“Một Mai Khi Hoà Bình” với tranh sơn dầu Nguyễn Trung. Thương Yêu xuất bản lần thứ nhất, Saigon, tháng 12-1968. Sách tái bản nhiều lần. Hình trên là mẫu bìa bản in lần thứ hai, tháng 3-1969.

Em đã viết lung tung quá, nhưng lung tung thì cũng đã thành một lá thư. Anh nhận được, nhớ giữ luôn lá thư này cho em, để một mai khi hòa bình trở lại, mìng gói xương cốt bà nội đem ra Bắc nghe anh. Có lẽ em sắp ngất. Tay anh đâu? Em ngã vào tay anh đây này.

hình Nhã Ca và Trần Dạ Từ (1966)

Khai Bút, Dặn Vợ

Coi chừng
Bàn tiệc khổ đau thịnh soạn
Sức hút lạ lùng của bóng ma
Đang hú gọi ta
Trong bụi gai ký ức chằng …

Đoạn văn kể lại vụ đi chui tầu ngoại của Ngọc Mai – đi chui hụt và bị bắt trong thùng dầu – là một đoạn tuyệt bút. Đoạn văn tả cảnh mấy cô học trò đi thăm cô giáo Hiền là một đoạn tuyệt bút.

She stood and then she went
In aggression awareness disappointment
In perseverance she went in darkness
On the road that ran into the sea

Cũng như Dựa Hơi Bè Bạn 1, đây là những chuyện có thật, không hư cấu, không vẽ vời, những kỷ niệm giữa Luân Hoán và bè bạn, viết dưới dạng nhật-ký tình-bạn văn-chương. Đọc Dựa Hơi Bè Bạn là cùng với Luân Hoán đi lang thang qua một công viên thoáng, một cuộc dạo chơi dông dài, ngẫu nhiên và đầy tùy hứng.

then, them travels farther and deeper than dust
darker than oceans beneath crescent moons
newer than histories written afresh
about winds violating the brotherly fields

Con bé ú ớ. Những lá thư xuôi ngược cả năm Sàigon- Huế- Sàigòn. Những bài thơ tình đầu. Anh ta ngồi đó. Ốm nhom. Mặt rỗ. Giọng Bắc Kỳ dấm dẳn như ông thánh ông tướng. Được gì nhỉ? Cái miệng. May quá, anh ta còn biết cười.

Thế là sau nhiều thập niên đọc, đã đến lúc phải bắt đầu viết, viết về những gì đã quan sát và hiểu biết, đó là lý do chúng tôi thật sự viết về văn-học sử từ năm 1995, bài đầu tiên là bài Miền Nam Khai Phóng gây được một số phản ứng vì trong đó lộ rõ ý muốn phục hồi và đem lại công bằng cho một mảng văn-học bị bỏ quên.

Mưa tháng sáu nơi phố không gì lạ, màu xám mặt dưới chiếc lá lật ngửa lên, hướng về nắng mặt trời và da người trở nên trong suốt như thể mảnh giẻ mòn của những gì còn lại

Tôi đọc Khu Rừng Lau tất cả ba lần, lần thứ nhất vào đầu thập niên 60 khi sách mới ra. Lần thứ hai là mùa xuân năm 1975, khi đồng bào đông đảo sang Mỹ lánh nạn cộng sản. Lần thứ ba này, tôi đọc ấn bản mới ra của nhà xuất bản Văn Hóa Texas theo lời đề nghị của tạp chí Da Màu (damau.org).
Kinh nghiệm đọc một tác phẩm ba lần có nhiều thú vị. Tôi khám phá ra cảm nghĩ khi đọc truyện tùy thuộc nhiều ở bối cảnh xã hội xung quanh. Mỗi lần đọc Khu Rừng Lau, tôi lại có một cảm nghĩ khác nhau.