô: “Em nghe bao nhiêu thứ giọng?…” Cuối cùng cô phải ngoan ngoãn cùng mẹ đến thăm nhà tâm lý mà cô chê rằng chẳng hơn gì cô. Cô đã dùng giọng văn hài hước để mô tả ông cùng câu chuyện đối đáp giữa hai người. Cô vạch mặt thứ trò chơi gian lận của nhà tâm lý và đạt được thỏa thuận với ông ta. Ông ta sẽ tuyên bố với mẹ cô rằng trạng thái tâm lý của cô bình thường để cô không cần đến gặp ông ta nữa.

Garance Le Guillermic trong vai Paloma đang suy nghiệm “cái lẩn quẩn chật hẹp” của đời sống như bao nước đựng con cá đỏ

Cuộc sống của hai nhân vật vừa nêu ra đáng lẽ cứ tiến triển lặng lẽ như vậy nếu không có một biến cố mới. Bà Renée làm công việc hàng ngày và khi rỗi thì chui vào sào huyệt mà đọc sách và thỉnh thoảng cười thầm một mình về một lỗi văn phạm, một cách sử dụng từ ngữ sai lầm của những kẻ tự cho là ở trên bà, đồng thời lại đóng vai dốt nát khi tiếp xúc với họ. Cô bé Paloma thì cắm cúi một mình trong phòng, chống đối cô chị, dửng dưng với bố mẹ, rình rập quan sát mọi người, và nếu cần, sửa sai bố mẹ khách khứa khiến ông bố quát : “nếu sự hiện diện của mày chỉ để làm mất mặt khách thì tốt hơn mày cút đi nơi khác,” vì quả thật cô biết nhiều, hiểu thấu. Cô đang học tiếng Nhật vì cô rất yêu văn hóa Nhật Bản, và thích đọc sách tranh manga.

Đừng ai hòng len chân vào chung cư số 7 đường Grenelle vì chẳng gia đình nào muốn bán nhà, họ chỉ làm việc cha truyền con nối, nhưng sự lạ đã xẩy ra khi một ông làm nghề viết phê bình về món ăn bỗng ngã ra chết bất đắc vì bệnh tim. Bà vợ không muốn nán lại nên rao bán nhà. Khách mua nhà là ông Nhật Kakuro Ozu: một biến động lớn trong chung cư khi ông này dọn nhà đến và đưa thợ vào sửa chữa. Ozu trở thành hiện tượng cho mọi quan sát của đám người trú ngụ. Không thể khinh khi ông ta được vì ông ta giàu, chứng cớ là ông đã không bằng lòng với cách xây cất một bin-đinh hạng cao như vậy mà còn cho thợ đến sửa chữa cho vừa ý; cũng không thể có ác cảm với ông ta được khi ông ta ung dung bặt thiệp lễ độ với tất cả mọi người.

Đặc biệt là với Renée Michel, bà gác dan. Việc đưa khách mới đến để giới thiệu với bà là điều tự nhiên để bà hay rằng có thêm người đến ở tức thêm nhiệm vụ phải gánh vác. Nhưng thái độ của khách mới rất đặc biệt. Ozu chào bà kính cẩn, sự kính cẩn thành thật chứ không phải thứ lịch sự nhằm tăng tư cách mình hơn là kẻ kia của đám người lâu nay trong chung cư. Cũng trong thời gian đó, có hôm một người trong chung cư đã vô ý đánh đổ giỏ thức ăn mà bà Renée đang giữ trên tay khi ở chợ về. Cô bé Paloma có mặt lúc đó và chứng kiến trong số thực phẩm có cả một cuốn sách nội dung khá nặng nề. Cô phân vân không biết bà làm gì với cuốn sách ấy. Mang chuyện kể với ông Nhật (cô đã làm quen được ông trước nhất và được ông mời lên phòng ông chơi), ông này thì quyết đoán rằng bà gác dan là một loại “nữ hoàng nhập nội bất hợp pháp có trình độ văn hóa lỗi lạc”. Họ đồng ý cùng nhau điều tra về bà, và sau đó cô bé Paloma đã tóm tắt nhận định của cô bằng công thức “Vẻ lịch lãm của con nhím.” Đó là con vật luôn thủ thế với chùm lông nhọn, chẳng ai biết bên trong da thịt, lòng dạ nó ra sao; họa chăng chỉ có Kakuro, thủ đắc một truyền thống văn hóa thâm trầm và tinh thần nhân bản cho phép ông khám phá ra cái phong phú bên trong của con vật xấu xí ấy chăng?

Rồi bà Michel nhận gói bưu phẩm đưa đến mang tên người nhận là chính bà, cuốn Anna Karénine của Léon Tolstoï với giòng chữ ngắn: “Thưa Bà, Để nhớ đến con mèo (vì bà đặt tên nó là Léon) của bà, Thân mến, Kakuro Ozu”. Vẫn còn trong thế tự vệ bà đã viết lời cám ơn Ozu với mọi cách mà bà cho là đủ để hóa trang che đậy con người bà. Nhưng chỉ vài hôm sau, Ozu lại đến gõ cửa, nói về cuốn sách. Bà lại cám ơn lần nữa nhưng Ozu đáp không phải ông đến để được bà cám ơn mà là để mời bà dùng cơm tối với ông.

Togo Igawa trong vai Kakuro Ozu, mộr người bạn hào phóng của Renée

Phải chăng cuộc sống tối tăm xám xịt của bà gác dan từ đây đã nhận được chút lóe sáng qua vài cuộc chuyện trò về văn chương, nghệ thuật với Kakuro dưới hình thức những bữa goûter hay ăn tối khi tại nhà ông, khi ngoài nhà hàng sang trọng. Sự giàu sang của ông Nhật đã cho phép ông hào phóng –hào phóng mà vẫn thanh cao– khi tặng cuốn sách, khi tặng bộ áo quần để bà có thể ra đường như mọi người. Chỉ cần một mẩu đối đáp ngắn giữa hai người để đủ cho ta thấy cái thâm trầm của ông Nhật: ông đến mời bà đi ăn tối để mừng sinh nhật ông. Bà diện bộ quần áo mà ông biếu. Họ khoác tay nhau bước ra cửa khi hai phụ nữ ở trong chung cư vừa đi đâu về, nhìn thấy hai người và lên tiếng chào. Trong cung cách chào cho ta thấy là họ không nhận ra bà gác dan đi bên ông Nhật mà chỉ là một người phụ nữ nào đó khiến Renée Michel thắc mắc. Bà bảo với ông bạn: “họ không nhận ra tôi ông ạ!” Ông Kakura thâm trầm: “Họ không nhận ra bà vì họ chưa bao giờ thấy bà”. Ý tưởng chủ đạo của truyện ta có thể nói chỉ gồm trong hai đoạn, một do cô bé Paloma nói về bà gác dan (ví bà như con nhím), và một của Kakuro trên đây.

Người đọc, trong tinh thần truy tìm tinh hoa của tư tưởng tác giả, có thể không cần đi xa hơn; dừng lại ở đây cũng đã vừa.

Đoạn kết như thủ tục cần phải có của một cuốn truyện là cái chết của bà gác dan. Trong cảm giác lâng lâng nhờ dư vị đêm trước đi ăn tối với ông Nhật, sáng sau bà thức giấc, trở lại với công việc thường nhật của người gác dan là đẩy mấy thùng rác của chung cư ra tận vỉa hè chờ xe đến lấy và ra chợ. Bà nhìn thấy ông ăn xin vẫn lây lất hè đường quen thuộc hôm ấy đang múa may bất chấp xe cộ qua lại, bèn bỏ giỏ hàng chợ đến kéo ông vào lề. Một chiếc xe giao hàng buổi sớm ngang qua đấy đã xô vào bà. Renée Michel ngã xuống mắt còn đọc được giòng chữ sơn trên xe : “Giặt ủi Malavoin.”

Như con khỉ của Trang Tử đã ăn hết phần chuối dành cho nó, ta còn chờ đợi gì trong cuộc sống: René Michel đã ngốn ngấu những quả chuối cuối cùng của đời bà hơi vội vã nhưng hãy còn may mắn hơn chán vạn phần số khác. Phút cuối trong ngắc ngoải bà nghĩ đến cô bé Paloma, ông Kakuro, bà Manuela là những người bạn đích thật của bà và thầm vĩnh biệt chú mèo ú Léon! Phần Paloma, cô đã bỏ ý định tự tử và đốt chung cư; cô nguyện rằng từ nay cô sẽ đi tìm cái đẹp khi đã thấu rõ ý nghĩa của chữ “luôn luôn” và chữ “không bao giờ nữa.”

… đến việc thực hiện cuốn phim

Ngôn ngữ viết không thể là ngôn ngữ điện ảnh. Với hai mẩu độc thoại xen kẽ nhà làm phim phải tìm cách thay thế. Người ta nghĩ ra cách giao cho cô bé Paloma chiếc máy quay phim để thu vào ống kính mọi ghi chép trên giấy của cô. Người ta cũng bỏ bớt đi vài nhân vật không cần thiết lắm, thí dụ chàng thư ký riêng của ông Kakuro là Paul Nguyễn, và sắp đặt cho ông này thêm một số việc do Paul đảm nhận trong sách. Tuy nhiên cuốn phim đã tương đối chấp hành đầy đủ công tác chuyển đạt chủ đích tác phẩm. Nó không bề thế, không đề nghị được cái khắc khoải của nỗi đời trong lời kể của bà gác dan qua các trang sách; nó khiêm tốn hơn nhưng người xem có cảm tưởng nhà làm phim có chỗ ngại ngùng sợ không dám làm đổ vỡ nét tế nhị của con nhím e có khi lầm lạc khiến nó xú lông ra chăng?

Rốt cuộc, như tôi đã nói một lần, đọc bài tóm tắt một cuốn sách (và cuốn phim) chẳng khác nghe trực tiếp truyền thanh trận bóng đá. Tốt hơn nên mua vé đi xem…

Hình 1: Sông Nho Quế

Hình 5: Chợ Phiên Đông Văn

Hình 11: Phố cổ Đông Văn

Du hành là sự chuyển tiếp tiếp liên tục, giữa đi và đến là những giây phút đợi chờ dai dẳng nối liền. Chính những khoảng lặng đợi chờ ấy nung nấu thêm khát khao những gì bất ngờ đang rình rập ở điểm dừng kế tiếp. Dù đi tàu lửa, bus, tram hay metro, ở nhà ga hay trên tàu, tôi quên đi sự đợi chờ đèn nén của mình bằng cách quan sát sự nỗi trông ngóng khắc khoải đến nơi của người khác. Và bấm máy. Những bức ảnh là thứ duy nhất của những chuyến du hành hoàn toàn thuộc về tôi. Chúng chất chứa nỗi thèm khát chuyến du hành cuối cùng không đích đến, không có vé khứ hồi. Chuyến đi ấy sẽ không hề có bức ảnh nào lưu lại.

Ảnh: Trần Đức Tài

MOUFFETARD

MOUFFETARD

MUSEE DU LOUVRE

PONT-NEUF

PALAIS ROYAL

OPERA GARNIER

PARC MONTSOURIS