“[Kinh nghiệm đạo diễn loạt ảnh] chắc đã làm Da Vinci và Andy Warhol ganh với tôi,” Ngải Vị Vị nói. “Nó làm tôi nhớ tới một bài thơ của bố tôi trước khi tường Bá Linh bị sụp. Bố nói, ‘Chẳng cần biết bức tường này cao, dài, hay dầy bao nhiêu, nó không thể nào ngăn được gió, không khí, hoặc niềm khao khát tự do của con người.’”

Bọn họ sợ Ngải bởi vì biết rằng họ bé nhỏ hơn những ý tưởng của ông, nhỏ hơn tất cả những hạt hướng dương đó, tất cả dường như nhỏ bé, tất cả đầy tiềm năng, căng lên trong vỏ và chờ ngày đâm chồi nảy lộc.

Giá trị thưởng ngoạn của văn chương bị giới hạn trong phạm vi ngôn ngữ và trình độ văn hóa. Nhưng nhà xí, cũng như nụ cười, có tính thưởng ngoạn phổ cập hoàn vũ …. Trong tứ khoái, người ta có thể nhịn được ba món đầu, nhưng không ai, dù hiền nhân quân tử, phàm tục hay thánh nhân, có thể nhịn được cái khoản chót.

Sau khi Toại ngã đạn, Trịnh Công Sơn đã sáng tác ca khúc Nhân Danh Ai, dành riêng cho Ngô Vương Toại. Bài ca lên án những ai dùng bạo lực để cố cướp lấy tính mạng của đồng loại. Mặc dù hồi đó thuộc nằm lòng ca khúc này… giờ này tôi cũng chỉ nhớ lõm bõm được một câu: Nhân danh ai anh đến đây bắn vào người…

Người làm từ thiện cũng vui vì thấy làm được cái gì đó cho người dân nghèo khổ; người nhận quà từ thiện cũng vui vì đỡ lo được cái ăn cái mặt hay các nhu cầu đời sống trong một thời gian ngắn nào đó; và chính quyền cũng vui vì rảnh tay hơn lo việc khác (biết đâu rảnh tay hơn để đàn áp những người đấu tranh cho dân chủ).

Trong xã hội, chức phận, danh phận, bổn phận – và đôi khi cả số phận – của từng cá nhân thường bị chính thể, chế độ tác động lắm khi rất nặng nề. Hơn nữa, xã hội còn tạo cho mỗi con người những quan hệ cộng đồng rất đa dạng; mỗi cá nhân là thành viên thuộc nhiều tập thể khác nhau, cho nên cương vị và vai trò xã hội tuỳ hoàn cảnh mà thay đổi.

Những năm gần đây tôi có một ý định đem sách về in ở Việt Nam, nhưng không phát hành ở đó, vì có chính sách kiểm duyệt. Chỉ in trong nước thôi, rồi đem về Mỹ phát hành. Bạn đọc có thể cho rằng điều này nghịch lý. Không đâu bạn. Tôi muốn in trong nước vì giá tương đối rẻ hơn ở Mỹ và cũng muốn giúp cho một số người trong nước có việc làm.

Tôi nói cuốn sách của Nguyễn Đức Tùng đem lại cho chúng ta một hỗn đồng diễn ngôn, một diễn ngôn tập thể có nhiều bè; nói đúng hơn nó đem đến các diễn ngôn của các vai, các chủ thể, sự đối thoại giữa các diễn ngôn trong nó chẳng những cho ta thấy cái dự đồ của người hỏi đã quy định chiến lược giao tiếp chung của các đối ngôn còn lại…

Trong lịch sử loài người, lưu vong vốn là một hiện tượng không bình thường nhưng không hiếm hoi. Chỉ khi một dân tộc mất quyền tự chủ, chỉ khi bộ máy lãnh đạo công cuộc đấu tranh chính nghĩa không còn thế đứng và chỗ đứng trong nước thì cuộc vận động cho tự do dân chủ cũng như công tác tuyên truyền cổ vũ mới đành phải chuyển ra nước ngoài.

Nhưng bài học cần học qua Thơ đến từ đâu là gì? Tiêu Dao Bảo Cự cho đó có thể như là một trận đánh du kích văn học, lẻ tẻ xâm nhập chờ thời cơ. Đánh được gì tôi chưa thấy, chỉ thấy Nguyễn Đức Tùng bị đánh lừa vì cả tin. Như nhiều doanh nhân về Việt Nam làm ăn, như Thầy Nhất Hạnh với Bát Nhã mới đây.

Nếu các xã hội đứng vững và sống còn được, hay nói khác đi, nếu quyền lực trong những xã hội đó không phải “tuyệt đối một cách tuyệt đối”, đó là vì đằng sau mọi sự đồng thuận và ép buộc, vuợt trên mọi doạ dẫm, trên bạo lực, và sự thuyết phục, còn có khả năng dẫn đến khoảnh khắc này, khi mà cuộc sống không thể bị đánh đổi, khi quyền lực trở nên bất lực, và con người đứng thẳng dậy đối diện giá treo cổ và họng súng máy.

Tôi cũng không đặt giả định vu vơ mà dựa vào nền tảng chính trị có thực ở VN, trong đó, chẳng ai được tự do ngôn luận trừ ra nhà nước CS. Đó là một thực tế nhưng cũng chưa đủ để kết luận, do vậy tôi chỉ đặt nghi vấn.

Văn chương không biên giới, thiết nghĩ, là văn chương cần phải được trần truồng và có mặt khắp nơi, ảnh hưởng đến tất cả mọi lãnh vực liên hệ. Tương tự, lịch sử không biên giới cũng là lịch sử nên được tái diễn qua nhiều lăng kính, vượt ngoài khuôn khổ của truyện ngụ ngôn “Nhà Vua Không Quần Áo.”

Sau từng ấy thời gian (trên dưới ba mươi năm) với ký ức một kẻ trầm luân đã đến tuổi xấp xỉ cổ lai hi mà khẳng quyết bức thư (của anh Kha gởi cho tôi) được phục hồi y nguyên bản là một khoa trương không cần thiết, dễ gây ngộ nhận, và rất đáng chê trách.

hỡi những người lính Tàu, linh Nhật, lính Mỹ, lính Pháp
những người Cộng Sản
cát bụi công bình mà thương cho số phận tất cả
bởi ai đã chối bỏ chìa khóa mở cửa chốn địa đàng này
nên bây giờ có những lũ người đi vào bằng bạo lực
Ta phải chiến đấu…

Tôi không rõ hiện ông Chu Sơn còn ở trong nước hay đang sống ở hải ngoại. Nếu còn trong nước, là một người đã cùng hoạt động bên cạnh Ngô Kha, được nhận lá thư sau cùng của Ngô Kha viết trong những giờ phút cuối của đời mình, nhưng ông lại không có đóng góp gì trong truyển tập của Ngô Kha. Tại sao thế?

Bài viết, mà phần chủ yếu là bức thư của Ngô Kha gởi Chu Sơn, trình bày một cách khá chi tiết về suy nghĩ của nhà thơ này trước thời cuộc và cách thế ứng xử của ông trong một giai đoạn quan yếu của chiến tranh Việt Nam. Ngoài ra, còn có phần đóng góp của chính tác giả Chu Sơn về một số vấn đề, đặc biệt những nghi án liên quan đến cái chết của Ngô Kha sau lần ông bị bắt vào ngày 30.01.1973.

“ Lí do thứ hai là moi không muốn lún sâu vào guồng máy, mà chắc chắn như đinh đóng cột là đảng Cọng sản sẽ lái đất nước tiến lên Xã Hội Chủ Nghĩa sau khi đã tiến hành thắng lợi cuộc chiến tranh giải phóng. Để chúng ta không nợ nần gì với nhau, và cũng để chúng ta – các toi và moi – tránh được một tình trạng khó xử khi mỗi người là một công dân tự do đứng trên cái nền tảng chung là Dân tộc, Đất nước mà thể hiện trách nhiệm và quyền hạn của mình.

Trong hiểu biết của tôi, kiến bò, ong bay. Kiến ở hang. Ong gầy tổ. Cùng ưa ngọt. Kiến, đường. Ong, mật. Hai loài này có một tổ chức xã hội khá chặt chẽ, tính kỷ luật rất cao, phân bố trách nhiệm rõ ràng. Có phải chỉ do mỗi phần bản năng, chỉ thuần nhất trong cấu trúc phi-tri-thức mà chúng hợp nhất, đồng điệu chăng.

Như tất cả các nhân vật lịch sử khác, cuộc đời của ông, không sớm thì muộn, sẽ được phân tích, soi rọi từ nhiều góc độ. Đừng chờ đợi sự toàn hảo. Nhất định chúng ta sẽ bắt gặp những ứng xử rất người và ngay cả những lầm lỗi rất người của Trịnh Công Sơn.

Tôi không đồng ý với bài viết của Trịnh Cung, về đại ý cũng như cung cách diễn đạt. Nhưng theo một châm ngôn, tương truyền của Voltaire: “tôi không tán thành những điều anh nói, nhưng nguyện phấn đấu đến tàn hơi, để anh được nói lên những điều đó”. Điều này, tôi học lóm được nơi các nhà tranh đấu cho dân chủ ở phương Tây.

Sự tương tự của nội dung và số lượng các bài viết cáo buộc Trịnh Cung “mua lòng chiến hữu” được tung ra bất chấp thủ đoạn khiến người ta liên tưởng đến một chiến dịch theo kiểu “trục tà” (witch hunt) nào đó mà nhân cách của Trịnh Cung, và không chỉ của Trịnh Cung, là mục tiêu săn đuổi.

Chính nó, cái cấu trúc ấy, đã là một hòa điệu đầy nét thẩm mỹ trong cái nghe, cái nhìn, cái cảm của con người. Cùng với những hình ảnh lạ và đẹp của người nhạc sĩ, nó mang chúng ta vào một thế giới không mòn, với những cánh cửa mãi mở ra, tiếp tục dẫn chúng ta đi tới. Trịnh Công Sơn đã nhìn ra những nét sống muôn đời của thiên nhiên ấy và ôm lấy chúng trong cuộc hành trình mình.

Dưới đây là những diễn tiến sau khi chúng tôi nhận được một bài viết của một người ký tên Tran My Chau. Sự việc dưới đây tự chúng sẽ nói về bản chất và ý nghĩa của câu chuyện. Mời bạn đọc theo dõi.

Cho đến ngày nay, quan điểm về tên gọi cuộc chiến vẫn là điều tranh cãi. Với tôi, tôi đồng cảm cùng suy nghĩ của Trịnh Công Sơn, bởi vì đứng trên góc nhìn dân tộc, cái chết nào cũng đau xót như nhau. Vì tất cả đều chung giòng máu Lạc Hồng

Anh Trịnh Công Sơn mới nói, anh là người đứng giữa, một chứng nhân. Anh Kỳ có nói rằng, trong hai chiến tuyến đang đánh nhau, anh chọn là người đứng giữa anh sẽ bị trúng đạn của cả hai bên. Thành ra, có sự rất căng thẳng giữa anh Kỳ và Trịnh Công Sơn.