Những năm tháng loạn lạc, người ta thường bỏ của chạy lấy người thì tất cả những gì quý giá như lư đồng, ngựa gõ, chén bát tô tộ đủ loại sành sứ … đều được nhấn lút chôn dưới bùn trong các ao hồ dày đặc lục bình ấy ….

Dù hôm nay An Giang có nhiều thay đổi, vì dòng sông Cửu Long bị ngăn dòng bởi các đập thuỷ điện … thì hình ảnh một An Giang cách nay năm sáu mươi năm quả thật là một vùng cổ tích tuyệt diệu ở phương Nam này.

Có lẽ tổ tiên chúng ta từ những ngày xa xưa xuất phát từ Quảng Nam, từ Huế mà lưu lạc đến đây như một dòng chảy bất tận của một dòng sông Nam tiến vậy, nên người dân An Giang thời nào cũng dễ cảm thông và sống hài hòa với mọi miền ….

Quách Tấn viết: “Viết địa phương chí cũng như viết truyện ký, phải viết bằng “cây bút trí” chấm vào “bình mực lòng” thì mới làm cho cảnh sống người sống.

Hồi còn nhỏ, đi theo cha tôi vào một cái chùa Miên, tôi thấy trên tường có treo một bức tranh vẽ 3 người Miên châu đầu vào nhau, một cái nồi nước bắc lên trên 3 cái đầu đó, rồi đốt lửa lên nấu nước, một người “An Nam” đứng coi nấu nước, phía dưới bức tranh ghi lời nói: “Đừng nhúc nhích đổ nước của ông.”

Cuộc chiến tranh Nam Chiếu cho thấy hai luồng văn hoá đối nghịch ở Việt Nam vào thế kỷ 9. Luồng văn hoá Đường-Việt ở Giao Châu nặng phần Phật Giáo và tùy thuộc vào nhà Đường để duy trì trật tự, và một luồng văn hoá chống Đường tại các khu vực có văn hoá Mường-Việt.

Qua sự giới thiệu của Hoài Nam, người nghe ở bên này chiến tuyến hẳn phải đồng ý với ông rằng người nhạc sĩ ở bên kia chiến tuyến ấy xứng đáng nhận một sự chào đón nồng ấm, dù cái oan nghiệt của cuộc chiến vừa qua đã xui khiến có lúc chúng ta là những kẻ thù không đội trời chung của nhau.

Nhiều trí thức Việt Nam trong số [thấm nhuần Hán học] vẫn quyến luyến với nền văn hoá bản địa từ thuở chữ Hán chưa được du nhập. Một số… đã bầy tỏ sự quyến luyến này bằng việc cố gắng diễn đạt các câu ca dao tục ngữ bản địa bằng chữ “Nôm” [hoặc] qua những nỗ lực chống lại tầng lớp cai trị nhà Đường.

Chính sách cứng rắn của Bùi Hành Lập đã làm hiện nguyên hình bộ mặt giả nhân giả nghĩa của Đường triều đối với Việt Nam đồng thời bộc lộ mâu thuẫn rõ nét giữa một bên là tham vọng của đế quốc và một bên là truyền thống bản địa.

Tổ quốc xã hội chủ nghĩa đã tan rã thì phải quay về truyền thống quyền lực cụ thể cho nên chủ nghĩa huyết thống được đề cao, đầu tiên là sự tôn thờ người Khai sáng triều đại. Lãnh tụ đi vào Miền Nam có biến dạng một chút thành một thứ như là Giáo chủ của một loại Đại đạo Tứ kì Phổ độ cũng chẳng sao, có vô chùa, ngự trong đền thờ là được.

Bởi vì yếu tố yêu nước được đặt làm tiêu chuẩn đánh giá công trình sử học nên mới có chuyện thiên vị ông Quang Trung … cho ông có công thống nhất đất nước, lại cho ông “mở đầu sự nghiệp thống nhất,” đẩy ông Gia Long vào địa vị thứ yếu, theo đuôi lượm lặt thành quả của người khác.

Mặc dầu Giao Châu tương đối dễ bảo dưới chế độ nhà Đường, những châu … như châu Phong, châu Ái và châu Hoan đã sản sinh được hàng loạt những lãnh tụ nổi dậy và kế tục nhau đưa phần lớn thế kỷ 9 vào một cuộc đối đầu kéo dài và nhiều bạo động với nhà Đường ….

Khó mà đánh giá được mức độ của cuộc nổi dậy vào năm 767 bởi vì có quá ít tài liệu còn giữ được đến nay nhưng chắc là phải có thiệt hại lớn …. Hơn nữa việc phải gọi quân từ ngoài đến cứu viện cho thấy là Đô Hộ Phủ đã bất lực. Mặc dầu thời gian của cuộc nổi dậy không dài, nhưng phần tư thế kỷ kế tiếp đó đã cho thấy việc cai trị của nhà Đường ở Việt Nam bị gián đoạn.

Trong cái nhìn của kẻ đi chinh phục thì kẻ ngoan cố giữ bản tính, bản chất, bản sắc của mình là ngu ngốc, khó bảo, không vâng lời. Trong cái nhìn của kẻ tự vệ không muốn bị đồng hoá thì ngoan cường mới là khôn ngoan… mới là giá trị phải phát huy để sống còn và không bị tha hoá, mất chất.

Năm 2006, nhiều phụ nữ Kayan tháo bỏ vòng đeo cổ để phản đối họ bị lạm dụng văn hóa vào việc kinh doanh du lịch. Năm 2008, các cô gái trẻ cũng tháo bỏ vòng đeo cổ trước khi vào trại tỵ nạn tại Mae Hong Sorn. Cùng năm đó, Liên Hợp Quốc kêu gọi chính phủ Thailand hãy để bộ tộc này sống tự do…

Đường biên giới giữa Việt Nam với phần còn lại của Đông Nam Á cũng chính là đường phòng thủ quân sự được duy trì rất tốn kém, cả về vật chất lẫn nhân lực, đối với nhà Đường kể từ sau cuộc viễn chinh của Mã Viện gần bảy thế kỷ trước đó cho đến khi Mai Thúc Loan đem quân Bắc tiến.

“Ngoài Bắc, phong trào cách mạng Việt Nam quốc dân đảng do Nguyễn Thái Học cầm đầu nổi lên nhiều chỗ …. Tôi không bỏ lỡ vội chụp lấy vụ này, lấy tên Việt-Nam đặt cho xà-bông, gọi Savon Việt-Nam để nêu lòng ái quốc đang bồng bột ở trong xứ, xà-bông Việt-Nam là của người Việt làm cho người Việt, người Việt yêu nước phải dùng đồ Việt Nam.”

Người Anh, Mỹ thường gọi những người đầu đàn trong kỹ nghệ là “captains of industry” (dịch nghĩa là “chỉ huy trưởng kỹ nghệ”) … mang lại phúc lợi cho người dân, cho đất nước không kém các đơn vị quân sự bảo vệ đất nước. Vì thế tôi gọi ông Trương Văn Bền là người “chỉ huy trưởng kỹ nghệ” đầu tiên của Việt Nam ở đầu thế kỷ 20.

Người Chămpa đa phần ở đây theo đạo Hồi, thờ thánh Allah. Năm lần trong một ngày, sáng sớm hừng đông, trưa ngọ, xế chiều, hoàng hôn và khuya họ đến giáo đường trong xóm đi lễ. Họ quay mặt về hướng Tây, hướng thánh địa Mecca đọc kinh Koran cầu nguyện.

Báo điện tử ProPublica: báo điện tử đầu tiên được trao giải Pulitzer từ trước đến nay chỉ dành cho báo in
Giải Văn Học: Paul Harding và tác phẩm “Tinkers”
Giải Thơ: Rae Armantrout với “Versed”

Cảm tưởng bị lạc lõng, mất phương hướng, không muốn tin vào hiện trạng, cộng với sự hoang mang là nỗi niềm chung của những kẻ bị lưu đầy. Tuy nhiên, không phải là tất cả các quan đời Đường đều bị ép buộc hay phải miễn cưỡng xuống Nam …. Ngược lại, nhiều người lại thấy thích thú khi sống ở miền Nam nên quyết định ở lại đây vĩnh viễn.

Tuy phải đăng ký và chịu sưu cao thuế nặng cho các quan lại Trung Quốc, người Việt Nam vẫn luôn gìn giữ bản sắc của họ. Họ không bao giờ đánh mất ngôn ngữ và vẫn diễn tả những cảm xúc hay tư tưởng của họ một cách rõ rệt. Họ không bao giờ mất lòng tin ở quá khứ và luôn trân trọng các di sản văn hóa. Bằng cách bảo tồn di sản ấy, họ đã để lại dấu ấn của họ ….

Con gái tỉnh thành có nhan sắc, không túng thiếu vẫn tự bán mình, gạt gẫm đàn ông để có thêm tiền. Con gái quê, nhà nghèo, thất học bị lợi dụng, bị bán buôn như nô lệ. Con gái có cơ hội được học hành tới nơi tới chốn thì ích kỷ và bàng quan trước những tệ nạn xã hội, đất nước. Cứ như thế này mãi, đất nước Việt Nam sẽ đi về đâu?

Anh và các bạn đồng nghiệp cũng tổ chức hội thảo để bàn chuyện rộng lớn hơn trên thế giới. Phải tìm cách ngăn chận việc tùng xẻo mòng đốc của phụ nữ, chấm dứt chuyện bạt tai và đá đít vợ, không cho phép trói vợ bắt nằm ngoài đường, cấm tiệt chuyện đốt vợ mới cưới nếu không nộp đủ tiền hồi môn.

Thật ra Giao Châu đã không trải qua một nền hành chánh rập khuôn theo kiểu Trung Quốc vì Trung Quốc chỉ luôn coi Giao Châu như là một địa hạt ở biên giới mà dân cư toàn là “bọn man di” không phải là người Trung Quốc; nhưng Giao Châu lại học được các kinh nghiệm của Trung Quốc nhiều hơn bất cứ châu nào khác …

Tôi thích những danh sách cũng giống như người thích bóng đá hay có thói đồng dâm con nít. Con người ta có những sở thích đặc thù của họ …. Barthes thích rau xà-lát, quế, các loại phó mát và gia vị. Ông ta không thích người chạy xe gắn máy; đàn bà mặc quần dài, cây phong lữ, quả dâu và cây đàn hạc.