Thì ở NHỮNG MẢNH HỒN TRẦN chứ đâu!

Nói thật, ông Đặng Thân ạ, tôi chả quen biết gì ông, lúc này ông đang danh nổi như cồn, tôi có thích ông cũng không muốn viết về ông, khỏi mang cái tiếng thấy người sang bắt quàng làm thân, hoặc giả té nước theo mưa. Nhỉ?

Mà cũng nói thật, tôi chả thích ông cái gì ngoài quả đầu trọc. Ông viết đek gì mà lắm thía. Dán mắt vào màn hình hai ngày mà mới đọc xong có mỗi cái cuốn mới nhất của ông. Mất hết thì giờ phục vụ chồng con của tôi. Ông phải biết với đàn bà biết phận như tôi, thầy cáu cũng không ngại bằng chồng cáu. Nhé!

Mà tôi thì mắc cái thói bọn đàn ông, đừng nói là chồng (vốn lòng dạ cũng như biển Việt Nam càng ngày càng hẹp vẫn bao la phết), rất khó thông cảm là ưa đọc nhuận. Thấy anh/chị chàng nào viết hay hay, đủ sức làm nguyên mẫu, tôi còn phải tự kiểm tra hứng của mình bằng cách đọc lại cho bằng hết, cả những gì liên quan, rồi có viết gì mới viết. Ông thử nhìn lại mình đi. Đọc ông xong, mỗi lần đứng lên duỗi được hai cái chân ra, đầu gối chưa già hứng khởi kêu đánh khục một cái, tôi phục tôi qúa. Phục gần bằng phục cái bà nào ở với ông hầu hạ ông với con ông để cho ông ngồi viết, xem nào, cái cuốn gần nhất: cũng phải tám trăm trang nhỉ. Ông bảo mất sáu tháng bao nhiêu ngày liên tục để viết nó? Nhưng ông có tính cho vợ ông rằng ông mất mấy năm mấy tháng để nghiền ngẫm sự đời, sách vở từ cao siêu tới lá cải để mà có cái viết trong sáu tháng bao nhiêu ngày đó không? Cái này tôi hỏi thật, nhưng mà hỏi nhỏ: bà ấy có đọc những gì ông viết ra cho thiên hạ xem rồi tán tụng không? Tôi có phải làm vợ một kẻ như ông thì nói trước và sẽ bước qua: không đời nào tôi đọc. Đọc để thấy chồng vô tích sự và mình là kẻ vô nghĩa trong mắt y à.

Nhưng nghĩ đi thì thế, nghĩ lại, tôi chắc bà ấy cũng có thể làm bạn đọc hàng ngày của ông mà chưa chắc ông biết đấy. Ít nhất là bạn đọc cái cuốn ông vừa bỏ bom thiên hạ. Những mảnh hồn trần. Ba vạn chín ngàn những mảnh hồn trần. Làm bạn đọc hàng ngày của ông có cái thú, tha hồ chê khen, chả phải nhìn tổng thể tác phẩm làm gì, thích gì thì ngôn thế. Thú nhất là được làm nhân vật của ông luôn, một thứ vai không xoàng ở ngoài đời: Nhà phê bình. Tôi nhòm, thấy vô khối nhà văn nhà giáo tiếng tăm lừng lẫy có mặt trong tác phẩm của ông qua các comment: Nguyễn Quang Lập này, Phạm Ngọc Tiến này, Đỗ Quyên này, Nguyễn Đức Tùng này, Nguyễn Thị Hậu này. Bà này là bà Hậu Khảo Cổ Nguyễn trên các blog đây mà. Tôi chả biết gì về ông trước đó ngoài những gì đọc được ở Tiền Vệ, à không, cuốn Ma Net là Cột – điện – Chập – Tiến – lên – Lê Anh Hoài gửi cho xem bản thảo. Nếu biết những mảnh hồn trần ông xé ra trước quăng lên mạng, thế nào tôi cũng nhảy vào còm để được ông cho vào sách như bà Khảo Cổ, mà như thế, đỡ công ngồi khảo kim là cái cuốn mới của ông bây giờ. Tôi sẽ viết tới khi nào chồng sắp về, xong thì xong không xong thì thôi. Nhé!

Ông đã bao giờ tự làm một điều tra là có bao nhiêu người ngồi ôm sách ông đọc một lèo như tôi đọc bản thảo của ông chưa? Ai chưa đọc như thế có bàn gì ông cũng đừng tin vội. Mà phải tin tôi: Đọc ông khó bỏ mịa. Nội cái sự một văn bản mà có bao nhiêu font chữ thể hiện bao nhiêu điều tiếng của bao nhiêu nhân vật đã làm khó cho nhau lắm rồi. Mà điều tiếng trong đó thì xáo xào đủ kiểu bác học cao siêu bình dân nhí nhố. Ông tiêu hóa được tuốt đủ thứ kiến thức, xử lí thì công phu và cẩn trọng, đến nỗi tôi đã nghĩ rằng ông chắc sinh ra ở Đức, chắc tiếng Đức là tiếng bố đẻ chắc về Việt Nam mới gia công tiếng mẹ, giỏi, nhưng ông cũng suồng sã với đời quá lắm. Cái này ông bộc lộ nhất quán trong các sáng tác văn xuôi, quánh đặc ở Những mảnh hồn trần. Chẳng cứ một iem Tài Nhân Mộng Hường của ông đâu, cái thằng người Đức Sờ Đít (tôi phiên âm tên gã thế ông OK chứ?), cả cái tay Đặng Thân kể chuyện kiêm trả lời bình luận cũng vậy.

Tôi đọc, cũng thấy gato tẹo. Là vì chưa bao giờ viết được dài mà chẳng ra dại như ông. Chưa ra sách, mới nhỏ giọt từng chương đã thấy bao nhiêu kẻ nhảy bổ vào khen. Mà có phải ông chỉ viết cái ông nghiền ngẫm đâu. Có bao nhiêu trang cắt dán từ mạng tôi cũng đọc cả rồi. Nhưng tôi chưa bao giờ nghĩ tới chuyện biến của chung thành của riêng một cách có hệ thống thế này. Đọc lại những info đó trong văn bản Những mảnh hồn trần, nó phát quang kiểu khác ông ạ. Với cái lối cắt cắt dán dán, với lối mang lời bình của thiên hạ vào trong tác phẩm tỉnh bơ thế này, ông qua mặt tôi và bao nhiêu kẻ vốn cũng lụy Internet. Là bởi vì mạng với tôi mới chỉ là phương tiện đọc và tống những gì mình viết lên đó bất kể dại khôn. Ông, ông biến Internet thành thành tố của tác phẩm. Cấu trúc tác phẩm của ông đâm ra mới như chưa từng mới thế ở bất kì kẻ nào tí toáy viết văn đến giờ chưa chết. Trước nay cứ nói văn học lưới văn học mạng. Tôi, thôi bây giờ thì cũng đành khen ông cái: Những mảnh hồn trần của ông, dĩ nhiên là bước tiếp của Ma Net, nhưng chỉ đến nó thì ông mới tọt thật sự được vào mạng. Chỉ với Những mảnh hồn trần, văn học Việt mới thực sự có tác phẩm văn học mạng, trong đó, mạng không còn là một phương tiện truyền tải, gắn bó vô cơ cùng chữ, như là tôi vẫn dùng, và sắp dùng để tống cái bài đang viết này về Đặng Thân lên.

Tuy nhiên, tôi cũng cảnh cáo ông ngay, vì cái nhẽ Mới này, ông đừng hi vọng có nhiều bạn đọc chín chắn ở tuổi của chúng ta nhé. Càng khó có đông đảo bạn đọc già già. Đảm bảo với ông, những ai gần ba mươi năm về trước nhảy tưng tưng vì vụ ông Nguyễn Huy Thiệp lạnh lẽo kể chuyện bác sĩ cho chó ăn thịt bào thai cho nhân vật khen nhau „sát sát“ nhờ tính đầu người ăn cỗ làm đủ mâm chính xác cho tướng về hưu trở về tử trong đội ngũ thoát nỗi cô đơn trước cái đời sống bát nháo từng ngày, những kiểu bạn đọc ấy bây giờ có thể lại chê ông Thiệp viết chưa qua được muôn mặt đời thường, nhưng họ cũng lại sẽ rủa ông thôi, về tội phá nát văn chương Việt, (thật ra nhiều lúc cũng tương bần lắm).

Cứ bảo là người đọc có quyền đồng sáng tạo. Nhưng đồng làm sao được mà đồng. Tôi cứ nghĩ giả dụ quả táo không rơi trúng đầu ông Newton ở tận châu Âu thì biết đâu chẳng có quả mít nào rơi vào đầu một ông Thái Lào Việt. Và định luật về sức hút của trái đất cũng sẽ được khám phá, dù với một bộ não khác. Nhưng trong nghệ thuật, nghệ thuật thật ấy, thì khác. Không một ai thay được một ai. Biết ông viết kiểu đó là hay, là độc sáng, tôi cũng chẳng dại gì theo ông. Thành lố bịch. Thế nên tôi sẽ không ngồi nghĩ xem nên gọi tác phẩm của ông là cái gì (tiên đương hậu hiện đại?) Gọi là gì thì cũng là một cách gọt ông cho vừa khuôn. Ông là Đặng Thân. Thế thôi! Được chưa? Cái gọi là con đường đồng sáng tạo ông mở ra cho đám bạn đọc như tôi chỉ là ông cho người ta bàn loạn và rinh thẳng vào tác phẩm.

Cũng vì thế, tôi nghĩ đọc ông vì vậy có nhiều cấp độ, tùy từng chương, tùy tạng người đọc và cũng tùy cách đọc. Tôi đọc các lời bình trong tác phẩm của ông, thấy người hỉ hả người hoang mang người bực tức vì những gì ông viết. Lúc thì như viết từ điển chuyên ngành, lúc lại sến phết (những đoạn ông móc ra từ báo mạng nhà ta ấy), lúc cũ lúc mới, lúc tây lúc ta, lúc già khú lúc đúng kiểu trẻ ranh thạo viết SMS hơn tập làm văn, loạn cào cào. Cách viết đó đáp ứng được thị hiếu của nhiều kiểu người đọc, rất hợp với bọn ma net chưa chết như… tôi chẳng hạn. Được bình ngay cũng là cái thú của người đọc tức thời. Nhưng nếu đi tới một cách đọc khác, đọc toàn bộ văn bản trong tính liên tục của nó, tôi ngờ rằng khối người sẽ thay đổi nhận định về chữ nghĩa của ông. Ông cư xử với chúng tôi – bạn đọc – bỗ bã quá lắm, chúng tôi qua từng chương chả khác gì hình nhân bị ông xô đẩy đặt định, và ở mỗi chương lại phải tìm cho mình một góc nhìn/cảm mới. Tức và mệt vì theo ông, nhưng tôi cũng lại phải thừa nhận rằng sau tay Nguyễn Huy Thiệp với mợ Phạm Thị Hoài, đến ông, ở Việt Nam mới lại có một người viết có khả năng nhào nặn nên một kiểu độc giả mới. (Nói thế là bởi vì tôi vẫn mong có ngày nhà mình in những Cây gậy làm mưa của Đỗ Kh. Hay Giấc mơ Thổ của Trần Vũ, hay… của… ở ngoài này đấy ông Thân ạ, vì cái sự viết như ông mà in được làm tôi tràn trề hi vọng vào ý thức tự do nghệ thuật của ngành xuất bản nước nhà.)

Sẽ rất đông đấy, kiểu độc giả mới tụ quanh ông ấy mà, nhưng trụ lại cùng chữ nghĩa của ông lâu không thì còn tùy. Cái lối ông viết đòi hỏi người ta hơi bị nhiều. Iem Tài Nhân xứ thuốc lào của ông đã chẳng dễ gì đong được ngay, đừng nói gì thằng Sờ Đít (Schditt) và…

Tôi cũng chưa biết mình có theo được đến cùng đời chữ của ông không. Gập ghềnh quá gập ghềnh không chịu nổi. Tưởng bỡn cợt, hóa thành nghiêm túc đến điều. Ông phá tan hoang cái thị hiếu xúc cảm bầy đàn sướt mướt của người đọc chúng tôi. (Nhưng cũng cẩn thận nhé. Khéo bầy nọ vỡ lại có đàn kia.) Tay người đọc nào của ông bảo đọc ông từng mẩu nhỏ thì mẩu nào đọc được cũng sướng cái xúc tu lờ, đúng thật, nhưng sướng thì cứ sướng, mà hiểu cái chết liền. Đồng ý trong nghệ thuật chả ai dám cãi rằng tôi đây không thử ướm chân vào dấu abc người đi trước, nhưng thú thật, tôi chả thấy ông với ông Thiệp giống nhau tí nào. Khả năng liên tưởng của ông Thiệp thì thôi rồi, nhưng ông Thiệp không có trường thông tin kiểu Gúc gồ chấm, nên các liên tưởng của Đặng Thân ý chừng rộng hơn, khiến người ta dễ bổ chửng hơn. Tôi chỉ định lượng thôi, thích hay không thích các ông là chuyện của mỗi người đọc. Tôi cũng chẳng thấy ở Đặng Thân con đường mà với Hồ Anh Thái, Nguyễn Việt Hà, Tạ Duy Anh đã đi (có chăng chỉ có một chút Nguyễn Hữu Hồng Minh), thế nên tôi cũng không nói Đặng Thân là người đi xa nhất trên con đường này đâu nhé. Cái chất giễu nhại của ông là của một ông thôi. Ông mà giống ai cũng thành ngớ ngẩn, và ngược lại.

Nếu đi tìm một cái gì như ảnh hưởng, nói ông đừng buồn, ngoài sự ông tây đến mức tôi tưởng ông là Việt kiều yêu nước dùng, sự khác tôi thấy ông cũ xì y như các cụ ngày xưa vậy. Cái lối xưng danh đầu tác phẩm của ông chẳng mang tính diễn xướng rất chi là folklore đó sao. Cái sự thay đổi liên tục người kể chuyện, người bình, cực mới, cũng là cực dân tộc đấy. Cứ như là xem một vở chèo có tiếng đế râm ran.

Hoặc đúng hơn, chữ ông không cho chuồi theo dòng cảm xúc, hay chạy theo tình tiết nọ kia của cốt. Tôi, tôi đọc ông, đọc rồi, đọc lại, như xem một bức tranh, ấn tượng là toàn bộ. Hiểu cái chết liền. Đúng đúng, hiểu cái chết liền.

Thế nên tâm niệm một lời (của nhân vật Đặng Thân):

Chả cá chình với cá trình
Chỉ cần hai chữ thật tình là thông.

Tâm niệm xong thì thấy mình thông suốt lập tức hai chữ chả cá.

Chân dung nhà văn Bùi Ngọc Tấn (họa sĩ Đỗ Phấn, 2008)

Nghe Bùi Ngọc Tấn (BNT) nhận giải thưởng của Tây tôi bèn lục lạo số sách mình có xem thử có gì liên quan đến ông không. Gần như là không. Năm nọ có đọc một bài giới thiệu về Chuyện Kể Năm 2000 do Nguyễn thị Hải Hà viết tôi cũng có ý định tìm xem thêm nhưng có lẽ trong thâm tâm hơi chán nghe chuyện đàn áp, bắt bớ và tù tội xảy ra như chuyện-thường-ngày-ở-huyện nên dù tự nhủ vậy mà tôi đã lờ đi (do phần phản đối từ trong tiềm thức tôi chăng?) Do vậy mà tôi cứ đinh ninh BNT là “chuyên viên ở tù” kiểu nhà thơ Nguyễn Chí Thiện, cho đến hôm nay, nhân buổi vinh quang của ông (vừa nhận giải Henri Queffélec của Pháp với cuốn truyện Biển và chim bói cá) tôi mới xem qua tiểu sử và phát giác ra rằng ông chỉ “có thể” có ở tù (không chắc lắm) vài năm không rõ lý do. Và hiện nay thì ông vẫn sống đàng hoàng ở Việt-Nam, lại thêm được phép dong chơi hải ngoại. Thời đại này chỉ những người chính thức ngồi trong tù của Cộng Sản mới được xem là chống đối; những người ở ngoài vẫn phải mang cái ê-ti-két rất lờ mờ bởi họ sống dưới một chế độ lờ mờ có hành tung lờ mờ danh nghĩa lờ mờ…

Nhưng chúng ta đang nói chuyện văn chương, đâu phải chuyện chính trị thì chống đối hay không chống đối có nhằm nhò gì? Hơn nữa, những truyện của BNT mà tôi đã đọc thì phần nhiều là …chuyện tù. Chắc là ông phải ở tù mới kể được chuyện tù một cách sống động như vậy chứ!

Dấu tay in của Bùi Ngọc Tấn
(Nguồn: Emprunt Empreinte – Trang Mượn Dấu Thời Gian của Phan Nguyên)

Lại phải “nhưng” một lần nữa rằng cuốn sách duy nhất của BNT mà tôi đã đọc chỉ là một cuốn truyện được dịch ra tiếng nước ngoài chứ không phải là nguyên bản. Truyện dịch có cái hay và cái dở của nó, đặc biệt là dịch từ Việt ngữ. Ngôn ngữ ta “hào nhoáng” quá nên đâm ra thiếu chính xác. Lại thêm cái tâm hồn thơ của người Việt nữa –bất cứ người Việt nào– nên viết văn thật chẳng khác làm thơ. Vì vậy chỉ riêng chúng ta thích văn ta chứ chưa chắc người ngoại quốc đã thích được. Nói vậy không có nghĩa là các nhà văn ngoại quốc không dùng mỹ từ nhưng họ chỉ sử dụng có giới hạn và cách diễn tả của họ thiên về ý tưởng nhiều hơn trong khi ta lại thiên về từ hơn là ý, do đó rất khó dịch trừ khi người viết có tinh thần viết văn giản dị nhưng súc tích. Câu văn việt ngữ hầu hết đọc lên nghe rất “kêu” nhưng nếu được chuyển ra một ngôn ngữ khác có khi nó trở nên trần truồng trơ khất đáng buồn, tựa bộ lông con công khi bị vặt trụi. Hãy tưởng tượng tới văn phong của một Mai Thảo chẳng hạn…

Bởi lẽ tôi đọc văn BNT bằng tiếng nước ngoài nên tôi sẽ dịch sai hoặc gần gần chứ không đúng chóc tựa các truyện, xin bạn đọc bỏ qua cho. Tập truyện của ông tôi đồ rằng nó mang tên là “Kiếp Chó” vì những mẫu nhân vật toàn chịu đựng điêu đứng khổ nhục như … chó, trừ truyện đầu tác phẩm mà tôi cho là đẹp nhất, có tên là “Khói” (sợi khói, đám khói?) nhẹ nhàng hơn hết và không thành… truyện vì không nhiều sự việc, thiếu kịch tính, chỉ để mô tả một trạng thái tâm hồn. Nhân vật Thân, mười chín tuổi là trưởng toán bảo vệ có nhiệm vụ canh gác đám tù thường phạm. Truyện xảy ra khi một người tù bị kết án tám năm vì tội đánh lộn (!) bỏ trốn trong khi anh ta chỉ còn một năm nữa là ra tù. Thân và cả toán đổ ra truy nã kẻ trốn thoát. Đôi mắt quan sát của nhà văn chỉ dồn vào có mỗi Thân chứ không hề đả động đến những người khác. Không gian là cánh rừng nơi đội tù chịu hình phạt cải tạo lao động. Nói đến rừng, nói đến buổi trời chiều, đến cái lạnh, cái trơ vơ mênh mông, người đọc đã thông cảm ngay được tâm trạng của chàng tuổi trẻ tên Thân ấy. May mắn trời không mưa hôm ấy, nhưng những hôm khác thì tầm tã, đội bảo vệ ướt sũng, đỉa vắt bấu lên da, lạnh và đói khiến người chỉ huy cáu kỉnh, chàng nguyện sẽ bắt tên trốn thoát trả giá cho những ngày dò tìm khốn khổ này. Vì trách nhiệm chàng phải cố gắng tìm kiếm kẻ vượt ngục nhưng trong không gian ấy, vào thời điểm ấy, con ngưòi rồi sẽ hành động khác đi, nếu không hoàn toàn tắc trách thì cũng có chút lơ là chễnh mãng. Chàng lần dò trong tiếng róc rách luôn lỉ của những giòng suối, mắt đưa tìm tia sáng cuối của mặt trời bị cắt bởi hình dáng thon thả của ngọn núi nhô cao (như chiếc vú mẩy! –mối liên tưởng của thân xác rạo rực đôi mươi), chợt nhận ra một sợi khói vươn lên hòa mình vào làn sương chiều tỏa ra từ những chòm cây. Một dấu hiệu hiện diện của con người nhưng chắc không phải là kẻ tẩu thoát; không ai trên đường tẩu thoát lại dại dột đốt lửa khi ngày chưa tắt. Nhưng biết đâu. Chàng lần theo. Và nghĩ về mối đam mê nhóm lửa của bọn tù, thắc mắc không hiểu tại sao chúng thích nhóm lửa đến thế. Sao chàng lại không tự hỏi chính mình vì chàng cũng đang thèm ngọn lửa mà? Chàng tiến về phía ngọn lửa, có người ăn mặc quần áo tù ngồi quay lưng lại nhưng không phải là kẻ chàng tìm kiếm. Đây là tên tù được hưởng ưu quyền chăn bò cho trại. Y nhóm lửa không để làm gì, chỉ để sưởi ấm. Đột nhiên chàng cũng thèm sưởi ấm thèm chuyện trò với một người. Chàng đến bên, trao đổi vài câu với người tù, muốn thăm hỏi bày tỏ đôi điều nhưng vị trí của chàng trong trường hợp này không cho phép chàng gần gũi. Tên tù sau vài câu đối đáp đứng lên sửa soạn về trại khi nghe tiếng còi báo hiệu của trại giam. Còn một mình chàng ngồi lại chất củi cho ngọn lửa cao thêm, mặt dấu vào hai bàn tay, nghĩ đến quá khứ ấu thơ, nhớ gia đình, nhớ bè bạn …

Tiếp đến là chuyện kể về mấy người bạn đồng lứa cùng làm việc với nhau ngày xưa ngoài Bắc, giờ tình cờ bắt được tin tức nhau vì cùng tình cờ có mặt ở Sài Gòn và ngay lý do của sự có mặt cũng tương tự: giúp đỡ con cái đang đi làm bằng cách chăm sóc các đứa cháu, nói khác đi là đóng vai con sen, người hầu cho con. Ngày xưa họ nghèo khổ, thiếu thốn; ngày nay lớp con cái họ lớn lên có công ăn việc làm tốt hơn, mực sống vật chất cao hơn nhưng phần họ thì vẫn tiếp tục vật lộn với những tủm mủn cuộc đời tuy tự cho rằng đấy là bổn phận của mình nhưng đã hoàn thành với cảm giác chua cay pha nhiều phần mỉa mai hý lộng. Có hai đối cực, một bên là thiếu thốn, khao khát ngày xưa, một bên là no chán thừa mứa bây giờ. Ông Hào ngày xưa thèm thịt lợn đến nỗi đánh cược với mọi người để ăn cả cân thịt mà không cần ướp mặn; cũng ông Hào đó ngày hôm nay ở với vợ chồng con trai không thèm gì hơn chút mắm cáy (?) chấm với rau dền.

Truyện “Kiếp Chó” kể về cuộc đời ngắn ngủi của con Kiki, rơi vào nhà của một ông làm nghề mật vụ bị thất sủng. Chính vì bị thất sủng nên chủ và tớ mới sống thân thương mật thiết và ngày ông chủ ra đi cố vận động cấp trên để tự minh oan cho mình nhưng thất bại ông bèn bỏ nhà luôn, con chó vì quá thương chủ đã lặn lội đi tìm và bị tai nạn. Nó lết về nhà khi hai chân sau đã quị và bị bán cho người xẻ thịt.

Có lẽ truyền thống sáng tác của các nhà văn được đào tạo dưới chế độ miền Bắc là ca tụng cuộc tranh đấu hào hùng của những chiến sĩ cộng sản, nếu không thì phải vẽ ra những bần hàn xã hội trong ý hướng kêu gọi san bằng giai cấp. BNT không thoát ra khỏi quan điểm đã học tập đó. Ông viết về đời cô Sỏi (?) một cô gái ăn sương có trái tim lớn. Sỏi lăn lộn với đám người mạt hạng của xã hội trong ngõ cụt, đàng sau là nhà vệ sinh công cộng. Cô vừa bán hàng vừa bán thân. Trong giao tiếp hàng ngày cô chinh phục được lòng tin cậy của một bà cụ ăn xin có gánh nặng là nuôi dưỡng hai đứa cháu gái còn dưới quê. Bà cụ kiếm được đồng nào là về đưa cô giữ dùm chờ khi có được khoản tiền lớn thì lại mang về cho hai cháu. Rồi một lần bà đi quá lâu không về nữa Sỏi tiên đoán bước cuối cuộc đời của bà cụ ăn xin người gập làm đôi trên chiếc gậy, nóng lòng, tự lãnh nhận trách nhiệm mang tiền đi dò tìm trao cho hai cô bé mặc kệ việc sáng hôm ấy người ta đến phá nhà vệ sinh, dấu hiệu cho thấy “sự nghiệp” làm ăn của cô sẽ sụp đổ. Một cử chỉ “hiệp sĩ” mà tất nhiên theo lý thuyết tiến bộ của giai cấp, chỉ có thể xảy ra nơi những người khốn khó nhưng lòng vàng.

Tôi gọi BNT là chuyên viên ở tù vì ông viết chuyện tù rất sống. “Người Chăn Kiến” (đầu đề không do tôi dịch mà do tôi bắt chước cô phóng viên trên BBC Việt ngữ) là câu chuyện của ông giám đốc xí nghiệp chẳng may bị tù oan. Đã bị tù oan ông còn là nạn nhân được tuyển chọn của tay anh chị trong đám tù. Thông thường một tay thảo khấu rơi lưới pháp luật chẳng hề chịu thất thế, ngoài đời nhờ liều lĩnh mà hắn sống thì vào tù hắn cũng dùng cái hung bạo nghề nghiệp đê xử sự. Vớ được tên tù mới nhập trại có vẻ công tử, tay anh chị thích thú nghĩ ngay ra cách hành hạ: ông ta có nhiệm vụ giả dạng nữ thần tự do cho sếp giải trí. Làm tượng nữ thần tự do thì phải ở truồng trùng trục, tay giữ một vật tượng trưng cây đuốc và đứng bất động trên cao. Với một người có địa vị và biết giữ nhân cách, không có sự sỉ nhục nào hơn. Vì vậy ngày mà ông ta thấy tay anh chị sau hồi xuất trại lao động trở về, mở gói thuốc lá rỗng tháo ra mấy con kiến, bày trò cho quần thần chăn bầy kiến, thay nhau gìữ kiến không cho chúng bò ra khỏi những vòng tròn vẽ trên giấy thì ông đâm thèm thuồng công tác ấy – tất nhiên là còn danh giá hơn làm tượng thần tự do nhiều– bèn nhân ra ngoài kiếm được con kiến về dâng lên cho chủ tướng tỏ lòng muốn tham gia công tác, nhưng tay anh chị kia thì diễn dịch ý kiến ông ra cách khác, bèn nổi giận ra lệnh phạt mới. Lần này ông không làm thần tự do nữa mà làm con chim đậu trên cành cao cho người ta bắn. Ông trèo lên thang vẫn trần truồng chờ cú đạn bắn tới và phải giả vờ ngã lăn xuống. Sợ té đau, ông không đóng trọn vai trò, bị bắt làm đi làm lại… cho kỳ đúng mới được. Cuối cùng được minh oan, ông giám đốc trở về giữ chức vụ mình tại một xí nghiệp khác ở miền Nam. Thế là qua cơn ác mộng chăng? –Không, trí óc ông hằn khắc dấu ấn của thời gian tù đày nên những buổi nghỉ trưa của xí nghiệp, ông giám đốc khóa trái cửa, sống một mình trong phòng với mấy con kiến mà ông dùng mấy tấm cartes de visite của khách hàng ngăn không cho chúng bò ra khỏi vòng vẽ bằng bút trên giấy. Có khi ông còn đánh truồng trèo lên bàn tay giang lên trần như thuở còn đóng vai tượng thần tư do dưới lệnh của tay anh chị trong tù! Có ai trong chúng ta tưởng tượng được vết chấn thương tâm hồn của kẻ khốn khổ ấy sâu đậm đến chừng kia không?

“Ngày Dài Bất Tận” cũng là một chuyện tù khác với cách khai thác tâm lý đậm đặc khiến câu chuyện kể thêm duyên dáng. Chỉ là cuộc chuyển tù từ trại tù này sang trại tù khác. Nhân vật tù duy nhất bị nhốt trong xe chịu sự căng thẳng tâm lý: y cố gắng dò đoán xem người ta sẽ mang mình đi đâu một cách bất lực vì xe chở kín bưng, chật ních; y đã phải trải qua một ngày rất mệt mỏi trong khi những kẻ canh tù chỉ lợi dụng công tác để đi bắn chim giải trí. Mối mâu thuẫn giữa lo âu tuyệt vọng của người tù và vẻ nhởn nhơ của mấy chàng bảo vệ ham hưởng thụ riêng được triệt để khai thác cho thấy số phận oái oăm của kẻ bị tước mất quyền làm người cùng vẻ “vô tâm” của các ông mật vụ hưởng thú “sa-đích” (sadisme) qua việc thi hành nhiệm vụ chuyển tù.

(Nguồn: Emprunt Empreinte – Trang Mượn Dấu Thời Gian của Phan Nguyên)

Chỉ đọc có độc một cuốn sách, lại là cuốn sách dịch, tôi chẳng dám nói gì nhiều hơn. Mục đích chỉ để gợi tí xíu về tác giả qua sự việc ông được trao tặng giải thưởng. Dù vậy cũng chắc rằng cách viết của BNT giản dị, minh bạch, thích hợp cho việc chuyển ngữ. Những chuyện tù của ông rất thú vị. Tôi tự hứa là khi thuận tiện sẽ tìm đọc tập Biển và Chim Bói Cá. Nghệ thuật viết và lách của những văn nghệ sĩ trong nước đôi khi đạt tới tầm cao, có lẽ nhờ những trăn trở lâu ngày trong cố gắng mô tả những điều không nói được, một thứ “ý tại ngôn ngoại” mà chỉ khi nào người ta có một tay bút già dặn mới mong đạt tới.

Nhà văn Nguyễn thị Hoàng

Thoáng qua thì tưởng chừng như chẳng có gì nơi một khoảng không nhẹ tênh và trong suốt. Lời tiếng ấy, nao lòng ấy, bày tỏ ấy  thì đâu đâu cũng có từ nguồn thương mỗi người mẹ gửi cho con …. Nhưng, để hiểu một chấm phết  trong một câu, hay môt tác phẩm, dẫu ngắn dài lớn nhỏ của một trừơng hợp sáng tạo, khách thể cần một cái biết bằng  cân đo, thăm dò hay tương thông tính cách trọn vẹn một chủ thể.

Nên muốn cảm hiểu được vì sao chỉ là như thế trong những trang thư gửi về con từ những chuyến đi xa, phải trích dẫn phần mẹ con khỏi Tổng Thể Thái Kim Lan  bao gồm Triết, Đạo,và nhiều mô hình phức hợp khác trong nghĩ tưởng, hành động , cách khác, trong  viết và sống. Nếu không, lướt qua những trang thư dung di, hồn nhiên, người đọc sẽ ngạc nhiên không tìm thấy chút trữ lượng của chủ đề sâu nặng Mẹ Con.

Mỗi phụ nữ có con đều được là mẹ và làm mẹ, nhưng trên mẫu số chung là thương con, hàng tỉ tử số khác nhau cho tự tính là và làm mẹ ấy, tùy thuộc dân tánh, căn chất, đẳng cấp, thể loai  khác nhau của phụ nữ. Cái là xác định tính cách sinh sản, sáng tạo và hoàn thành một công trình, tuyệt phẩm.

Cái làm xác đinh  tính cách nuôi dưỡng, biến hóa, đắp bồi, hoàn thành trọn vẹn công trình và tuyệt phẩm ấy, trong cuộc nối truyền bất tận cái là sau hơn cái là trước, cái làm sau hoàn hảo hơn cái làm trưóc trên tiến hóa từng thế hệ luân lưu.

Quá trình sinh và thành ấy, trên nền tảng tình thương không cùng tận, là mẹ và làm mẹ trải qua những trạng thái, nổi niềm,tình thế, hoàn cảnh khổ vui, đau xót, chiu đựng, hy sinh … chính là nguồn cơn thử thách và chứng nghiệm được tình thương ấy.

Để bảo toàn mái ấm cho con, trong gia đình và trong cả xã hội, mẹ đôi khi quên sống phần mình, phải thích những gì không thích, và phải không thích những gì mình thích, chịu những gì không ai chịu được, làm lấy việc không ai muốn làm, nín nhịn những cần thiết cá nhân, nhường phần cho kẻ khác, khổ mà giả vui, đau vẫn làm lành để giữ đối trọng giữa hai  thái cực xung khắc.Tối thiểu của hy sinh và chiu đưng, khi không có điều kiện để sống để làm, mẹ vẫn nhường phần êm ấm cho con: Bên ưót mẹ nằm, bên ráo con lăn. Chính trong những hoàn cảnh không là gì, không có gì ấy , mẹ thể hiện  trọn vẹn phẩm tính mình, không phô diễn, không kể lể. Nên, hy sinh là hy sinh, không nhỏ, không lớn, dẫu chỉ là một chỗ nằm trên manh chiếu nát, hay cả một cuộc đời ba la dàn trải, mẹ vẫn khước từ đời muốn sống, nhận chiu đời phải sống để bảo toàn tổ ấm cho đến mùa chim con đủ cánh bay đi.

Cho nên, mẹ là nơi chứa đựng, chôn vùi hay cất giấu buồn vui, sướng khổ của đời con. Mẹ là nguồn cảm ứng sâu xa, tuyệt đối và lặng  câm với mọi nỗi niềm yêu đau bi hoan của nổi lòng con. Mẹ là thân cây cao lớn mà rã mục dần theo mùa tàn, chomầm chồi  lá hoa con trổ mùa xuân mới.

Bởi mẹ là thân nữ nhận hưởng mà thật sự chỉ là nhận chịu những vui thỏa của người nam để hoài thai và thoát sinh con cuộc đời cùng số phận. Nên, tất cả những nghĩ và làm của người mẹ trong tương quan đối đãi cùng con, chỉ để cầu mong đời sau lên khỏi đời trước- cái mặt phẳng tưởng là bệ phóng mà kỳ thực chỉ là nền địa ngục nối truyền không dứt của thân phận sinh và nuôi, nếu không chuyển niệm được chân tính của mẹ là nâng đỡ, giải cứu con mình và tất cả.

Không thấp thoáng bóng dáng tính cách mẹ này trên những trang thư hồn nhiên phơi phới TKL viết gửi cho con những buổi xa nhà. Những trang thư chứa đầy hai nổi nhớ và thương của tình mẹ. Tình me nghĩ đến con khi nhìin thấy cảnh đẹp (tr. 25), tình mẹ cảm nghe đựơc hơi ấm của con trong mình khi xa cách.Tình me mong ước chia xẻ cùng con trong chiêm ngưõng ngoại giới, cùng ngắm màu xanh mùa thu của Huế. Tinh mẹ tiếc không có con chung cùng mỗi khi cảm sống đưọc điều gì đẹp (tr. 51). Tình me chứng nghiệm đươc, không có con mẹ mất ý nghĩa sống (tr. 69). Rồi tình mẹ dặn dò con ăn ở tưom tất lúc mẹ vắng nhà. Giản di nhất, mà cũng thiết tha nhất, tình mẹ hẹn khi về nấu một bữa ăn thât ngon cho con.  Nấu một bữa ăn thật ngon cho con, công việc thật nhỏ, niềm vui thật lớn của người mẹ, với TKL, không đuơc hàng ngày hằng bữa như những đàn bà và cuôc đời khác , mà phải chờ đợi để thể hiện, nhận hưởng. Vì  biết bao lần  mẹ phải dứt lìa ra khỏi vòngtay nhỏ xíu của con, để lên đường. Hành trình của mẹ, bất luận dưới hình thức và phương thế nào, cũng chỉ vì Yêu thương, vun trồng và tắm tưới mọi thể loại cây xanh  trong vườn đời hạn hán  thời nay. Cây tri thức. Cây nhân ái…  Cây Công Bình. Cây Thiện Mỹ, những mầm chồi từ Đại Đaọ của Ngày Mai.Vì Yêu Thương Con, Mẹ yêu thương Tất cả. Yêu thương ấy không cùng tận. Nên hành trình cũng sẽ không cùng tận , dẫu mai kia  có ngã bóng trên đường Me, không chỉ là mẹ, mà còn làm mẹ. Là mẹ và làm mẹ, một thể tính trộn lẫn, tròn đầy là một. Nên không là mẹ nếu không làm mẹ . Mọi nghĩa “là mẹ” thể hiện trong “làm mẹ.” Suốt cuộc sinh và nuôi trọn vẹn. Đừng ngạc nhiên hay phê phán vội nếu không tìm thấy dấu tích gì về yếu tính mẹ này trên những lời thư cho con của TKL. Bởi vì, không những TKL chỉ dành một phần trích của mẹ cho con (phần trich của không cùng tận!) mà khi nói với con, TKL đã hoàn toàn thoát thân RA KHỎI tổng thể mình. Khi ấy, không có và không cần nữa mọi thứ trang sức lỉnh kỉnh trong thân và ngoài thân, nào triết, nào đạo, nào văn học, nào lý luận, phê bình, nghiên cứu….Khi ấy, không cần phải là gì và làm gì cả, với con hay bất kỳ ai, mẹ bốc hơi trong nghĩ  tưởng về con, thành khí thể hòa nhập cùng con bât chấp thời gian không gian cách trở.

Phần thể tính trong ngần bất biến họại ấy còn đọng lại mãi hoài nơi người mẹ. Nhưng con thì lớn khôn, biến đổi, ra đi, mang theo it nhiều phẩn trích của mẹ trộn lẫn tỉ lệ di tánh cao thấp tùy theo từ phía khác, hoàn thành số phận mới. Hai vòng tròn đồng tâm lớn nhỏ mẹ con từ đó trượt qua nhau, có thể đồng nhất hiệp lực mà cũng có thể xung khắc, đối nghịch. Bụng của mẹ, tấm lòng nữa, có thể là miền an trú cho con trọn đời nghĩ nhớ, mà cũng có thể chỉ là căn phòng chật hẹp cho thuê chín tháng mười ngày nếu bên đời con chỉ vâng chìu và đáp ứng những quyền năng quyến rũ của tha nhân.

Có lẽ, với hồn tính trẻ thơ hay hóa thân thành trẻ thơ như thế trong diệu nhập cùng con, TKL hẳn không quên yếu tính này của mẹ và con. Nhưng bất cần những điều rắc rối vô can ấy trong khoảnh khắc màu hồng thơ trẻ này của mẹ và con.

Hãy xúc động, khóc cười với nước mắt vui cho đến ngày thiên tai chạm vỡ hết mọi  thứ “có” và “là”  trong  ý niệm cùng thực tại.

Cho đến ngày, không phải mẹ, mà con ra đi và trở về  sau những vòng đời thể nghiệm xa xôi.

Khi ấy, biết đâu những tờ thư cho con nối tiếp. Ngày xưa đã xa. Tình thơ đã phai.

Chỉ còn lai những nghĩa vụ nhắc nhở hoàn thành  Những vấn đề chung nhau giải quyết.

Những vấp vướng  nặng lòng tháo gỡ triền miên …. Sẽ không là phần trích mà tổng thể TKL, danh tính và tầm cỡ, viết dòng thư mới. Đọc một tác phẩm, một trường hợp, môt Con người, phải cho đến cùng  mới tìm ra nhận đinh đúng (mà chựa chắc đã đủ, đừng hòng chuyện phê bình!) Nên, nếu hiểu Thư Cho Con của TKL chỉ như là khúc dạo của một Trường Ca, người đọc còn chờ mong ngày thế giới đoàn viên cùng ngồi xem tập tiếp theo của Kịch Bản Luân Hồi.

Đầm lầy trong rừng nguyên sinh Aboretum, thành phố Houston (Nguồn: The Garden Tourist)

Bạn ơi, chúng tôi là thông, là dây cổ rùa, là bông súng, là rau ngổ, là cá, là rùa, là bươm bướm cùng nhiều loài cây cỏ sinh vật khác hiện đang có mặt tại vùng rừng bách thảo này từ nhiều đời nhiều kiếp lâu lắm rồi, nhiều lúc không còn nhớ nổi tổ tiên mình có mặt tại đây từ hồi nào! Chúng tôi là cháu chắt nhiều đời mà có đứa nay có màu da trên trăm tuổi, nhất là những thân cây cổ thụ đang sừng sững giữa trời dường như không còn biết tuổi của mình là mấy trăm năm nữa, thưa bạn!

Cây cao trong rừng nguyên sinh

Bạn có bao giờ nghe ai nói về khu rừng nguyên sinh Aboretum mà tên gọi trọn vẹn của nơi chúng tôi đang ở là “Houston Arboretum & Nature Center” lần nào chưa?

Nếu bạn đang đi trên xa lộ 610 về hướng bắc trước khi đi ngang qua thành phố Houston, còn vài chục cây số nữa, bạn nhìn qua tay mặt của bạn, bạn sẽ thấy những rừng cây bạt ngàn đang đứng im lìm bên dòng xe cộ rì rầm chạy qua vùn vụt suốt ngày đêm. Rừng cây ấy chính là khu rừng nguyên sinh mà chúng tôi đã ngụ cư từ nhiều đời cho mãi tận đến ngày trái đất hôm nay vậy!

Bạn ơi, khu rừng này nằm về hướng tây công viên Memorial và dường như nó rộng nhứt so với nhiều công viên trong thành phố. Vào khoảng những năm 1917-1923, nơi đây là trại binh Logan, nơi để huấn luyện các chiến binh thời kỳ đệ nhất thế chiến. Do vậy, mà khu rừng này nằm liền với công viên Memorial cũng là để tưởng nhớ đến các chiến binh của trận đại thế chiến ấy.

Việc bảo vệ cái nét nguyên sinh của khu rừng này là do nhà kinh tế kiêm nhà giáo dục Robert A.Vines nghĩ ra, và gia đình ông muốn hiến tặng khu đất rừng 265 mẫu tây này cho thành phố thay vì bán cho cư dân hoặc các nhà địa ốc thì họ sẽ phá cây rừng và xây cất nhà cửa, lúc bấy giờ còn gì là nét xanh tươi trầm mặc của rừng già nữa. Do vậy mà dáng vẻ thiên nhiên nguyên thủy ở đây còn khá đậm dù ngày nay có thêm vài công trình xây cất khác nhằm mời gọi du khách đến thăm, nhưng cái nét đẹp bẩm sinh của rừng vẫn là nét hấp dẫn vô cùng của khu rừng này.

Nếu bạn thích ngắm nhìn những thân cây rừng già cỗi, và để đặt chân lên biết bao lá rụng chồng chất dày lên qua những năm dài, bạn phải đi bộ khoảng chừng hơn 10 cây số đường mòn mới giáp một vòng khu rừng. Qua những bước chân ấy, bạn sẽ bắt gặp biết bao đời sống của cỏ cây hoa lá chim muông đang có một đời sống rất bình yên giữa đất trời làm xanh mát thêm dáng vẻ vốn đã xanh mát của thiên nhiên. Ở đây, không ai dặn ai nhưng tuyệt nhiên con người khi bước chân vào khu rừng này, là người ta rất trân trọng đời sống của mọi sinh vật của rừng. Không ai dám bắt một con bướm đang bay, không ai dám nhổ một cọng cỏ hoang đang sống nơi bờ bụi nào đó và dĩ nhiên rồi, không ai muốn làm bất cứ cử chỉ nào mang tính khiếm nhã đối với cỏ cây trong rừng nguyên sinh này…

Nơi đó không thiếu thứ cây gì, từ các loại cây danh mộc như gõ, trắc, tùng, bách, thông và nhiều loài cây đại mộc khác có hơn cả trăm năm đang sống nơi này.

Mặt cắt của một trong những loại danh mộc trên mấy trăm năm nơi rừng này

Rồi nào là dây cổ rùa, cùng những loài dây leo khác lớp lớp sống cùng nhau trong cảnh rừng già. Theo quan niệm xưa của người Trung Hoa về cái đẹp của thiên nhiên là phải thích hợp. Chẳng hạn như: “Hoa không thể không có bướm, núi không thể không có suối, đá không thể không có rêu, nước không thể không có rong, cây lớn không thể không có dây leo, và ngưới không thể không nghiền một thứ gì.” (1). Ở đây, bạn sẽ thấy dây cổ rùa leo quanh những thân cây già làm xanh tươi thêm đời sống của các loài đại mộc và quan niệm ấy ngày nay vẫn còn đúng lắm!

Cây rừng và những dây leo

Bạn thử nhìn ngắm bất cứ chòm cây cổ thụ nào nơi đây, dường như các thân cây cao vút lên trời xanh ấy cũng đều bao quanh bởi những chùm dây leo uốn lượn như những con rồng xanh đang bay bay trong gió giữa mây trời. Hình ảnh ấy làm rừng già thêm xanh và quyến rũ biết bao! Nhưng có lẽ khi bạn thấy thân cây rừng lâu năm với lớp da cây sần sùi và nứt nẻ thành những vảy con rùa, chắc bạn cũng đoán biết được chúng tôi già nua đến bực nào rối ! Sở dĩ da chúng tôi sần sùi và nứt nẻ ấy, một phần vì mình già, vì tuổi tác cao đã đành nhưng phần khác cũng vì do thiên nhiên thay đổi nữa.

Nhìn da cây nổi những vảy rùa, bạn chắc biết cây nay cũng đã già lắm rồi!

Hồi tưởng lại những năm chúng tôi còn bé nhỏ, trái đất đâu có nóng dữ dội như ngày nay. Hồi đó con người còn rất ít, đất hoang vu nhiều, mọi sinh vật cỏ cây trong vũ trụ này sống là sống tự nhiên theo từng căn gốc của mình, nên không ai biết thế nào là ô nhiểm, là khói độc bay lù lù trong không khí như ngày nay trên trái đất này mà bạn đang sống. Hồi đó chúng tôi lớn lên trong môi trường mát lành ấy nên cũng ung dung lớn lên dần mà it lo nghĩ gì nhiều. Dĩ nhiên rồi, tuổi trẻ mà gặp thời thái bình của không khí sạch nữa thì cây cối nào mà chẳng mừng. Còn ngày nay, như bạn thấy trên thân chúng tôi rải rác trong rừng nguyên sinh này có đứa dính vết sơn gạch chéo màu vàng vàng như hình chụp bên cạnh là coi như đời mình cũng sắp kết liễu rồi vậy!

Vệt sơn màu vàng gạch chéo, là dấu hiệu của một bản án tử hình đối với loại cây rừng trăm năm

Bạn ơi, khi mấy người có bổn phận chăm lo cho rừng họ chờ nhiều mùa mà da chúng tôi không xanh tươi lại, lá chúng tôi rụng đã lâu quá rồi mà không thấy đâm ra những chồi non mới là họ bắt đầu đem nước sơn vàng làm dấu để chờ một ngày đinh mệnh nào đó tới nơi họ sẽ dùng cưa hạ chúng tôi nằm xuống đất như tấm hình những khúc gỗ cắt lìa từng đoạn, từng đoạn nằm bên gốc chết.

Hết rồi, một đời cây!

Tuy vậy, chúng tôi, trong lớp lớp rừng cây trăm năm này cũng có rất nhiều đứa lại được chết già, rồi như bạn thấy những mảng rêu màu xanh đọt chuối non hơi lợt bám đầy lên thân gỗ mục làm thành màu thời gian đằng đẵng biết bao mùa!

May mắn thay, hôm nay là ngày trái đất, có một ông già nhà quê, khi đi ngang tôi, ông tách khỏi đoàn người cùng đi với ông và rồi ông ngồi xuống mân mê những thân rêu màu xanh đọt chuối bám đầy trên tấm thân bị quên lãng ấy, và rồi dường như ông muốn nhắc cùng bạn nơi đây đang có chúng tôi, đứa đang sống, đứa đang chết khô giữa rừng và đứa đang nằm sát đất từ nhiều đời kiếp nào rồi mà ít có người để ý bước lại gần. Nhìn gốc cây già cỗi nằm giữa rừng phủ lớp rêu xanh với bao nghĩ ngợi về sự biến hoá của trời đất, dường như, trên gương mặt xương xương ấy ông già nhà quê rất bất bình về câu thơ mà ông đã nghe ai đó đọc một đôi lần bên tai ông: “Những thân củi mục, thuyền không đáy …”

Không, thưa nhà nhà thi sĩ, nếu nhà thi sĩ được làm thân gỗ mục bám đầy những lớp rêu xanh như chúng tôi , thì đó cũng chưa hẳn là những gì vô dụng! Nếu bạn là người chìm nổi giữa dòng đời tang thương dâu biền nhiều phen rồi, bạn sẽ nhận ra từ những thân cây nứt nẻ ấy với những thớ gỗ vặn vẹo và nằm từ năm này qua năm khác với bao mùa nắng mưa dông bão giữa rừng già, bạn sẽ không dám xem nhẹ những thân gỗ mục như câu thơ mà ông già nhà quê vừa nhớ lại. Cây trăm năm đã hiếm, cây chết trong rừng trăm năm mà vẫn còn ghi lại dấu vết màu thời gian càng hiếm biết bao! Bạn có thấy thân gỗ mục ấy có nói gì đâu, nhưng những bài học từ những thân gỗ im lìm ấy đã nói với bạn biết bao điều ! Cái giá trị của một đời cây chết lâu năm trên rừng già lúc bấy giờ không phài chúng tôi thuộc là loại gỗ gì mà chính là rêu xanh nói với bạn về điều ấy!

Màu thời gian qua lớp rêu phủ đầy lên thân một cây cổ thụ nằm giữa rừng

Chúng tôi nghe nói các nhà khoa học đã tìm được một cây thông có tên Methuselah thuộc vùng núi White Mountains có tuổi thọ gần năm ngàn năm tuổi mà nay vẫn còn sống…

Cây thông có tên Methuselah có tuổi khoảng 4.841năm (Ảnh:sina.com.cn)(2)

Thưa bạn,

Điều đó rất mừng cho một đời cây giữa vùng núi khô cằn ít nước ấy, nhưng nơi đây, nơi khu rừng nguyên sinh mà chúng tôi đang sống, thiệt tình mà nói, chúng tôi thấy tuổi già cỡ trăm năm là đã thấy mình già dữ lắm rồi. So với các bậc tiền bối ấy, có lẽ ít ai trong chúng tôi dám khoe mình là có thể sống tới ngàn năm …. Bởi trong lớp lớp cây già nơi đây nhiều đứa trong chúng tôi cũng gặp nhiều gian truân của thời kỳ trái đất dường như mỗi lúc một nóng bức nhiều hơn, trong lòng đất những mạch nước ngầm cũng cạn kiệt lắm rồi nên cây chết giữa rừng mà bạn thấy hình bên cạnh, cây đâu đã già lão gì cho lắm!

Cây chết bị trốc da

Cây non chết giữa rừng

Bạn ơi, bạn có biết nơi đây có một loại cây vừa là cây mọc vừa là dây leo, mà các nhà thực vật học gọi các bạn ấy là Dalbergia Cadenatensis (dây cẩm lai một hột), hoặc có loại cũng được gọi là Dalbergia Multiflora (dây cẩm lai nhiều hoa) (3), nhưng hôm nay sao chúng tôi thấy các loại dây này được ông già nhà quê gọi chúng là dây cổ rùa và ông còn kể với những người cùng đi với ông là loại dây leo này dân quê thường dùng làm vành lọp, vảnh thúng, vành rổ thông dụng trong nhà vào những năm mới khai hoang đất lâm làm ruộng nơi vùng tây Nam nước Việt. Chúng tôi thấy các bạn ấy dù nay đã khá già, thân dây như cằn cỗi qua biết bao năm tháng nắng mưa giữa trời mà chừng như vui lên và đang mỉm miệng cười với cụ già nhà quê từ phương nào mới tới khu rừng này. Niềm vui của các bạn dây leo già ấy có lẽ nhờ có người gọi đúng tên của chúng. Chúng tôi cũng cảm thấy vui vui khi các bạn ấy vui vì từ bấy lâu nay các bạn ấy dường như giấu kín một nỗi buồn là không ai gọi trúng tên mình trên mặt đất này như tự thân mình có cái tên quê mùa ấy!

Dây cổ rùa già khắng khít với cây cổ thụ qua biết bao mùa nắng mưa giông bão

Điều đó cho chúng tôi hiểu rõ việc gọi trúng tên một vật là điều tối quan trọng. Nếu không phải thế thì làm sao có một vị Thiền sư làm bài thơ “Please Call Me By My True Names” (4)

Thưa bạn, đó là nói về cách gọi tên dù là bình thường như việc xảy ra mỗi ngày như mọi ngày nhưng gọi trên trúng thi bao giờ cũng hợp với lẽ tự nhiên của trời đất hơn. Phải thế không bạn ?

Tiện đây cũng xin kể bạn nghe vài loài thú rừng khác có trong khu rừng nguyên sinh này. Như bạn thấy hình chụp một chú chó sói đang rình bắt cặp chim rằn, rồi còn có biết bao rắn rít khác kể cả loài rắn mái gầm khoan đen khoan vàng; rồi còn có trăn, rùa, cá sấu, kỳ đà cùng chim chóc đủ loại, không thiếu thứ gì.

Chó sói và chim trong rừng

Nhiều lớp da thú rừng có mặt nơi rừng này được phơi khô và trưng bày nơi phòng sưu tập nhằm giới thiệu với du khách. Bạn vào đó bạn sẽ thấy đủ loại, từ da beo, da chồn, da nai và nhiều, nhiều lắm các loài thú hoang có mặt nơi này từ thời kỳ nguyên sơ tới giờ không kể xiết.

Còn các loại cỏ thủy sinh và các loài nê thực vật thì hàng hàng lớp lớp sống quanh năm nơi các đầm lầy và ao hồ thiên nhiên nơi đây và các bạn ấy đã phần nào góp phần làm dịu bớt cái nóng của rừng già giữa mùa nắng nóng phần nào!

Ao thiên nhiên với bông súng và rau chàng (một loại cỏ thủy sinh)

Dĩ nhiên rồi, nét đẹp nào cũng có cái dáng vẻ riêng của nó và cũng tùy theo cách nhìn của mỗi người nữa. Nhưng chắc chắn một điều là dù cây rừng cổ thụ già cỗi bao nhiêu trăm năm đi nữa lại đứng một mình thì chưa thể gọi là đẹp, giống như hồ nước trong leo lẻo mà thiếu những loài cá, loài rùa cùng các giống cỏ thủy sinh hay các loại cỏ sống trong bùn, hồ mới chỉ đẹp một phần nào thôi chứ chưa là đẹp trọn vẹn được! Điều đó, cho thấy nét đẹp thiên nhiên của rừng không chỉ là những loài cây cổ thụ già nua vươn cao lên nền trời xanh biếc mà còn là nhờ vào mọi loài cây cỏ và các chim chóc cùng nhiều loài thú hoang khác nữa; ở đây không có sự phân biệt loài cây này danh giá hơn loài cây khác, loài thú này đẹp hơn loài thú kia mà chỉ có sự cọng sinh trong một toàn khối của thiên nhiên mới thực sự làm nên vẻ đẹp của thiên nhiên…

Rùa bơi trong hồ giữa rừng

Rau chàng, một loại cỏ đa niên sống trong hồ với cuống hoa nở ngay trên nách lá

Đi giữa rừng, bạn sẽ nghe tiếng chim hót trên cây, bạn sẽ nhìn ngắm những loài chim gõ kiến đang chuyền từ nhánh cây này qua cành cây khác kiếm mồi với những bước chân nhảy nhót rất nhà nghề… Và bạn sẽ bắt gặp những ổ chim giữa rừng, như dấu tích của một mái nhà ấm cúng của những loài chim chóc giữa rừng già này.

Ổ chim trên ngọn cây cao

Cò đang nghỉ cánh

Thấp thoáng nơi những đầm lầy xa xa bạn sẽ thấy cò, diệc và nhiều giống chim lớn khác nữa đang lặng lẽ tìm mồi, hoặc nghỉ chân nhìn khoảng trời xa xăm với những đám mây bay xa xa màu xanh lợt hay chúng đang từ những khoảng trời xa nào lũ lượt bay về rừng… Mỗi mỗi sinh vật trong khu rừng này chúng đang sống một đời sống rất ý nghĩa của chúng.

Các loài chim đang tìm mồi trên hồ nằm giữa rừng

Chim bay về rừng

Có một điều nữa cũng xin thưa cùng bạn là ở rừng này có nhiều cây đang sống và có cây đã chết lâu rồi nhưng không có bất cứ loài cây cỏ nào tự nhận mình đẹp hơn những loài cây cỏ nào khác cả. Nhớ thuở xưa, ở đây chúng tôi rất ngại mùa thu và mùa đông, những ngày mùa làm cây rừng mau thay lá và mau già; nhưng ngày nay chúng tôi lại thêm ngại cả mùa hè vì thời tiết bây giờ trên mặt trái đất này dường như có những thay đổi bất thường làm trời đất nóng gay gắt hơn, nhưng chúng tôi vẫn lặng thinh, không muốn kêu ca gì. Tất cả dường như âm thầm sống giữa thiên nhiên và tự mình làm cho thiên nhiên xanh mát hài hòa hầu mang lại cho chính mình cũng như cho loài người sự êm đềm thơ thới trong lòng mỗi khi họ có dịp ghé lại thăm rừng!

Có lẽ nhờ sự im lặng của tất cả các loài cây cỏ ấy mà rừng mới thực sự là một thiên nhiên có ích cho con người giữa thời buổi văn minh thời này, và chính sự trầm mặc của rừng tự nó đã nói với bạn về những gì mà bạn đang đi tìm dưới những tàn cây cao vút trên cao…

Bướm đang nghỉ cánh trên lá cỏ giữa rừng già (6)

Bạn ơi, ngày xưa Trương Trào, một thi sĩ ở giữa thế kỷ XVII, bên Trung Hoa, có nói: “Phải có duyên mới được du ngoạn thắng cảnh; nếu duyên chưa tới thì dù ở cách thắng cảnh chỉ vài chục dặm cũng không nhàn nhã mà đi được.”(5) Do vậy, nếu bạn chưa đến rừng này lần nào không phải vì bạn ở xa rừng mà vì bạn chưa có duyên với rừng đó thôi! Phải thế không bạn?

LTT

Houston, Ngày trái đất, 14 tháng 04 năm 2012.

Cước chú:

1/”Một quan niệm về sống đẹp” của Lâm Ngữ Đường, do Nguyễn Hiến Lê dịch, Sài Gòn 1964, trang 236.

2/ Theo VnExpress và Khoahoc.com.vn.

3/ “Cây Cỏ Miền Nam Việt Nam” của giáo sư Phạm Hoàng Hộ, Bộ Giáo Dục-Trung Tâm Học Liệu xuất bản, Sài Gòn, năm 1970, trang 852.

4/ Bài thơ “Please Call Me By My True Names” trong cuốn Being Peace của Thiền sư Thích Nhất Hạnh do Parallax Press xuất bản, Berkeley, California (Hoa kỳ), năm 1987, trang 63.

5/ “Một Quan Niệm Sống Đẹp”, Sđd, trang 239.

6/ Ngoài ra, ngoài hình đầm lầy trong rừng nguyên sinh của The Garden Tourist và hình gốc cây thông Methuselah 4.841 năm tuổi, tất cả các hình còn lại trong bài do tác giả chụp ngày 14-04-2012.

Tiểu sử Họa Sỹ Nguyễn Thị Hợp

Tốt nghiệp trường Quốc Gia Cao Đẳng Mỹ Thuật Sài Gòn năm 1964.
Triển lãm cá nhân lần đầu tiên năm 1966 ở Taipei, Taiwan.
Từ 1968, tham dự và triển lãm đều đặn với nhóm Hội Họa Sĩ Trẻ Việt Nam, Sài Gòn.
Từ 1979, triển lãm ở Bonn, Stuttgart, Munich và nhiều thành phố khác ở Đức.
Từ 1982, triển lãm hằng năm tại Paris.
Sang Mỹ năm 1985, đã bày tranh tại Orange Coast College, đại học UCLA, đại học Minnesota, CSU Long Beach, Pacific Asia Museum, L.A. Artcore, dự triển lãm lưu động "An Ocean Apart" qua một số bảo tàng viện trong nước Mỹ do Viện Smithsonian tổ chức, và tham dự hằng năm các triển lãm chung tại Người Việt, Việt Báo, Viễn Đông ở Little Saigon. Mới đây dự triển lãm "On Being Human" do Picture Art Foundation tổ chức tại Cal State Dominguez Hills.
Đặc biệt chuyên về tranh lụa. Đã minh họa nhiều sách xuất bản ở Việt Nam, Nhật Bản, Tây Ban Nha, Thụy Sĩ, Pháp, Đức, Anh và Hoa Kỳ.
Có hai tác phẩm trong sưu tập của Viện Bảo Tàng Mỹ Thuật Hà Nội.

Hội họa đánh tiếng với Nguyễn Thị Hợp trước hay chính Nguyễn Thị Hợp đã phải lòng hội họa ngay từ cái liếc nhìn đầu tiên?

Đúng ra thì tôi có thích vẽ từ nhỏ. Thời đó trong lớp các nữ sinh được chọn giữa hai môn vẽ và nữ công gia chánh thì tôi luôn luôn chọn môn vẽ thay vì môn sau như đa số các bạn gái khác. Tôi thích vẽ và vẽ liên miên đầy các tập vở chứ không chỉ chờ đến giờ học vẽ (môn vẽ vẫn là môn có ít giờ nhất trong toàn bộ chương trình giáo khoa). Tôi vẽ lung tung, thích gì vẽ nấy, bắt chước những minh họa trong sách báo, bắt chước các truyện tranh (thích nhất là tranh vẽ của Mạnh Quỳnh), nhiều khi là những sterotypes như Lý Toét, Xã Xệ, Zorro, Tarzan, cô tiên trong các truyện cổ tích…

Xong trung học không hiểu sao tôi lại muốn xin vào trường mỹ thuật và điều này quả thật là hoàn toàn ngoài ý muốn của gia đình! Cuối cùng tôi cũng may mắn được sự đồng ý của cha tôi (cha tôi còn đưa tôi vào gặp họa sĩ Lê Văn Đệ lúc đó là Giám Đốc Trường Quốc Gia Cao Đẳng Mỹ Thuật và được trả lời tường tận về ngành học “vẽ” này) với điều kiện sau bốn năm chuyên môn, tôi sẽ phải học thêm một năm sư phạm mỹ thuật để ít ra bảo đảm nghề dạy hội họa sau khi ra trường.

Khi vào trường mỹ thuật, tôi và các bạn cùng khóa may mắn được Thầy Lê Văn Đệ hướng dẫn những môn chính: vẽ khỏa thân, tranh sơn dầu, tranh lụa. Hồi còn ở lớp dự bị thì chỉ được vẽ người mẫu bằng bút chì đen. Lên năm thứ nhất thì bắt đầu dùng chì than. Năm thứ hai được tập vẽ màu nước. Rồi lên năm thứ ba được tập vẽ sơn dầu, lụa và sơn mài. Cả ba thể loại tôi đều thích, và vẽ thử nhiều lần, nhưng cuối cùng tôi chọn vẽ tranh lụa, và lúc ấy tôi mới thực sự tìm ra kỹ thuật và đường lối phù hợp với mình, bắt đầu thấy thích thú tự tìm cho mình một bút pháp riêng và hăng say sáng tác từ đó.

Cảm tình ảnh hưởng đến chúng ta một cách vô thức, âm thầm, nhưng khá mãnh liệt. Có hoặc không có sự hiện diện của tình yêu lớn – Nguyễn Đồng – tranh Nguyễn Thị Hợp sẽ mang những khác biệt, tích cực và tiêu cực, nào về đề tài, màu sắc và cung bậc thấu cảm?

Tôi và anh Đồng gặp nhau khi cùng làm việc cho chương trình truyền hình giáo dục, lúc đó có tên gọi là Ủy Ban Vô Tuyến Truyền Hình Giáo Dục, mà lúc bắt đầu chỉ có một chương trình hằng tuần thôi, đó là chương trình “Đố Vui Để Học”. Chúng tôi chia sẻ nhiều sở thích về mỹ thuật đã đành, mà còn trong nhiều loại hình nghệ thuật khác nữa, đặc biệt chúng tôi cùng thích nghe âm nhạc cổ điển tây phương cũng như ca nhạc truyền thống dân gian Việt Nam. Chúng tôi trở thành vợ chồng vào năm 1968, ít lâu sau biến cố Mậu Thân. Vì sống chung nên khi làm việc đương nhiên có cơ hội trao đổi ý kiến qua lại, có thể phê bình lẫn nhau, và có những bức vẽ chỉ có tính cách minh họa hay trang trí thì chúng tôi cùng vẽ chung. Những tác phẩm vẽ chung này tự nhiên có một bút pháp khác, không mang sắc thái riêng biệt của Nguyễn Thị Hợp hay của Nguyễn Đồng. Có thể có nhiều điểm chung giữa chúng tôi trong quan niệm sống, trong cách nghĩ, trong nguồn cảm hứng… nhưng về đề tài, bút pháp, kỹ thuật, sự tìm tòi… thì bắt buộc mỗi họa sĩ phải rất riêng biệt. Bút pháp trong hội họa, giống như tuồng chữ viết của mỗi người, sinh ra là như thế, có thể tập luyện cho nhuần nhuyễn tinh vi hơn, nhưng khó có thể thay đổi vì những yếu tố khác.

Bằng cách nào đó, những phác họa khỏa thân trong tranh Nguyễn Thị Hợp chuyển tải đậm nét Á Đông truyền thống mà không hề là những biểu tượng dung tục? Đây có phải là chất tố đặc trưng của một nghệ sỹ tinh tế: khả năng cảm nhận mức độ cân bằng giữa khai phá nét mới và gìn giữ nét cổ?

Khỏa thân, cũng như một thí dụ khác – tĩnh vật, là một đề tài quen thuộc trong hội họa. Khi mình vẽ tranh gọi là “khỏa thân”, hay “tĩnh vật”, hay “phong cảnh”, hay “bố cục”, thì phần nào trong đầu mình không coi đề tài là quan trọng, mà chỉ chú ý tới đường nét, sự phối hợp đường nét, hình thể và màu sắc. Renoir, Matisse, Maillol, Henri Moore… đã có những khai thác rất thành công hình tượng người phụ nữ tây phương. Tại sao mình không thử tìm tòi khai thác từ hình tượng người đàn bà Việt Nam? Đặt vấn đề như vậy, nhưng thật ra tôi không hề vẽ theo người mẫu. Hình tượng người đàn bà Việt Nam trong tranh tôi thật ra chỉ là một hình thức hồi niệm, một cái cớ để bắt đầu sáng tạo. Khi mình vạch một nét trên giấy, rất nhiều yếu tố đưa đẩy mình đi, từ những bài học vẽ khỏa thân ở trường, những bài tập ký họa mà Thầy Lê Văn Đệ bắt phải nộp mỗi ngày, tới bao nhiêu những tranh khỏa thân từ thời cổ điển tới hiện đại, và nhất là một cái gì sâu kín trong tâm tưởng, tất cả những yếu tố đó đưa đẩy mình đi tới một bố cục nào đó, phần nào có tính cách tưởng như là tự phát. Còn về cảm giác dung tục hoặc truyền thống mà người thưởng ngoạn cảm nhận được ở tranh tôi, tôi thật sự khó phát biểu thay cho họ.

Phụ nữ là đề tài lớn trong tranh Nguyễn Thị Hợp, thường giữ vai trò “mẫu nghi” và đôi khi còn được “thánh hóa,” nhưng luôn luôn là sự dịu dàng, mềm mại pha lẫn nỗi yên phận, cam chịu. Họa sỹ có bao giờ cảm thấy cần thay đổi đôi chút để thích ứng với hình ảnh phụ nữ hiện đại? Sẽ có giày cao gót, tóc xoắn và váy ngắn trong tương lai không?

Hồi xưa, mẹ tôi thường theo mùa mà gọi những người đàn bà bán hàng rong vào nhà để mua hàng của họ. Mùa sen, mẹ tôi mua sen để lấy nhụy ướp trà, mùa cà cuống, mùa cốm, mùa sắn dây… Có lần tôi thấy có bà tự nhiên vạch vú cho con bú bên cạnh gánh hàng, hình tượng rất đẹp và tạo nên nhiều xúc cảm. Hình tượng người mẹ, hình tượng những người đàn bà nhà quê nằm trong những gì đã tạo ấn tượng trong tôi từ thời thơ ấu, và có lẽ cũng như ở đa số mọi người, những ấn tượng từ thời thơ ấu là luôn luôn bền lâu và khó quên nhất. Những ấn tượng này lúc nào cũng sẵn trong tiềm thức. Nhưng như đã nói trong phần trả lời câu hỏi trên đây, đó chỉ là một cái cớ để bắt đầu hay một cái gì ngấm ngầm ảnh hưởng đến nét vẽ của mình, Vì tranh của tôi không phải là tranh “tả thật”, vẽ theo sự hiện diện của người mẫu sống, mà chỉ là những hình tượng nhằm thể hiện cách nhìn của mình, quan niệm của mình về cái đẹp trong bố cục hình thể, đường nét và màu sắc.

Vì sao người nam có vẻ thiếu vắng trong tranh Nguyễn Thị Hợp so với hình tượng người nữ?

Thật ra tôi cũng có vẽ đàn ông, thí dụ bức Tranh lụa Chàng Trai Việt vẽ theo một truyện kể của Thầy Nhất Hạnh (Hương vị của đất, Lá Bối – A taste of Earth, Parallax Press). Tranh màu nước Kiều chia tay với Thúc Sinh, những minh họa cho cuốn Augen lachen, Lippen blühen (Thơ Hồ Xuân Hương do giáo sư Tiến Hữu dịch sang tiếng Đức, Verlag Simon & Magiera), tranh Chinh

Phụ Ngâm vẽ đặc biệt cho Đêm Chinh Phụ Ngâm của nhạc sĩ Cung Tiến…Vâng, tôi thường hay dùng hình tượng người đàn bà có lẽ chỉ là một thói quen giống như thói quen của rất nhiều họa sĩ “tiền bối”.

Nếu tranh Nguyễn Thị Hợp là âm nhạc chuyển thể thì đó sẽ là một bài ca dao ru êm đềm. Con-người-ngoại-nghệ-thuật của Nguyễn Thị Hợp sẽ mang âm hưởng nào?

Nếu tính tới những ấn tượng sâu xa thời thơ ấu như đã nói trên đây thì “bài ca dao êm đềm” có lẽ không sai để nói về tranh của tôi cũng như con người tôi. Cách đây khá lâu, trường Irvine Valley College có tổ chức một cuộc triển lãm cho tôi và anh Đồng, sau nhiều tuần lễ trò truyện và chọn tranh, họ đã đặt tên cho cuộc triển lãm là “Images of Peace” – “Những Hình Ảnh An Lành” – có lẽ họ cũng có cái nhìn giống như thế. Trong đời thường, dù rất hay đi dự những buổi hòa nhạc cổ điển, ballet và opera, tôi vẫn luôn luôn cảm thấy xúc động mạnh mẽ nhất với ca dao, với dân ca Bắc Ninh, ca Huế, giọng hò miền Nam…

Viết là vẽ một bức tranh bằng ngữ từ sắp đặt và vẽ là viết một truyện ngắn bằng độ màu tương phản. Những tác phẩm và tác giả nào là nguồn cảm hứng cho Nguyễn Thị Hợp khi viết bằng sắc màu?

Nói về những tác phẩm và tác giả văn chương mình thích thì có lẽ quá mông lung. Trong thực tế, cho tới bây giờ, tôi có lấy nguồn cảm hứng và đã vẽ một số tranh minh họa từ sách của thầy Nhất Hạnh: Đường xưa mây trắng, Hương vị của Đất, Am mây ngủ. Rồi tới Truyện Kiều, Chinh Phụ Ngâm, thơ Hồ Xuân Hương và một vài truyện cổ tích Việt Nam trong loạt sách Folk Tales From Asia vẽ cho trung tâm văn hóa Á châu thuộc UNESCO ở Tokyo.

Người thưởng ngoạn tranh của những thời đại trước thường đóng vai trò thụ động trước các tác phẩm hội họa. Nghệ thuật đương đại lại đòi hỏi người thưởng ngoạn phải đi cùng lộ trình sáng tạo với họa sỹ. Một ví dụ cụ thể hơn, trong cuộc triển nghệ thuật gần đây trưng bày một cuốn sổ được điêu khắc, cắt đán bằng chính tay người nghệ sỹ. Bên trong cuốn sổ là những tờ giấy trắng và người thưởng ngoạn được khuyến khích viết hoặc vẽ lên những trang giấy đó để tạo nên một tác phẩm nghệ thuật trọn vẹn. Họa sỹ Nguyễn Thị Hợp có cái nhìn thế nào với hai phương cách thưởng ngoạn có vẻ trái ngược này? Hay thật ra chúng cũng chỉ là một?

Tôi còn nhớ cách đây khoảng 30 năm, khi mới sang định cư ở Đức (lúc đó là Tây Đức) tôi và anh Đồng có đi xem triển lãm Documenta. Lúc đó chúng tôi mới dọn về Bonn, mới sau hơn một năm được nhận định cư ở Đức. Documenta là triển lãm quan trọng hàng đầu của nghệ thuật Đức và có lẽ của thế giới nữa. Suốt cuộc triển lãm này, chúng tôi đã “thấy” đủ thứ, ngoại trừ tranh, theo như thói quen của chúng ta vẫn gọi “tranh” ở phòng triển lãm. Tác phẩm của Joseph Beuys – đã mất, lúc đó thường được giới phê bình gọi là Picasso của Đức – là một đống 2,000 khối đá dàn trải ở mặt tiền. Có một họa sĩ rất nổi tiếng được mời từ Pháp sang tham dự, đã cầm theo một thùng sơn nhỏ búng mấy cái để thực hiện hai tác phẩm “lớn”: “Acrylic Trên Cửa Sổ” và “Acrylic Trên Lò Sưởi”. Chúng tôi, cũng như hầu hết người đi xem, nếu không coi catalog và bảng ghi tên tác phẩm, đều tưởng là người lau nhà đã bỏ sót! Chuyện không lạ, nếu ta đã theo dõi phong trào Dada, đã thấy chẳng hạn cái yên và cái ghi-đông xe đạp của Picasso, hay những thứ “readymade” của Duchamp… Phân tích kỹ ra thì cách thức thưởng ngoạn trong trường hợp này hay trường hợp kia có lẽ cũng chỉ là “một”, nếu mà mình “thưởng ngoạn” được. Theo tôi, một phần tùy quan niệm và sở thích của người sáng tác, nhưng phần lớn có lẽ là tùy toàn cảnh sinh hoạt văn hóa xã hội mà người đó đang sống. “Gặp thời thế” thế thì sáng tác “phải thế”… Còn nếu không phải lúc “thời thế” thì rất dễ bị coi là lập dị…

Nỗi sợ hãi lớn nhất của một nhà văn là sự lạm phát của chữ nghĩa theo thời gian, còn nỗi sợ hãi của một họa sĩ?

Lạm phát màu sắc chăng? Cũng dám như thế lắm, vì nhiều “màu mè” quá thì còn gì là tranh nữa! Theo tôi nỗi sợ hãi của một họa sĩ, cũng như ở các ngành hoạt động nghệ thuật khác, là sự lập lại chính mình.

Một bài thơ có thể chất chứa nhiều hồi ức, trải nghiệm riêng tư của tác giả. Có nhiều bí mật thấp thoáng trong tranh Nguyễn Thị Hợp không? Làm cách nào để khám phá được những bí ẩn đó?

Có lẽ tới đây, những gì đã nói trên đây đã phần nào trả lời cho câu hỏi này rồi. Tuy nhiên tôi cũng muốn chia sẽ một dự án đang thực hiện, nếu có thể cho đó là một sự bật mí. Họa sĩ Nguyễn Quỳnh dự trù viết điểm cho chúng tôi mỗi người mười bức tranh. Nay anh đã viết xong được bảy bức. Chúng tôi cũng đang chuẩn bị cho một buổi triển lãm tranh bên Đức vào năm 2013 tại một thành phố nhỏ thuộc Hamburg-Harburg. Đây là dịp sau hơn 30 năm trở lại thăm những người bạn Đức đã đón tiếp và giúp đỡ chúng tôi trong những ngày đầu nơi xứ lạ và giới thiệu cho họ những sáng tác mới của chúng tôi như một lời cảm ơn.

Trích HỢP LƯU 116 – SỐ MÙA XUÂN 2012