LTS: Cung điện Potala tọa lạc tại thủ đô Lhasa, Tây Tạng. Đây từng là nơi cư ngụ của Đức Đạt Lai Lạc Ma thứ 14 cho đến năm 1959 khi Trung Quốc vào đóng chiếm vào năm 1950. Từ đó, Đức Đạt Lai Lạc Ma lưu vong sang Dharamsala, Ấn Độ. Cung điện dài 400 mét về phía tây-đông và 350 mét về phía bắc-nam, cao hơn 300 mét, có mười ba lầu, hơn 1000 phòng, 10,000  miếu thờ phụng, và 200,000 pho tượng đủ loạị. Tôi đã vượt hơn năm ngàn cây số qua nước Trung Hoa rộng lớn để đến Tây Tạng (phải, tôi phải qua Trung Hoa để đến Tây Tạng), và đây Potala, thăng hoa của văn minh Tây Tạng, của Kim Cương thừa,…và cũng là khởi đầu của suy vong.

Đỉnh Hồng Sơn tưng bừng trong nắng sớm, một cái nắng chói chang kỳ lạ trên bầu trời xanh thẳm của Tây Tạng. Thời tiết cuối thu mát và … nóng (nếu phơi mình trong nắng), mấy cánh rừng bạch dương ở ngoại thành Lasha đã vàng lá.Trên bờ đại lộ chạy dọc quãng trường Potala từng đoàn người hành cước hướng về đền thiêng bái lạy. Họ thực hành kiểu lạy rất đặc biệt của người Tạng, cứ sau một lạy thì áp thân sát đất, áp cả những khuôn mặt thành kính sạm nắng gió cao nguyên xuống mặt đường đầy bụi.

Ngôi điện Potala ngự trị trên đỉnh Hồng Sơn từ mấy trăm năm nay. Nó đã chứng kiến bao thăng trầm quyền lực của các vị Lạt ma và cuộc đời thế tục. Kiến trúc của điện Potala chính là nét thăng hoa của những ngôi nhà bình dân Tây Tạng hình khối lập phương. Người xưa đã chọn một vị trí bao la nhất của Lasha mà xây nên Potala, vô cùng hài hoà với không gian xung quanh. Với hai màu trắng đỏ, ngôi điện rực lên trong ánh nắng ban ngày như một ngọn núi đỏ phủ đầy tuyết trắng, như vô vàn đỉnh núi của cao nguyên linh thiêng này. Trong đêm lạnh giá, màu trắng của tòa kiến trúc gợi lên ảo ảnh một con thuyền bồng bềnh, nhìn thấy đó mà không biết đi về đâu.

Đức Đạt lai Lạt ma ở Tây Tạng được xem như hiện thân của Bồ tát Quán thế âm và cung điện Potala chính là nơi ngự của Ngài. Từ hàng mấy thế kỷ nay đây chính là trái tim quyền lực của Tây Tạng, một quyền uy thế tục hoà quyện vào niềm tin tôn giáo rất đặc biệt, một tôn giáo mà khởi thủy là vô thần. Các vị Đạt lai Lạt ma được xem như là hoá thân của nhau, từ vị đầu tiên đến vị hiện đang lưu vong đã được 14 đời. Ý tưởng thật là tốt đẹp khi tiếp nhau trên con đường đầy gian truân của hạnh Bồ tát.

Các bức tường của Potala được xây bằng đá dày, nhiều phần được làm bằng cây khô quét sơn màu đỏ rất cân đối về màu sắc. Bên trong các bức tường này là hàng cây số hành lang ngoằn ngoèo dẫn đến những gian phòng thờ, nơi tụng kinh, phòng đọc sách và những bảo tháp chứa nhục thân các vị Lạt ma. Trong ánh sáng yếu ớt của những bóng đèn điện vàng và những ngọn đèn thắp bằng bơ trâu Yak thoảng mùi nồng nồng, là… Vàng. Vàng và Ngọc ở khắp nơi, trong đồ thờ, bao bọc kinh sách, cẩn trên bảo tháp…Toàn bộ của cải của ngàn xưa Tây Tạng đổ về đây nhằm tôn vinh đức Quán thế âm. Nhưng phải chăng cũng chính Vàng Ngọc, tượng trưng cho quyền uy, là nguyên nhân của bao cuộc thảm sát đằng sau những bức tường Potala?

Từ ngày khu tự trị Tây Tạng ngập tràn du khách, người ta chỉ đón khách vào tham quan bên trong Potala theo từng đoàn cách nhau khoảng 20 phút. Nghe nói trong tương lai chính quyền sẽ xây một mô hình Potala cho khách tham quan mà thôi. Potala sẽ lại đóng cửa, họa chăng chỉ đón những khách tham quan đặc biệt, nhiều quyền lực!

Người hướng dẫn viên mở cánh cửa cuối cùng để bước ra bên khỏi nội cung, hai người công an Trung Quốc tắt đèn. Trong đoàn viễn khách hôm nay có ai sẽ lại gặp Potala lần thứ hai trong đời?

Dưới chân ngôi đền thiêng hàng đoàn taxi nối đuôi nhau, thực tại được nhắc nhớ với những bảng hiệu quảng cáo đã lấp lánh ánh đèn, những dòng chữ Hán to xen với những dòng chữ Tạng nhỏ hơn.
Rời Tây Tạng trong buổi sớm cuối thu ảm đạm, lá bạch dương vàng như rụng nhiều hơn, thu huy hoàng không còn nữa, thiên nhiên chuẩn bị vào đông lặng lẽ. Mặc cho nỗi buồn viễn khách, mặc cho hàng ngàn cửa hiệu mang đầy chữ hán mọc lên khắp Lasha, mặc cho những viên thái thú đến rồi lại đi, thiên nhiên nơi đây vẫn vậy như từ bao đời nay vẫn vậy.

Ngoảnh lại nhìn Potala, ngọn đồi đỏ phủ tuyết trắng giờ đây sao trông như con mắt màu ngân nhủ* ứa ra dòng lệ đỏ. Những đoàn người hành cước lặng lẽ, những gương mặt Tây Tạng bất động thầm thì tụng niệm, những vòng mani vẫn quay tròn tỏa muôn lời kinh trong gió… họ có thấy giọt nước mắt như người khách phương xa?

Sài Gòn, Mùa mưa 2006

TĐK

* Nguyễn Bính

Trên tạp chí Da màu đang diễn ra cuộc tranh cãi quanh bài viết của ông Nguyễn Hữu Liêm về chuyện ông dạy Đại học ở Việt Nam. Các ý kiến phản hồi đa phần là chê trách. Tôi có theo dõi các bài viết trước của ông Liêm cũng như các bài trả lời phỏng vấn của ông, có khi cũng không đồng ý với ông Liêm, nhưng tôi thấy ông ấy cũng là một người chừng mực, nên tôi cũng giữ lấy sự không đồng tình trong niềm tương kính. Nhưng lần này thì tôi không biết ông Liêm muốn truyền đi thông điệp gì trong bài viết của mình, và tôi  góp một lời bàn  nằm trong nhóm chê trách chiếm đa số (Bolsevik?) Tôi chê là chê cái bài viết này chứ không hề dám bàn chuyện đúng sai, lại càng không dám đụng tới kiến thức, kinh nghiệm của một luật sư Hoa Kỳ. Việc tranh cãi diễn ra lâu, và có vẻ mở rộng chủ đề hơn. Nhân bài viết này của ông Liêm và cuộc tranh luận trên Da màu, tôi xin mạn phép bàn về 1 chi tiết trong sự cố này, đó là việc giảng dạy critical thinking ở nước ta.

Tôi không biết trong hệ thống trường công lập (chính thống?) ở Việt Nam thì người ta đã"nhập cảng" món này chưa trong cái thời "cải cách giáo dục", rồi "hội nhập quốc tế này". Nhiều trường Dân lập, Tư Thục (mấy khái niệm này cũng bàn cãi lung tung ở Việt Nam) thì đã cho giảng dạy môn này từ vài năm nay. Tôi thực sự không biết đây là một trào lưu nhập cảng hay quả thực những nhà giáo dục tâm quyết muốn nó đem lại sức sống mới cho giáo dục Việt Nam. Nội dung của môn học này chắc không có gì phức tạp để giải thích dài dòng, nó đã gói gọn trong cái tên tiếng Anh của nó. Nếu mạn phép dịch ra tiếng Việt (Hán Việt) thì có lẽ nó là Tư duy phản biện, về điểm này xin các bậc thức giả góp ý. Nhưng dù sao thì nội dung của nó cũng rất rõ và suy nghĩ thêm một chút nữa thì nó là cái gì đó rất bình thường của một xã hội bình thường, phát triển trong sự mưu cầu hạnh phúc và bình đẳng cho tất cả các thành viên.

Tôi được phân công giảng dạy môn này (dựa trên giáo trình của Catherine Dawson thì phải?) trong một học kỳ. Tôi tự vấn là thầy và trò sẽ critique cái gì đây trong một không gian học thuật có sợi chỉ đỏ xuyên suốt, có một học thuyết đỉnh cao dẫn dắt tư duy? Hay là chúng tôi sẽ critique cái gì đấy trừ cái ấy ra? Viết đến đây tôi chợt nhớ lúc nhỏ hay bị hù dọa ông kẹ, cứ thế mà sợ, không critique gì cả, không tự hỏi ông kẹ là ai. Thôi chắc là critique nhưng trừ những người ấy ra! Hết học kỳ, tôi nhận ra cái kiểu phân tích trong đầu óc phương Tây, có khi làm cho mình rất bực bội, thực sự giúp tôi truyền được thông điệp critical thinking đến sinh viên mà không hề phiền lòng đến ai cả.

Như vậy thì dạy critical thinking ở Việt Nam là đúng rồi, là phải rồi. Sẽ chẳng phải là tệ hơn sao khi không có nó! Có, dù không tròn vẹn vẫn hơn là không có gì chứ. Điều này hẳn ai cũng sẽ đồng ý. Nhân đó tôi thấy rằng chuyện ông Liêm hay nhiều người khác ở hải ngoại về giảng dạy là hợp lẽ. Ông Liêm sẽ tốt hơn một phó tiến sĩ nào đấy thấm nhuần từ nhà trẻ đến luận án chợ Huỳnh Thúc Kháng chứ. Dĩ nhiên là tôi cũng thấy khôi hài cái chuyện hụ còi, rồi chuyện đo huyết áp của thầy Liêm. Những người con nặng nợ với Mẹ Việt Nam đâu cần những thứ ấy. Đau thương đã trải qua, chia rẽ đã trải qua, lịch sử đòi những người con Việt phải thành tâm. Hy vọng và duy lý là thế mà đến đây tôi cũng nghĩ rằng chúng ta khó lòng thoát khỏi karma của lịch sử tồn tại của chúng ta.

Thôi thì tôi trở lại mệnh đề Có còn hơn không. Nếu Đại học Duy Tân là nơi chỉ đón các em rớt trường khác, thì có gì là không tốt để các em được học critical thinking với thầy Liêm? Nhân vật tiểu thuyết của Nguyễn Khắc Phục (Bay qua cõi chết), được đứng ra thành lập một trường tư, như vậy có tốt hơn không nếu như ông ấy chỉ mải mê kiếm bằng cấp nơi này nơi nọ trong bộ máy công quyền!

Hy vọng và nhẫn nại trong một cuối hè nóng bỏng.

TĐK

Tui vốn không phải kẻ đam mê thể thao nói chung, đá banh nói riêng; chỉ nghĩ là nhúc nhích tay chân cho nó khỏe, vậy thôi. Cái việc đặt đồng hồ báo thức lúc 2, 3 giờ sáng để theo dõi trực tiếp 1 trận banh là không có tui trong đó. Đang mùa đá banh ni ắt hẳn là ở quê nhà rộn ràng lắm, vậy ra cái không khí đá banh với cái thằng không-đam-mê là tui chợt trở thành tình cảm hoài hương. Mà hoài hương trên TV thôi chứ bên nhà hàng xóm cứ im lìm, ngoài đường dăm cái xe chạy qua, …cuối tuần dân Mỹ rủ nhau xem đá banh Mỹ, bóng chày…

Mà tại sao cái môn đá banh hấp dẫn nhiều người như vậy? Người ta dùng vô số mỹ từ nào là vũ điệu trên sân cỏ, môn thể thao vua… để chỉ việc đá banh, rồi ác liệt hơn là gán cho nó thành… tôn giáo luôn! Thôi thì ngoa ngôn đại ngữ cho cái môn đầy hỉ nộ ái ố đó cũng vui vui. Tui cho rằng có nhiều nguyên nhân làm cho nó hấp dẫn.

Đầu tiên là sự bất ngờ. Người ta không thể thực hiện các phương trình hay bất phương trình khi xem 1 trận đấu, 1 đội banh mạnh mà sơ sẩy cũng te tua như chơi bới các đội banh làng. Mà sự bất ngờ này có khi ông trọng tài cũng góp phần vào đó khi không xem kịp các màn đấm đá nhau, nhất là với mấy tay hay chơi ăn gian như chàng béo Maradona năm nào chơi banh bằng tay. Có người đòi phải có hai trọng tài, rồi nào là thiết bị nghe nhìn đủ thứ, nhưng có lẽ nếu trận banh mà chính xác như rứa thì chắc kém đi phần hấp dẫn.

Một việc nữa mà môn đá banh mang lại trong các giải thi quốc tế là cái gì đó như sự công bằng. Không phải cứ nước lớn và giàu thì tha hồ làm mưa làm gió trên sân banh. Một tỉ ông tàu con trời cũng chỉ chọn ra được 11 ông áo thun xà lỏn để chơi banh. Tui nhớ năm xưa đội banh Tàu bị một cái nước bé tí ti ở Nam Mỹ quần cho tơi tả. Ngay trong kỳ này siêu cường Hoa Kỳ bị xứ Ghana kém phát triển hạ đo ván.

Nhưng để tìm hiểu hết cái sự ồn ào trên đường phố Sài Gòn xung quanh các trận banh chắc phải quan sát nhiều cái đám khán giả. Có lẽ là với thời gian gần 2 giờ đồng hồ nhiều người sẽ quên đi nhiều thứ phiền não hằng ngày. Mà cái môn này nó nhiều bất ngờ cho nên chuyên gia đá banh cũng đoán trật như chơi, mà cái ông xe ôm đầu xóm cũng có thể đoán trúng, thế mới hay. Nhiều tay thất đời phẫn chí có lẽ cũng tìm trong cái không khí ấy điều chi đó tự kỷ ám thị cho mình mà quên đi bao chuyện đời bất công với hắn ta. Thí dụ như khi xem đội Anh đá thì nhiều người cứ tưởng mình là Bé Câm (Beckham) tới nơi, hay là kiều nữ cỡ Bít Ni Xì Bẹt (Breatney Spears) cũng với tới chứ bộ không à!

Cái chuyện tâm lý tự kỷ ám thị đó có lẽ cũng quyết định nên ủng hộ đội nào, thường là các đội mạnh rất có nhiều fan, vì đơn giản là khi cái đội ấy thắng thì mình cũng thắng (bỏ qua chuyện cá độ nhé), cái chiến thắng ké ấy làm quên đi bao thất bại của đời thường. Dĩ nhiên có nhiều người cũng vì tôn trọng cái đẹp mà ủng hộ 1 đội nào đó, ví như đội Brazil chẳng hạn rất được hâm mộ, hay cô con gái tui đây ủng hộ đội Argentina chắc là do cái anh chàng chi cột tóc đuôi gà rất đẹp trai nọ chứ không phải anh béo Maradona!

Trở lại chuyện tui coi đá banh. Khi thời giờ công việc rảnh rỗi tui cũng góp mắt góp chuyện vô mấy vụ đá banh. Trong thời gian có giải quốc tế thì cũng liếc hết mấy cột thể thao để còn có chuyện mà góp bên tách cà phê vĩa hè. Có điều là tui không có đội nào ruột cả nên khi xem 1 trận banh tui hay ủng hộ cho đội được coi là yếu hơn vì nếu họ mà thắng thì tui sẽ sướng lây trên cái sự bất ngờ ấy. Mà trong sâu xa tui cũng mong muốn có sự công bằng trong cái tình cảm thiên vị đó. Thí dụ như khi xem đội Brazil đá với đội Bắc Hàn, tui rất ủng hộ mấy ông Bắc Hàn mặc dù tui chẳng ưa lãnh tụ vĩ đại của họ chút nào. Của đáng tội chắc họ chỉ ăn bắp cải nên năm nay thua nhiều quá, cuối trận chạy không muốn nổi (lại nhớ lãnh tụ kính yêu của họ rất khóai khẩu tôm hùm).

Tui cũng thích coi chơi banh hơn là cứ nhăm nhe vô việc thắng thua, vì vậy tui rất ủng hộ mấy ông châu Phi, họ đá banh như trẻ con chơi ngoài đường vậy, như vậy mới là chơi chứ! Và như vậy tui không ưa mấy tay hay ăn gian như anh béo Maradona xài bàn tay của Chúa năm nào. Năm nay bàn tay ấy chuyển nhượng cho 1 ông bạn Uruguay láng giềng xài, làm cho đội Ghana của tui thua tức tưởi. Hay là tui cũng không ưa mấy cái đội kiêu ngạo. Khi xem mấy anh đẹp mã rã đám bên Ý bị thua tơi tả bởi các cầu thủ Slovakia, thiệt tui sướng vô cùng, đáng đời cái thói xem thiên hạ chẳng ra gì.

Cuộc vui rồi cũng sắp tàn, cuối tuần này dân Mỹ lại rủ nhau đi coi bóng chày, dân Mít như tui hay vài ông Mễ hàng xóm sẽ chờ xem trận banh chung kết. Ôi sao mà nhớ cái tách cà phê vĩa hè Sài Gòn chi lạ.
 

Hè 2010, Cordelia

.

Cái nơi mà tôi muốn ở trong mùa hè này là Thái Lan. Các bạn thận trọng thì sẽ mắng tôi là “cái thằng dở hơi, nơi ổn định yên bình không đi mà đi vô chỗ bất ổn như rứa”, các bạn cởi mở hơn thì sẽ nói “thằng cha ấy nó thích phiêu lưu”. Thực sự thì tôi chỉ có một lý do là “Tôi yêu dân tộc Thái”. Tôi muốn chứng kiến sự thay đổi và chia xẻ với người Thái nổi đau của sự chia rẽ.

Tôi đến Thái Lan lần đầu tiên cách đây 13 năm. Những hình ảnh đầu tiên của xứ sở này làm tôi mềm lòng, nụ cười trẻ thơ của cô nhân viên sân bay giữ giùm hành lý, ánh mắt thân thiện của anh lái xe bus từ sân bay vào phố, đám học sinh tan trường chững chạc và đoàn nhà sư trong nắng bên ngoài Hoàng Cung. Một thoáng Băng Cốc ấy vẫn còn nguyên sau chừng đó năm, chưa một lần quay lại. Chừng đó hình ảnh đủ xua đi những lời đàm tiếu về xứ Thái vào những năm đầu thập niên 90, nào là sự phát triển lộn xộn gây ra nạn kẹt xe (sau này tôi tự hỏi cái nạn kẹt xe ấy so với cái đang diễn ra ở đường Nguyễn Hữu Cảnh, Hai Bà trưng…thì như thế nào?), nào là nạn mại dâm lan tràn (lúc ấy hình như chưa có phong trào tìm chồng Đài Loan hay Hàn Quốc)…Thế rồi người Việt lũ lượt rủ nhau đi Thái Lan du lịch, các đồng nghiệp, bè bạn có người đi vài lần trong năm. Tôi nghe kể lại nhiều về Thái Lan, đất nước ấy không còn xa xôi nữa, vậy mà bởi cái duyên làm sao, tôi chưa hề trở lại.

Thái Lan là đất nước duy nhất ở Đông Nam Á, và thứ hai tại châu Á (nước kia là Nhật Bản) không rơi vào ách thực dân trong hơn 400 năm qua. Trước những hạm thuyền phương tây dữ dằn vào thời đó, Băng Cốc dang tay chào đón, không im lìm bất hạnh như Đà Nẵng hay Thượng Hải. Đế quốc Siam biết mình phải thay đổi. Quốc hiệu thay đổi, và nhiều thứ thay đổi theo. Siam trở thành Thái Lan, xứ sở của người Thái, những người Tự do, nhẹ nhàng tham gia vào chính trường thế giới. Lịch sử ghi công hai vị vua anh minh, Mongkut và con là Chualongkorn, khởi đầu cho những cải cách xã hội làm nền tảng cho nước Thái đi lên.

Phật giáo từ lâu đã là nền tảng của dân tộc Thái, điều ấy làm cho người Thái cở mở và hiếu hòa. Vua Mongkut đã có thể hào hứng bàn luận về Moise và kinh Thánh với các giáo sĩ. Trong hoàng cung của ông các công chúa và hoàng tử học tiếng Anh để chuẩn bị cho “toàn cầu hóa”. Phải chăng tinh thần Phật giáo đã làm cho người Thái dễ dàng chấp nhận những điều mới? Tránh xung đột, xả bỏ mọi ưu phiền! Những nhận định có vẻ ngược đời vào cái thời điểm mà 1 phần Băng Cốc vẫn còn những cột khói đen chưa tắt.

Tư tưởng Phật giáo ngay từ đầu đã được người khai sinh ra nó đánh giá là khó lòng được thông hiểu bởi mọi người. Chỉ với tinh thần Bồ tát mà Đức Phật và các đệ tử mới dấn than mang đuốc Tuệ trên đường khai sáng đầy chông gai. Ngay lúc còn tại thế, Ngài cũng đã từng bất lực nhìn cuộc chiến thảm sát dòng họ mình do bởi sự sân hận u mê quá lớn. Và trong suốt lịch sử xiển dương Phật giáo không ít lần sự sân hận u mê ấy lại bùng phát đầy máu của chiến tranh và bạo lực. Các cuộc ám toán đằng sau bức tường điện Potala ở Tây Tạng, cuộc chiến Miến-Thái của những vị vua theo Phật để tranh giành xá lị! Những sân hận u mê ngay trong Tăng đoàn, ngay giữa những người con Phật.

Đất nước Phật giáo Thái Lan cũng không tránh được những duyên nghiệp chồng chất của cõi u minh. Cuộc cách mạng năm 1932, rồi các cuộc biểu tình cuối thập niên 80,…là những xung đột chính trị trên cõi thế, là những chập chờn của đuốc Tuệ ở cõi Tâm. Người Thái đều thoát ra khỏi những bi kịch ấy với ít tổn thương nhất, nếu so với những cuộc cách mạng vĩ đại khác, ở nơi khác. Máu đã đổ trong cuộc xung đột lần này của hai phe đỏ và vàng trong hai năm qua, đất nước đã đứng bên bờ nội chiến. Các cột khói đen đầy u tối ám ảnh bầu trời Băng Cốc trong mấy tuần qua. Người đứng đầu chính phủ Thái kêu gọi hòa giải sau khi bạo lực đã bị dập tắt bằng bạo lực. Những thủ lĩnh áo đỏ buông vũ khí, họ nói rằng họ đau lòng trước bạo lực. Tôi tin lời cả hai phía, một bên từ bỏ bạo lực, còn bên kia phải cải cách xã hội. Tôi tin lời một quan chức Thái rằng đất nước Thái Lan sẽ có một nền dân chủ khỏe mạnh hơn sau biến động này. Những người Thái sẽ lại tìm được tiếng nói chung, sẽ thức tỉnh sau những giây phút sân hận u mê không lý trí. Sẽ là u mê hơn đối với những người mong muốn cho dòng đầu tư từ bỏ người anh em láng giềng đang hoạn nạn, những người chưa gì đã “nâng quan điểm” một cuộc đấu tranh giai cấp (nếu như vậy thì tôi cũng không biết xếp ông Taksin vào giai cấp nào). Với lòng chân thành chúng ta hãy mong cho ánh đạo vàng lại rực rỡ trên đất Thái, mong cho ông Thủ tướng hòa giải được bất đồng với những người anh em áo đỏ của mình (ông vẫn công nhận những bất hòa chứ không đổ cho một thế lực ngoại bang nào cả).

Những cơn gió mùa nồng ấm sẽ xua tan những cột khói vỏ xe ở Băng Cốc. Chính những cơn gió mùa này ngày xưa đã mang những nhà sư vượt trùng dương cùng tư tưởng Phật giáo đến cho vùng Đông Nam Á. Hoa lan sẽ nở và du khách sẽ đến với đất nước của nụ cười. Tôi nhớ về cái đêm Băng Cốc mùa Phật đản năm xưa với tràng hoa nhài thơm nhẹ trong một ngôi chùa. Mùa Phật đản lại đến, tôi mong trở lại Băng Cốc để thấy cả màu đỏ lẫn màu vàng đều nằm trong lá cờ của Đức Thế tôn.

Hè 2010, Cordelia

Tôi đến Volendam vào mùa thu năm 2000. Mùa thu ở miền bắc Âu không huy hoàng như Paris hay miền núi Trung Âu, nó vẫn xam xám cái màu cố hữu của vùng biển Bắc, và mưa lất phất bay trên ngôi làng chài cổ kính. Làng này có lịch sử rất xa xưa, nghe đâu được tạo dựng từ thế kỷ 14, và trải qua bao dâu bể của lịch sử Hà Lan, ngôi làng vẫn….như thời xa xưa ấy. Tôi đứng trên con đường nhỏ vào làng mà nghĩ tới sự thách thức thời gian của những ngôi nhà cổ hai bên đường, mà trên tất cả là sự thách thức dòng lịch sử kinh tế xã hội như vũ bão đã diễn ra trên xứ sở này.

Có thể nói không ngoa rằng lịch sử thế giới hiện đại bắt đầu từ đây, từ Hà Lan, xứ sở của những người chăn bò sữa và đánh cá cần cù, những lái buôn thông minh. Họ đã hoài thai những ý niệm đầu tiên về thị trường chứng khoán, về tự do thương mại,…về chủ nghĩa tư bản. Với lãnh thổ và dân số khiêm tốn của mình, người Hà Lan đã đi tiên phong trong sự hình thành thương mại toàn cầu với những hạm thuyền lừng danh của công ty Đông Ấn Hà Lan. Nước Hà Lan ngày nay không nằm trong G7, thậm chí G8, là các quốc gia có nền kỹ nghệ hàng đầu, do kích thước quá khiêm tốn của mình (vốn chỉ rộng hơn đồng bằng sông Cửu Long một chút), và cũng có thể là do di chứng của căn bệnh Hà Lan ngày xưa, khi phát hiện ra những mỏ khí đốt khổng lồ, hậu duệ của những người xây đập đã ngủ quên giấc Nam kha bên ánh lửa tài nguyên phong phú. Tài nguyên không tái tạo, than ôi bài học vỡ lòng dễ đâu ai cũng thuộc!

Các cuộc chiến tranh đã trôi qua, nóng và lạnh, các chính biến và cách mạng, người ta đã khôn hơn, bình thản hơn. Hà cớ gì phải hì hục phát triển công nghiệp nặng trên mảnh đất mong manh giành giật từ tay biển cả này? Những người khổng lồ Shell, Philips…chắc hẳn đã đủ tôn vinh danh tiếng quốc gia trên toàn cầu. Mảnh đất thấp đầy bùn nhão và cạn kiệt khí thiên nhiên vẫn điềm nhiên tạo ra giá trị thặng dư cho chủ nhân của nó mà không cần tới công nghiệp nặng: sữa bò, đánh cá, chế tác kim cương, chế tạo bia, và…du lịch. Nhẹ nhàng, sung túc!

Ngôi làng Volendam ít nhiều mang hình ảnh ấy của nước Hà Lan.

Từ đô thị phồn hoa Amsterdam, du khách băng qua những cánh đồng ngay ngắn tinh tươm thoảng mùi phô mai và bất ngờ dừng bước trước ngôi làng nhỏ. Không hàng quán, không khách sạn mini lẫn phồn hoa hiện đại, Volendam thỏa lòng khao khát shopping của du khách một cách chừng mực trong vài cửa tiệm bán postcard, guốc gỗ, và …y phục thế kỷ 14. Các cửa hàng này quây quần quanh một quảng trường nhỏ cổ kính, và không xa là bến thuyền, những con thuyền trắng nằm phơi mình dưới làn mưa nhẹ, vài tia nắng hiếm hoi lấp lánh trên cột buồm. Người Volendam vẫn ra khơi đánh cá, trên những con tàu hiện đại, và cá được đưa về đâu đó trong khu chế biến xa xa, để lại bến cảng cổ kính trầm tư trong mưa thu nhuần nhị đón khách đường xa.

Đã có một lớp cư dân không làm nghề chài kéo đến Volendam, những người giàu có, đa phần lớn tuổi, để được tận hưởng không khí thanh bình xưa cũ. Giá nhà ở Volendam vì thế đắt lên, nhưng nhờ thế mà phố cổ vẫn còn nguyên vẹn. Tôi đi dọc con đường chính, cảm nhận hồn phách xa xưa qua những viên đá lót đường, ngắm nhìn các chậu hoa xinh xinh bên bậu cửa sổ, một bà cụ già ngồi đọc sách, một người đạp xe thong thả lên dốc… Chúng tôi cùng cả trăm du khách như lọt thỏm giữa bầu không khí cổ kính bao la khiến tôi chạnh lòng nhớ tới Hội An. Lần đầu tới Hội An năm 1993 tôi cũng có cảm giác ấy…

Mùa thu hai lẻ chín tôi trở lại Hội An. Tôi đã đến Hội An nhiều lần và phải thú thực rằng tôi yêu ….ngôi làng đó. Và lo lắng nhìn thấy nó được tôn vinh là thành phố…

Hình như có quan niệm cho rằng hạnh phúc sẽ tăng lên theo sau những danh hiệu! Vâng, thì thành phố Hội An! Thành phố cổ có nhiều cái….mới. Quảng trường Sông Hoài với mấy cái trụ bê tông như bước ra từ tiểu thuyết của Kim Dung tiên sinh, đường Nguyễn Phúc Chu mới tinh tươm bên hữu ngạn, hai ba khu ….ẩm thực có lẽ là một thử nghiệm đột phá của cái gọi là du lịch cộng đồng, ngôi chợ cũ kỹ đang được xây lại (mà chỉ mới xem mô hình không thôi đã thấy…hoành tráng đến phát choáng)….Bước chân lang thang đưa người du khách nặng lòng với làng Hội An năm xưa ra biển cửa Đại. Cả một đoạn đường bốn cây số từ Hội An xuống biển hầu như không còn đất trống nữa, vài mảnh ruộng buồn bã hắt hiu…Đủ loại kiến trúc, từ giả cổ đến hiện đại hăng hái vươn lên, với bao đường ngang lối tắt đều đã được hóa bê tông, bao vây mấy khu vườn xưa cố chấp đứng trân mình chối từ niềm vinh dự lên thành phố.

Những con đường trong khu bảo tồn đông nghịt du khách và người bán hàng,… hình như dân số Hội An đang gia tăng?! Đâu rồi không gian cổ kính bao la như tôi đã có với Volendam? Đâu rồi những bức tường rêu khiến không gian và thời gian quyện chặt, vun vút đưa ta ngược về với thật nhiều năm trước? Gió lồng lộng thênh thang, không hề phải len lỏi cúi luồn giữa những khối bê tông đầy sắc màu hiện đại. Hội An khi ấy…ít người, shop ít mà nhà hàng cũng thưa. Không như hôm nay, Hội An đang dần trở thành một cái shop khổng lồ!

Cô bạn vong niên của ở Hội An cho rằng sự sôi nổi của thương mại như thế quả cũng không hay nhưng trong chừng mực nào đó thì nó tạo điều kiện cho Di tích Hội An sống, chứ không phải như một bức tượng hay một phế tích. Nhưng Volendam không hề chết! Những cánh đồng Hà Lan xung quanh Volendam vẫn rạo rực mùi phômai, người Volendam vẫn đánh cá, vẫn hàng ngày mang đôi guốc gỗ ra đồng…Mấy người đánh cá ở Hội An nay đâu? Mấy làng dệt chiếu ven sông Thu liệu có còn không? Tôi thấy thấp thoáng một lão chài quắt queo nơi Cửa Đại, tôi nghe tiếng dệt chiếu rộn lên rồi tắt ngấm trong các shop phục vụ du khách. Quá vãng của Hội An chỉ còn là những đoạn phim sống mua vui cho du khách trong thoáng qua. Phải chăng Hội An đã đoạn tuyệt với quá khứ buồn bã, nằng nặng mặc cảm của nông thôn và cả ngư dân? Hội An bây giờ lấy du lịch làm chủ đạo? Du lịch không chỉ dừng lại ở mấy con đường hẹp quanh chùa Cầu, nó lan xuống biển, kéo theo hàng loạt các dịch vụ vệ tinh, nó hiên ngang ngự trị trên các cồn cát biển bao đời nay chỉ biết có sóng và thuyền thúng. Hàng trăm taxi dập dìu đưa khách từ phố xuống, rồi từ biển lên, tất bật rộn ràng…

Lúc dịch SARS bùng nổ tôi có dịp đến Hội An, phố vắng như tờ, khách sạn đìu hiu lặng lẽ…Nhưng cái vắng lặng ấy không phải là cái hồn tĩnh tại của mấy trăm năm hoá thạch khiến ta phải kính cẩn lắng nghe.Đó chỉ là sự im lặng lo âu của gã chào hàng trong bữa chợ thất bát. Có những điều không thể đảo ngược khi nó đã vận hành theo một cách nào đó. Khi dịch SARS đi qua thì du khách trở lại, du lịch vẫn là chủ đạo. Không còn thấy đâu nữa bóng bà cụ áo nâu cũ kỹ bán lục tàu xá như trong những lần đầu tôi đến Hội An! Bây giờ là các cô bán hàng mặc áo lụa ngời ngời, tay lăm lăm tờ menu, miệng đon đả “Sir! Sir! Madame! Madame!” (Ông ơi! Ông! Bà ơi! Bà!) ở các khu ẩm thực quy hoạch….

Những thức quà quê có lẽ không còn ngon như xưa, nhưng rõ ràng người Hội An khá lên đấy chứ! Nếu cứ mãi tiếc nuối cái hình ảnh xưa cũ thì e rằng ta lại thành kẻ ích kỷ! Nên tôi chỉ dám mong cho ông lão chài lưới nơi Cửa Đại, cô gái bán những con giống bằng đất sét…cũng hài lòng trong cái nếp du lịch chủ đạo ấy, và ngộ nhỡ…lúc nào đấy không có du khách thì Thành phố Hội An vẫn là nơi vui vẻ bình yên. Và mong sao cho cái linh hồn xưa cũ của Hội An, cái làm cho du khách đến đây, không mất đi, không khiến nó biến thành người khác!

Buổi chiều tôi rời Hội An nắng vàng rực rỡ., Tôi cứ tần ngần mãi bên cánh cửa gỗ của Bảo tàng Gốm sứ Mậu dịch, trên cánh cửa này là một khung sắt có rèn hình huy hiệu của Công ty Đông Ấn Hà Lan. Đã có những người Hà Lan đặt chân đến đây, có ai đến từ Volendam không nhỉ?

Sài Gòn
Mùa mưa 2009