Mẫu đơn [1]

Bạn tôi nguyên là "công nhân hợp tác lao động" đi từ đất Bắc, hiện cư ngụ tại Dresden. Nhân có lần tôi đến đó tham dự buổi họp mặt thường niên của Trung tâm Văn bút Lưu vong (Exil P.E.N., Zentrum der Schriftstellerinnen und Schriftsteller im Exil deutschsprachiger Länder), tôi ghé thăm cô.

Hạ tuần tháng năm, mùa hoa đỗ quyên sắp tàn, hoa mẫu đơn đang độ khoe sắc. Một lần đi dạo chung, tôi chỉ cô một bụi cây rực rỡ hoa đỏ trong vườn người lạ, tấm tắc:

- C. xem, bụi hoa mẫu đơn kia đẹp quá!

Bạn tôi chau mày:

- Hoa này mà là hoa mẫu đơn à?

- Chứ là hoa gì?

- Mẫu đơn ở ngoài em khác, hoa tí tẹo, đơm từng chùm kia.

Tôi ngạc nhiên và thắc mắc quá đỗi, thầm hỏi: "Mẫu đơn quái quỉ gì mà tí tẹo, lại còn đơm từng chùm? Không thấy mẫu đơn của… người ta toác hoác như cái chén ăn cơm thế kia sao?" Sau đó chúng tôi "trao đổi ý kiến" qua lại, xém chút cãi nhau mà cuối cùng vẫn không "nhất trí" về một mẫu số chung cho cái gọi là "hoa mẫu đơn".

Sau đó về nhà, ngẫm lại, tôi chạnh nghĩ: "Hay là ở xứ Bắc người ta gọi bông trang là hoa mẫu đơn?" Chui vào tin mạng tìm tòi, thì y như rằng:

Mẫu đơn hồng phấn [2]

Trang cam (Nam) / Mẫu đơn cam (Bắc) [3]

Làm sao tôi quên được những bụi bông trang trong vườn nhà ngoại nằm cạnh con sông đục lờ phù sa, bùn non nhão nhoẹt lúc nước ròng, nơi làng Phước Hậu, đất Vĩnh Long thuở xa xưa ấy. Một cây mít cổ thụ che tàn ẩm mát cạnh lối đi lót gạch tàu. Nhiều bụi trang đơm bông mũm mĩm. Trang là loại cây kiểng dân giả dễ bón quén, thường được người miền Nam trồng trong vườn nhà, vừa để làm cảnh vừa để dâng bông cúng Phật. Sắc bông trang đa dạng: từ trắng sữa, vàng lưu huỳnh, vàng kim, cam nghệ, hường phấn, đỏ lựu, đến tím phớt; cánh hoa mũm mĩm, ửng sắc lóng lánh như ngậm sương mai.

Cảnh vườn và ngôi nhà ngoại đã được tôi văn vẻ kể lại trong truyện ngắn "Mưa phấn" [4]:

"… Cũng có thể đó là ánh sáng toả ra từ mấy chân đèn cầy hình chim hạc trên trang thờ, từ khói hương trầm mặc của lư đồng, từ chiếc bình cắm bông trang màu gạch cua, từ lời kinh tiếng mõ vừa trầm trầm lê thê vừa trong trẻo nhọn hoắt, như âm dội của mũi tên sắt lao vào tấm chiêng đồng …"

Liên quan tới bông trang, nam nữ phương Nam có câu hò đối như sau:

Nữ gợi ý:

"Hò ơ… (chớ)… Biết anh thích mắm cá trèn,

Nên em chịu khó… ờ.

Hò ơ… (chớ)… Nên em chịu khó bẻ thêm đọt xoài."

Nam đối:

"Hò ơ…(chớ)… Chớ bông trang trước cửa, ai sửa bông trang vàng?

Ngày thời chuyện vãn… ờ.

Hò ơ… (chớ)… Ngày thời chuyện vãn, nên tối lại mơ màng thấy em."

Tôi còn sưu tầm được hai câu ca dao có cách dụng ngữ mỹ cảm lạ lùng, gờn gợn niềm chấp nhận số phận, dẫu tôi không thấu hiểu ẩn ý:

"Gió đưa, gió đẩy bông trang.

Bông búp về nàng, bông nở về anh."

Cũng trong tin mạng, tôi đọc được một giai thoại về Từ Hy Thái hậu và hoa mẫu đơn như sau:

"Trong cung Di Hòa Viên, Trung Quốc có vườn hoa mẫu đơn. Mẫu đơn là ‘quốc hoa’ của người Trung Quốc vì nó tượng trưng cho quyền quí, và là loài hoa mà Từ Hi Thái Hậu yêu quí nhất.

Nơi đây, đã từng xảy ra một câu chuyện vô cùng lãng mạn kiểu Từ Hi Thái Hậu – Tiểu Lan.

Sáng hôm ấy, Từ Hi Thái Hậu, sau khi tắm xong, chỉ khoác một tấm áo mỏng manh rồi đi dạo đến vườn hoa mẫu đơn. Theo sau nàng là chàng thái giám Lý Liên Anh, người nghệ sĩ tài hoa mà nàng yêu nhất trên đời. Giữa vườn mẫu đơn rộn ràng hương sắc, chợt một làn gió thổi qua làm bay đi tấm áo khoác mong manh trên người Thái Hậu. Chàng thái giám giật mình nhặt lấy tấm áo, cúi đầu dâng trả chủ nhân. Từ Hi Tiểu Lan cất giọng:

- Nhà ngươi đã nhìn thấy gì trong vườn hoa mẫu đơn đang lộng lẫy?.

Lý Liên Anh, không một phút chần chừ suy nghĩ, đã tâu:

- Thưa Thái Hậu, thần vừa nhìn thấy một đóa mẫu đơn màu đen đẹp nhất trong vườn mẫu đơn đầy hương sắc sáng nay." [5]

Nhưng, cho tới bây giờ, tôi vẫn chưa rõ tiếng Bắc gọi mẫu đơn, loài hoa vương giả đất Trung hoa, là hoa gì?

Suy tư lan man, tôi lại thắc mắc, không biết tại sao, đằng đẵng qua bao thế kỷ Nam tiến, cớ gì ngôn ngữ lại đổi thay nhiều lúc rốt ráo đến như vậy? Từ hoa nhài hoá thành bông lài, thôi thì cứ cho rằng vì… ngọng mà ra. Nhưng từ hoa mẫu đơn thành bông trang, hoặc hoa đại trở thành bông sứ, dường như hơi… bị kỳ cục. Ngôn ngữ cùng một chủng tộc không dưng rớt mất bản chất, biến dạng thành hai con đường sắt song hành theo nhau tới vô tận. Những khác biệt này, hẳn không phải tại ngọng hay kỵ huý kỵ hoét gì, mà có lẽ phát xuất từ hai nguồn ngôn ngữ khác nhau. Có phải chăng?

Dẫu xuất xứ từ đâu đi nữa, nhài cùng đại, lài với sứ cứ vậy mà chung sống cận kề. Ca dao miền Nam có hai câu sau đây biểu dương cá tính đàn ông, "xử lý" gọn bâng cả sứ lẫn lài:

"Bông sứ cùng với bông lài,

Tui quyết bẻ hết, khỏi ai cằn nhằn."

Ngắn gọn về hoa, vụn vặt bàn qua quả. Một vài tên gọi Bắc-Nam cho cùng một loại trái cây đã bắt tôi đôi phen lúng túng.

Vào… thế kỷ trước, vườn nhà ấu thơ của tôi ở phố Tân Định có trồng hai cây mận đỏ, một chua một ngọt. Cây mận ngọt, còn được gọi là mận hồng đào hay mận da người, phóng túng đơm trái quanh năm suốt tháng. Cây mận chua cần kiệm, chỉ ra hoa kết trái vào mùa nắng. Tôi "kết" cây mận chua hơn, vì cho trái ngậm nước mơn mởn, giòn sậc, chấm muối ớt, ngon rịn mồi hôi.

Trong bài viết này, tôi không có ý bàn về hương vị các loại trái cây, mà chỉ muốn vụn vặt đôi điều về phương ngữ. Người Việt miền Nam kêu thứ cây trái trong ảnh dưới đây

Trái mận (Nam) / Quả roi (Bắc) [6]

là mận, còn dân đất Bắc gọi là roi. Từ này, ở trong Nam, khi trẻ con nghe người lớn gằn giọng hỏi: "Muốn ăn roi không thì nói?", là rúm người, lắc đầu nguây nguẩy.

Tiếng Bắc, cây mận, quả mận là loại thực vật chỉ thích hợp phong thổ cao nguyên Đà lạt, mà người Nam kêu là táo. Còn táo, theo tiếng Bắc lại là loại quả hình thù như thế này… này:

Trái bôm (Nam) / Quả táo (Bắc) [7]

Giống cây trái này, thổ ngơi nhiệt đới phương Nam không có, nên người Nam mượn đỡ từ pomme của người Pháp, phát âm thành trái bôm (thỉnh thoảng thấy có người viết không dấu ^, là loại trái từng được nhập cảng từ Liên bang Sô-viết, Trung cộng và Hoa kỳ, mà dân Việt trong thời chiến tranh quốc cộng nếm mùi nhiều rồi, không thích ăn nữa).

Quả táo, theo Sáng thế ký, thuở khai thiên lập địa là thứ "trái cấm", treo trên cành Tri thức trong vườn Địa đàng. Nàng Eva, nghe rắn Tội lỗi xúi giục, bất tuân lời răn của Thượng đế, đã cùng chàng Adam cắn thử một miếng, theo kiểu:

"Ngày nào lòng tôi đã
biết vui biết buồn, ôm mối tương tư.
Ngày nào cánh Thiên Đường
đã mở hé tình yêu là trái táo thơm.
Tôi ghé răng cắn vào.
Miệng môi ngọt đắng, tình yêu cuối đường.
Là trối trăn cuối cùng,
giấc mơ não nùng vội tan." [8]

Ðể rồi chàng và nàng bị trục xuất ra vườn Địa đàng. Trong ý thức của hậu duệ Adam và Eva, "trái cấm" mang hình tượng quả táo, nhưng thật ra, đó là lỗi dịch thuật chữ malum, vừa có nghĩa "ác tính" vừa có nghĩa "cây táo", từ tiếng La-tinh. (Das gängige Bild vom Apfel als verbotener Paradiesfrucht beruht nicht auf der Bibel, sondern auf einer falschen Übersetzung des lateinischen Wortes malum, das sowohl "böse" als auch "Apfelbaum" bedeuten kann.) [9]

Thực tế hơn, khoảng cuối thế kỷ 17, khoa học gia người Anh Isaac Newton, lúc ngồi suy tư chuyện thế sự bên gốc cây táo, bị một trái táo rơi nhằm ngay đầu. Thần trí bèn vỡ lẽ, xui ông khám phá ra định luật vạn vật hấp dẫn, khai phóng một loạt những phát minh cho ngành khoa học tự nhiên về sau.

Riêng dân miền Nam, mỗi khi nghe nói tới trái táo, nhiều người nghĩ ngay đến loại táo ta, là thứ trái tròn tròn nho nhỏ như vầy nè, quí vị ơi:

Trái táo ta (Nam) / Quả … ? (Bắc) [10]

Loại trái chua chua ngọt ngọt, chấm với muối ớt này, hình như tiếng Bắc gọi là quả ô mai thì phải?

Có những loại cây trái bầu bạn thân thiết suốt thời ấu thơ và hoa niên tôi ở Sài gòn. Khẩu vị má tôi chuộng rau trái. Bản tính ba tôi ưa bôn ba phóng khoáng, sành điệu ăn uống, biết nhiều món ngon vật lạ. Anh chị em tôi, vì vậy, được và bị nếm đủ mùi thực vật cũng như động vật. Khẩu vị tôi gần với sở thích má: thích ăn rau trái. Mùa nào trái nấy. Nhưng chỉ có một vài loại trái cây được tôi đặc biệt chiếu cố: xoài, đu đủ, dưa hấu, sa-pô-chê và hầu hết các loại trái chua chấm muối ớt hay nước mắm đường như mận, cóc, ổi, me dốt, xoài tượng, … Thời tiểu học, tôi từng là bạn hàng thân thiết của á xẩm con có gương mặt bầu bĩnh, hai má đầy mụn, bán cóc, ổi, xoài tượng, đu đủ xanh ngâm nước cam thảo ở gần nhà. Vào những năm đầu trung học, ba tôi, sau khi đón anh và tôi ở Nguyễn Bá Tòng, cho xe tạt ngang trường Gia Long đón chị tôi. Trong khi chờ chị tan lớp, ba thường dẫn anh em tôi đi uống nước sinh tố trái cây. Tôi chỉ gọi quẩn quanh ba thứ: đu đủ, mít hay mãng cầu xiêm.

Trái mãng cầu, miền Bắc gọi là quả na, có hai loại: mãng cầu ta (na ta) và mãng cầu xiêm (na xiêm) hay mãng cầu gai (na gai). Mãng cầu ta có loạt dai và loạt bở. Hạt na đen nhánh tựa sắc răng nhuộm khéo của đàn bà, con gái xứ Bắc trước đây, và cũng là đề tài châm chọc quí cô lỡ thì mà còn kén chọn, qua câu ca dao thâm thuý dưới đây:

"Răng đen nhưng nhức hạt na,
Kén đi kén lại nó ra hạt bầu." [11]

Trái mãng cầu ta (Nam) / Quả na ta (Bắc) [12]

Ở đây, mùa này, các cửa tiệm thực phẩm á châu đang bày bán xoài Hồi quốc. Cũng ngọt, cũng ngon đó, nhưng dường như thiếu hương nắng nhiệt đới của xoài cát quê nhà. Thỉnh thoảng thấy bán ổi, chôm chôm, măng cụt và đu đủ "bay" (Flugpapaya, chỉ loại đu đủ chín nhập cảng bằng đường hàng không) Thái lan, tôi mua về ăn thử. Thua xa lắc chôm chôm Long thành, măng cụt Lái thiêu, đu đủ miền Nam. Ăn để hồi tưởng. Ăn bằng khẩu vị của hoài niệm. Ăn để đặt nghi vấn về những danh gọi cây trái trong tiếng Việt. Không biết cha sinh mẹ đẻ ra chúng là ai, mà nhiều loại trái cây có tên cúng cơm nghe ngộ nghĩnh quá chừng: bòn bon, chôm chôm, đu đủ, sầu riêng, mãng cầu, măng cụt, v.v….

Chúng, các loại trái cây kể trên, đã đồng hành theo tôi qua biết bao mưa nắng sắt se, cho tới lúc tôi rời quê hương. Xa nhưng không quên. Mà dường như thắm thiết hơn. Vì vị chua của mận của táo Đà lạt, vị ngọt lìm lịm của xoài, săn sắt của đu đủ, tha thiết của mít, vị mát khoảng khoái của dưa hấu được tẩm thêm hương liệu của nhung nhớ, của thương tưởng về những tháng năm đã bạt ngàn, những người thân yêu đã lìa xa. Nhưng, trong tâm tưởng tôi, tất cả đã đọng lại thành những hương vị đậm đà hoài niệm về một quãng thời gian cùng nơi chốn đã mờ khuất.

(Đức, tháng 7. 2011)

[1] http://dotrangtri.net/hoa-mau-don/9671.html

[2] http://www.hoatuoidep.com/tu-van-hoa-tuoi/y-nghia-tang-hoa/358-y-nghia-cac-loai-hoa.html

[3] http://www.botanyvn.com/cnt.asp?param=news&newsid=661

[4] "Hòn còng lửa", tr. 155, Văn Mới, California, U.S.A., 2002.

[5] http://nhatchimai.forumvi.net/t481-topic

[6] http://www.forvn.com/forums/viewtopic.php?id=6279

[7] http://bee.net.vn/channel/1982/201004/Qua-tao-uc-45000-dong-va-chuyen-tiet-kiem-1751204/

[8] "Bao giờ biết tương tư", nhạc và lời Phạm Duy & Ngọc Chánh.

[9] http://de.wikipedia.org/wiki/Adam_und_Eva

[10] http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A1o_ta

[11] Các câu hò đối và ca dao trong bài viết này được tôi sưu tầm từ http://e-cadao.com/cadaosearch.asp

[12] http://www.tin247.com/mang_cau_va_cong_dung-10-56258.html

tưởng không về nữa rừng thưa lá
tháng tám mưa ngoài rụng trắng bông
mây ngơ ngác khói trời nhuốm bạc
sợi tóc thở dài đêm tình nhân

tưởng không nhớ nữa lời ngoảnh mặt
mưa nắng tay ôm thời tiết quên
hình hài nguyên vẹn thanh xuân cắt
vụn chéo trăng còn níu chút đêm

tưởng không mộng nữa mùa thao thức
đếm giấc thời gian quầng mắt câm
bỗng nghe rớt giọt ngàn tịch lặng
hoang phế này rớt xuống trăm năm

tưởng không thấy nữa vườn trăng mọc
thuở đoá từ bi toả hết hương
từ độ lượng đi xanh xao tóc
mây chở lên vai di tích tôi
 

03.2011

.

Có thể nói, ngoài văn chương là bộ môn nghệ thuật mà tôi trực tiếp dự phần, âm nhạc và điện ảnh gắn bó với tôi mật thiết nhất. Trong bài tản văn này tôi muốn đề cập tới tân nhạc Việt nam cùng một số giọng hát gần gũi khiếu thưởng ngoạn của tôi nhất.

Tôi thích nghe nhạc từ tuổi hoa niên. Giờ đây, nhớ lại, tôi nhận ra sở thích riêng tư của mình thay đổi nhiều phen theo thời gian. Thuở thiếu thời, đầu thập niên 1960, tôi mến chuộng những ca sĩ có thanh giọng rõ ràng, trong sáng và những bài hát có ca từ "dễ ăn sâu vào lòng thính giả mộ điệu". Trong tâm tưởng tôi vẫn còn nguyên vẹn nỗi háo hức khi được các chị dẫn đi coi những chương trình Đại nhạc hội ca kịch tổ chức tưng bừng vào trưa chủ nhật. Trước khi vở kịch chính do ban thoại kịch Kim Cương hay Thẩm Thuý Hằng trình diễn là chương trình ca vũ nhạc quy tụ những tên tuổi thời danh: ca sĩ Phương Dung, được xướng ngôn viên giới thiệu là "con nhạn trắng Gò công", nhu mì trong chiếc áo dài trắng trình bày "Những đồi hoa sim", nhạc Dzũng Chinh phổ thơ Hữu Loan, "Khúc hát ân tình" của Xuân Tiên, hay "Đố ai" của Phạm Duy. Hoặc Thái Thanh với ban Thăng Long hợp xướng "Ô mê ly" của nhạc sĩ Văn Phụng. Xong một bài, dẫu được vỗ tay tán thưởng nhiều hay ít, khán giả thường nghe lặp lại điệp khúc "Ðể đáp lại tấm thịnh tình của khán giả, …" Thỉnh thoảng, chương trình còn góp mặt một số giọng ca nam được ưa chuộng: ca sĩ mang hai dòng máu Việt Ấn vang danh với "Hận Ðồ bàn" của nhạc sĩ Xuân Tiên, hoặc những những nam ca sĩ được ca ngợi có chất giọng "tê-no" trong làng tân nhạc Việt nam như Thanh Hùng (1) tuyệt vời với "Vọng ngày xanh" của Khánh Băng, Cao Thái dài hơi chất ngất trong ca khúc "Mexico" bằng Pháp ngữ, hay Hùng Cường truyền cảm độc đáo qua ca khúc "Ông lái đò" của Hiếu Nghĩa, bắt đầu với đoạn ca ngâm hoà tiếng đàn tranh và tiếng sáo da diết:

"Trên sông một bóng con thuyền
cắm sào đợi khách không phiền lòng ai.
Hôm nào có một chàng trai
về đây trút sạch những ngày đau thương…",

rồi rưng rưng thuật chuyện:

"Một dĩ vãng từ nghìn xưa chiếu dội.
Mỗi chiều buồn sống lại giữa hồn ông…"

Nhưng trong nhạc phẩm nói trên, ca sĩ Hùng Cường chưa thật sự thi thố chất giọng "nam cao" của mình, mà phải nghe anh trình bày "Vọng ngày xanh", thính giả mới có thể nhận ra tài năng thật sự của anh. Ca khúc này được thâu âm vào dĩa nhựa vào năm 1963, theo tôi là một trong ít ca khúc mang âm hưởng nhạc bán cổ điển tây phương tuyệt vời nhất của tân nhạc Việt nam.

Xin mời quí độc giả thưởng thức:

Nếu ca sĩ Phương Dung thành công tột bực trong lãnh vực Đại nhạc hội, thì tiếng hát của ca sĩ Hoàng Oanh vẫn được các chương trình nhạc phát thanh và sản xuất dĩa nhựa gởi tới thính giả mến mộ. Tôi vẫn thường xuyên đón nghe chương trình Nhạc yêu cầu của đài Sài gòn hay Quân đội, mà trước mỗi bài xướng ngôn viên kiên nhẫn đọc trọn tên người yêu cầu và người được tặng. Hoàng Oanh là ca sĩ đàn chị của Phương Hồng Hạnh, Phương Hoài Tâm, Phương Hồng Quế, Thanh Phong, v.v… Chị theo học nhạc lý của nhạc sĩ Nguyễn Đức, một "lò" đào tạo ca sĩ vang tiếng một thời, và xướng ngâm của bà Hồ Điệp, một tên tuổi lẫy lừng trong bộ môn thi ngâm, nên chị phát âm chuẩn mực, tròn trịa. Ca sĩ Hoàng Oanh còn có biệt tài phát âm giọng địa phương, nên diễn đạt tuyệt khéo các ca khúc viết về Huế của nhạc sĩ kiêm ca sĩ Duy Khánh, hoặc, như trong ca khúc "Mưa trên phố Huế" của nhạc sĩ Lê Dinh và Minh Kỳ phổ thơ Tôn Nữ Thuỵ Khương sau đây:

Ngoài một vài giọng hát nêu trên, còn có nhiều giọng ca chuyên trình diễn trong các phòng trà ca nhạc như Minh Hiếu, Bạch Yến, Lệ Thanh, Thanh Thuý, Yến Vỹ, Mỹ Thể, v.v… mà chỉ thỉnh thoảng tôi mới có dịp nghe tới.

Vào giữa thập niên 1960, sở thích nghe nhạc của tôi chuyển hướng sang nhạc Anh, nhạc Pháp. Tân nhạc Việt nam chỉ trở lại với tôi từ khi nhạc Trịnh Công Sơn bắt đầu thịnh hành với một loạt ca khúc "da vàng" phổ biến rộng rãi trong giới sinh viên, học sinh; hoặc những nhạc phẩm có lời ca ảnh hưởng triết lý hiện sinh như "Lời buồn thánh" được ca sĩ Bạch Yến thâu âm vào dĩa nhạc: "Chiều chủ nhật buồn, nằm trong căn gác đìu hiu…", "Diễm xưa" qua tiếng hát Khánh Ly: "Mưa vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ. Dài tay em mấy thuở mắt xanh xao…", "Xin mặt trời ngủ yên" với giọng ca Lệ Thu: "Một ngày, ngày đã qua. Ôi, một ngày, ngày chóng qua…" Và chỉ trong một thời gian ngắn, tại Sài gòn, một đội ngũ ca sĩ trẻ với những khuynh hướng tân nhạc khác nhau như Thanh Tuyền, Thanh Lan, Julie Quang, Giao Linh, Elvis Phương, Sĩ Phú, Anh Khoa, Duy Quang, Lê Uyên Phương, v.v… song hành theo những nguồn nhạc độc đáo của các nhạc sĩ Từ Công Phụng, Vũ Thành An, Ngô Thuỵ Miên, Cung Tiến, Lê Uyên Phương, Trường Sa, Nguyễn Trung Cang, Lê Hựu Hà, v.v… đồng loạt nổi danh, thi nhau tranh tài cùng thế hệ ca nhạc sĩ đàn anh đàn chị. Kỹ thuật thâu âm băng tape, băng cát-sét hai chiều dần dà lấn lướt phong trào dĩa nhựa.

Để bây giờ, sau 40 năm ở trọ quê người, trải qua nhiều thời kỳ tân nhạc Việt nam chuyển biến theo mệnh nước, sở thích và cảm nhận của tôi về các giọng ca lại thay đổi thêm lần nữa. Tôi xin được chia sẻ cùng bạn đọc theo thứ tự a b c dưới đây:

- Tôi bắt đầu để ý tâm đắc giọng hát của ca sĩ Anh Dũng từ khi nghe anh trình bày ca khúc "Mấy dặm sơn khê" của nhạc sĩ Nguyễn văn Đông trong dĩa nhạc "Gởi người em gái" phát hành năm 1997, tiếp đó là những "Tìm em nơi chân trời", "Tôi có em chiều thu" hay "Vạt nắng trong chiều" của nhạc sĩ Phan Bá Chức là người đã hướng dẫn anh về nhạc lý và kỹ thuật ca hát (2). Âm giọng ca sĩ Anh Dũng vững chãi, trữ tình, hơi ngân khoẻ và dài, điều kiện tất yếu để có thể luyến láy, ngắt đổi giai điệu tuỳ theo xúc cảm, thí dụ trong trường hợp anh trình bày ca khúc "Còn chút gì để nhớ", thơ Vũ Hữu Định, nhạc Phạm Duy, mang âm hưởng dân nhạc thượng du, góp mặt trong băng hình Paris by Night "Chúng ta ra đi mang theo cả quê hương". Mà, theo lời ca sĩ Anh Dũng, đó là nhạc phẩm ưng ý nhất của anh, vì gợi anh nhớ lại nhiều kỷ niệm êm đềm ở miền cao nguyên Đà lạt, là nơi anh sinh trưởng (2); và theo ý tôi, cũng là một trong những nhạc phẩm được anh ca diễn thành công nhất từ trước tới nay:

- Trong một chương trình vô tuyến truyền hình của trường trung học Mạc Đĩnh Chi vào cuối thập niên 1960, lần đầu tiên tôi được nghe giọng hát thiên phú thảnh thót của một cô nữ sinh có biệt danh Hoạ Mi. Rồi sau đó, thỉnh thoảng lại thấy chị xuất hiện trên màn ảnh vô tuyến, chuyên trình bày những ca khúc về quê hương. Ðược biết, chị là một trong số ít ca sĩ Việt nam tốt nghiệp trường Quốc gia âm nhạc Sài gòn, và được nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ hướng dẫn trên con đường ca hát, tham gia trình diễn cho các phòng trà ca vũ nhạc danh tiếng nhất ở Sài gòn trước 1975. Sự nghiệp ca hát của chị thăng tiến từ đó. Ca sĩ Hoạ Mi rời Việt nam, định cư tại Pháp vào năm 1988. Nơi xứ người, chị vẫn tiếp tục nghiệp dĩ ca hát như một nghề tay trái. Bắt đầu từ đó, thính giả có thể nhận ra chất giọng của chị đã không còn vô tư thuở nào, mà mang mang u hoài, có lẽ vì vậy, tiếng hát chị càng thêm điêu luyện và mượt mà truyền cảm.

Cá nhân tôi đặc biệt yêu thích ca sĩ Hoạ Mi trình bày "Tiếc thu" của Thanh Trang hay "Trong nỗi nhớ muộn màng" của Ngô Thuỵ Miên. Nhưng, một dịp tình cờ, tôi xem được đoạn phỏng vấn chị trong chương trình "Sức Sống Mới" của đài truyền hình Việt nam, nhân lúc chị về thăm quê hương dịp tết ta 2010 (3), tôi quyết định chọn ca khúc này gởi tới độc giả. Chúng ta hãy rũ lắng tâm tư, nghe ca sĩ Hoạ Mi hé lộ một mảnh tình riêng qua ca khúc "Em đi rồi", nhạc sĩ Lam Phương sáng tác dành tặng người nghệ sĩ tài hoa này:

- Có một vài giọng ca, thoạt nghe qua lần đầu, chưa thấm, phải dành cơ hội nghe đi nghe lại đôi ba lần nữa, tâm tư người nghe mới cảm nhận trọn vẹn nét hài hoà tuyệt vời giữa giai điệu, lời ca của người viết nhạc cùng phong cách diễn đạt của người hát. Đó là trường hợp giữa cá nhân tôi và ca sĩ Quang Tuấn.

Trong một lần qua Cali thăm bạn năm 2002, tôi được bạn giới thiệu tiếng hát Quang Tuấn, một tên tuổi mà tôi chưa từng nghe qua trước đó. Tôi chưa cảm ngay. Phải hơn nhiều năm sau, có dịp nghe lại, tôi thảng thốt nhận ra chất giọng ấm áp, phơi phới sinh lực và nhạc lý vững chắc của nam ca sĩ này. Anh chọn lọc kỹ càng bài bản để trình diễn. Tôi cho rằng, giọng hát anh thích hợp với những ca khúc tiền chiến trữ tình như "Em đến thăm anh một chiều mưa" của Tô Vũ, "Nhặt cánh sao rơi" của Vũ Thành, "Hình ảnh một buổi chiều" của Lâm Tuyền và Dạ Chung, v.v… và những nhạc phẩm có tiết điệu dồn dập như trong hợp khúc "Mơ hoa & Lỡ cung đàn" của Hoàng Giác.

Kèm theo đây, tôi trân trọng gởi tới quý bạn một ca khúc tuyệt đẹp của nhạc sĩ Thanh Trang phổ thơ Kim Tuấn, sáng tác theo điệu tango Nam Mỹ la-tinh nhưng vô cùng đậm đà việt nam tính, bài "Nói với mùa thu" qua tiếng hát Quang Tuấn:

- Ca sĩ Quỳnh Giao xuất thân từ một gia đình nghệ sĩ. Mẹ chị là ca sĩ Minh Trang, một tiếng hát vang danh lừng lẫy trong thập niên 1950 qua những ca khúc của nhạc sĩ Dương Thiệu Tước. Trước 1975, Quỳnh Giao đã từng tốt nghiệp thủ khoa lớp dương cầm và được một nhân viên của Trung tâm Văn hoá Pháp hướng dẫn về thanh nhạc và kỹ thuật xướng âm nhạc cổ điển tây phương (4).

Nhờ chất giọng thanh tao và có căn bản nhạc lý khoa bảng, tiếng hát Quỳnh Giao thích hợp đặc biệt với những bài song ca hoặc hợp ca giọng bè. Sau đây là ca khúc "Nắng chiều" của Lê Trọng Nguyễn, qua tiếng hát Hùng Cường hoà cùng kỹ thuật đệm giọng sắc sảo của ca sĩ Quỳnh Giao, theo tôi là một trong những di sản âm nhạc tuyệt vời của nền tân nhạc Việt nam trước 1975:

Ở ngoài nước hiện nay, sánh cùng các ca sĩ đàn chị như Kim Tước, Mai Hương, ca sĩ Quỳnh Giao, sau nhiều năm vắng tiếng, lại tiếp tục theo đuổi con đường ca hát. Trở lại nhạc trường lần này, bên cạnh những tác phẩm thính phòng "kén thính giả" của các nhạc sĩ lão luyện Vũ Thành, Hoàng Trọng, Phạm Duy, Dương Thiệu Tước, Lê Trọng Nguyễn, v.v…, Quỳnh Giao còn chứng tỏ bản tính đa dạng và phóng khoáng khi trình bày thêm các ca khúc giá trị của một số nhạc sĩ thời danh khác như Trịnh Công Sơn, Ngô Thuỵ Miên, Lê Uyên Phương, Từ Công Phụng.

Xin mời quý bạn đọc lắng nghe sau đây ca khúc "Hoa vàng mấy độ", để thấy ra một hương sắc khác của dòng nhạc Trịnh Công Sơn, toả ngời qua giọng hát vang vang óng ả của ca sĩ Quỳnh Giao:

- Từ nhiều năm qua, trong các phòng trà và sân khấu ca nhạc đông đảo khách mộ điệu ở Sài gòn, khán giả thấy xuất hiện một một nữ ca sĩ mang tên Quỳnh Lan với phong cách trình diễn khác lạ: ngồi hát với cây đàn tây ban cầm tự đệm (5).

Tôi biết và để ý mến chuộng giọng hát trầm uất như một tiếng thở dài của người nữ ca sĩ này trong một lần tình cờ vào tin mạng truy tìm nhạc Việt. Tôi có thói quen, khi gặp phải một cái tên chưa biết, tôi chỉ tò mò nghe thử, nếu danh mục các ca khúc đính kèm tương đối đáp ứng sở thích tôi, vì tôi nghĩ rằng, cách kén chọn bài bản để trình bày bảo đảm phần nào phẩm chất giọng ca của người hát. Và ca sĩ Quỳnh Lan đã không làm tôi thất vọng.

Tôi xin chọn nhạc phẩm "Cô đơn" của nhạc sĩ Nguyễn Ánh 9 để gởi tới quý bạn đọc kèm theo đây:

- Là ái nữ của nhạc sĩ Phạm Duy và ca sĩ Thái Hằng, Thái Hiền cùng với anh là ca sĩ Duy Quang và ban nhạc gia đình The Dreamers bắt đầu sự nghiệp ca hát qua những ca khúc tiếng Anh trong thập niên 1960 và những sáng tác dành cho tuổi hoa niên của Phạm Duy như "Tuổi mộng mơ", "Tuổi thần tiên", "Chú bé bắt được con công", v.v… Sau khi di tản cùng đại gia đình vào tháng 4 năm 1975 qua Hoa kỳ, Thái Hiền vẫn đeo đuổi nghề hát. Giữa thập niên 1980, cao điểm vượt biển thuyền nhân Việt nam, nhạc sĩ Phạm Duy cho ra đời "Lá diêu bông – Thông điệp mùa xuân 1985" gồm một số ca khúc mang danh "Thông điệp nhân văn" phổ thơ Hoàng Cầm: "Lá diêu bông", "Quả vườn ổi", "Cỗ bài tam cúc", "Ðạp lùi tinh tú", v.v… với phần hoà âm tân kỳ, linh động của Duy Cường. Băng nhạc này, gạt qua phần lý giải những ẩn ý chính trị của nhạc sĩ Phạm Duy mở đầu mỗi bài hát từng gây tranh luận sôi nổi một dạo, với tôi, là một trong những điểm son rực rỡ, ghi dấu mốc điểm trưởng thành của giọng hát dịu dàng, thanh thoát của ca sĩ Thái Hiền. Tiếp đó, cùng với ca sĩ Tuấn Ngọc, Thái Hiền thâu chung CD "Lời gọi chân mây" góp nhặt những ca khúc chọn lọc, cũng với phần hoà âm kỹ lưỡng, công phu của Duy Cường, chị đã định vị là một trong những ca sĩ hàng đầu của nền tân nhạc Việt nam.

Xin nhờ giọng hát không kiểu cách, thánh thót như tiếng hót một loài chim ngợi ca thời tiết, mà vẫn chuyên chở đậm đà cảm xúc của Thái Hiền, tôi hân hạnh giới thiệu cùng quý độc giả nhạc phẩm "Chiều tàn", một sáng tác ngoại lệ dòng nhạc đại chúng của nhạc sĩ Lam Phương:

- "Mặc dù không học nhiều lý thuyết về nhạc lý nhưng Vũ Công Khanh (tức Vũ Khanh) biết rằng anh có được một giọng ca tuyệt vời…" (6). Thật vậy, tiếng hát của ca sĩ Vũ Khanh trau chuốc, ấm lửa đam mê, gờn gợn nam tính, và vì vậy, vô cùng mặn mà truyền cảm. Có thể kết luận mà không ngại quá lời, anh là một trong vài giọng ca nam sáng giá nhất hiện nay ở ngoài nước.

Sau đây là ca khúc "Chờ em muôn kiếp" của nhạc sĩ Quốc Vượng, một trong nhiều ca khúc trữ tình biểu hiện đậm nét bản sắc tài hoa của người ca sĩ này:

- Tiếng hát của ca sĩ Xuân Phú đến với tôi cũng tương tự như trường hợp ca sĩ Quỳnh Lan. Cách chọn nhạc của anh đáp ứng tương đối sở thích cá nhân tôi. Thanh giọng anh nồng nàn cá tính, thích hợp với loại âm nhạc trước 1975, là điều hiếm thấy trong hoàn cảnh loạn phát ca sĩ hiện nay, trong cũng như ngoài nước, và theo tôi, vô cùng "ăn nhạc" của Từ Công Phụng và Ngô Thuỵ Miên.

Nhạc phẩm "Mùa thu mây ngàn", một trong những thành công đầu tiên của nhạc sĩ Từ Công Phụng đã được giới sinh viên, học sinh vào giữa thập niên 1960 đặt biệt yêu thích, được giọng hát Xuân Phú diễn tả sau đây:

*

Trở ngại lớn nhất cho những tài năng trẻ hiện nay khi trình bày các sáng tác thuộc thời đại mà họ không sống qua là họ phải cố gắng đặt mình vào hoàn cảnh ra đời của nhạc phẩm, để có thể truyền đạt cảm xúc tới giới thưởng ngoạn. Những Như Quỳnh, Ngọc Hạ, Anh Dũng, Trần Thái Hoà, Anh Tuấn, Thế Sơn, Nguyên Khang, v.v… ở ngoài nước, và Quỳnh Lan, Quang Dũng, Xuân Phú, Khắc Dũng, v.v… ở trong nước đã phần nào vượt qua được thử thách này.

Ở vai trò thính giả, thưởng thức một bộ môn nghệ thuật là một tác động lệ thuộc vào cảm xúc, mà cảm xúc lại là một bản năng cá biệt của tâm thức. Vì vậy, đánh giá một tác phẩm nghệ thuật, sáng tạo cũng như trình diễn, là một việc làm liều lĩnh, khó lòng tránh khỏi tính chủ quan, vì sở thích cá nhân không có đơn vị cân đo, cũng không có hệ thống so sánh. Ngôn ngữ Việt nam bình dân thường dùng cách nói đơn giản: "Thích vì hợp tạng!" Khi tôi lắng nghe hoặc nhớ lại một vài giọng hát, một số ca khúc của nền âm nhạc kéo dài hai thập niên 1955-1975 ở miền Nam, tôi xin được nêu ra một nhận xét, rằng mỗi một tiếng hát nổi danh thuở đó đều có cá tính. Không thể nhầm lẫn Thái Thanh với Thanh Thuý, Khánh Ly với Lệ Thu, Thanh Lan với Julie Quang, Phương Dung với Hoàng Oanh hay Nhật Trường với Duy Khánh, … Và, có nhiều tiếng hát "hợp tạng" riêng biệt với kiểu cách sáng tác của một số nhạc sĩ. Thái Thanh chuyên "trị" nhạc Phạm Duy, Khánh Ly với nhạc Trịnh Công Sơn, Thanh Thuý với nhạc Trúc Phương, Hà Thanh với nhạc Nguyễn văn Đông, v.v…

Làm sao tôi có thể bôi xoá được những rung động tột cùng trong ký ức âm nhạc khi nghe lại một Thái Thanh điêu luyện rưng rưng kể chuyện "Quê nghèo" của Phạm Duy, một Lệ Thu nấc nghẹn trông vời "Chiếc lá cuối cùng" của Tuấn Khanh, một Khánh Ly rướn giọng đam mê sau khoảnh khắc gặp gỡ chiều mưa đưa tiễn "Cuối cùng cho một tình yêu" của Trịnh Công Sơn phổ thơ Trịnh Cung, một Thanh Lan khắc khoải ngẩn ngơ cất tiếng "Gọi người yêu dấu" của Vũ Ðức Nghiêm, một Julie Quang bồi hồi nũng nịu hoài niệm "Ngày xưa Hoàng thị" của Phạm Duy phổ thơ Phạm Thiên Thư, một Nhật Trường bóng bẩy thuật chuyện tình mong manh cấm kỵ "Hồn bướm mơ tiên" của Mai Trường và Tô Vân, …

Di sản âm nhạc đồ sộ đó được tôi hồi tưởng bằng thính giác của kỷ niệm theo vận nước thăng trầm. Từ thuở ấu thơ tới giờ. Nhấp nhoáng gần kề 60 năm. Nhiều nhạc sĩ, nhiều giọng ca, giờ đây, đã vĩnh viễn chia tay giới mộ điệu. Chết nhưng không mất. Vẫn còn đó những thanh âm tươi tắn, rộn ràng điệu đàn, nồng nàn giọng hát qua những thước băng ghi âm, một gia tài quý báu của người nghệ sĩ ký thác cho hậu thế. Âm nhạc, vì vậy, không phải chỉ để giải trí mà còn là những dấu tích. Ðể ghi lại những cuộc tình vỡ vụn. Ðể tưởng niệm những cái chết bất ngờ, hụt hẫng trong thời chiến. Cuộc chiến tranh nào cũng có ít nhất hai chiến tuyến. Nhưng, những cái chết, tự nó, không có chân dung. Như cố nhạc sĩ Hoàng Trọng và Dạ Chung đã phác hoạ trên khung nhạc một "Người tình không chân dung", tôi xin được nhặt ra và xem như ca khúc tiêu biểu cho một nền âm nhạc, tuy thành hình trong bối cảnh chiến tranh nhưng vô cùng đa dạng, được thâu âm trước 1975 tại Sài gòn, qua giọng hát của ca sĩ Khánh Ly:

Và cũng với ý nghĩ như trên, để kết thúc bài viết này, xin mời quý độc giả theo dõi ca sĩ Như Quỳnh cùng các vũ công của Paris by night ca diễn nhạc cảnh "Đêm chôn dầu vượt biển", một sáng tác của nhạc sĩ Châu Đình An, được thâu hình và ghi âm năm 2005 trong chương trình "30 năm viễn xứ", đánh dấu một giai đoạn bi thảm cùng cực trong lịch sử Việt nam sau chiến tranh:

(tháng 12.2010)

(1) http://www.daichung.com/112/19_CasiThanhHung.shtm

(2) http://forum.tkaraoke.com/tkf_postst243_Tieu-su-ca-si-Anh-Dung.aspx

(3) http://de.video.yahoo.com/watch/6935451/18026602

(4) http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B3nh_Giao_(ca_s%C4%A9)

(5) http://www.thanhnien.com.vn/News/Pages/200939/20090924000728.aspx

(6) http://www.scribd.com/doc/501708/Ca-s-V-Khanh

.

Má của Bảo không bao giờ giấu giếm những gì bà đã nghiệm trải trong quá khứ. Trời, mấy chuyện hồi nẳm, bà cười xuề xoà mỗi khi nhắc lại, thuở má còn con gái, ở cái làng nhỏ xíu ven cửa sông Hậu trổ ra biển đó hả, vui quá chừng! Chỗ làm việc của bà là ngôi nhà nhiều gian lắm chái, mái đỏ âm dương, ẩn trong rừng tre trúc rậm rì. Theo ngôn ngữ thời đại bây giờ, có thể kêu đó là "Cơ quan Bồi dưỡng" của đàn bà, con gái trẻ đẹp, vui tánh. Nam khách vãng lai còn đặt cho nó cái tên văn huê bóng bẩy là "Đệ Tam Khoái Tửu Điếm". Má Phước là người chủ trì, lo việc điều khiển "cơ quan", trong ngoài chu đáo.

Không, bà chúm môi lỏn lẻn. Má không phải là một trong số "nữ nhân viên bồi dưỡng" nầy đâu nghe con, đừng có nghĩ bậy! Con ngó lại coi, dung nhan cha sanh mẹ đẻ của má làm sao so bì với sắc nước hương trời của "mấy con đó". Trong bốn món "công, dung, ngôn, hạnh" dành cho nữ giới, ông trời chỉ ban cho má độc nhứt chữ "công" làm thuốc. Đúng vậy, bà quán xuyến chuyện chợ búa, nấu nướng, giặt ủi, và kiêm luôn coi bói, là món nghề độc đáo của bà được hết thảy nữ nhân viên "đánh giá cao". Ừ…, thì… cũng là cái lẽ công bằng của trời đất, má ấm ứ. Thay vì nhan sắc, bà sở hữu bẩm sinh được nghệ thuật nấu ăn và bói số. Vậy mà, rủi thay, bà chép miệng nén tiếng thở dài, những biến động quốc sự của đất nước má lại không tiên liệu được, Bảo à!

Kỹ xảo làm bếp của bà nức tiếng độc nhứt vô nhị một thời, ở xẻo đất sông nước ngọt, lợ sáu tháng đổi thay đó. Trong bất kỳ đình đám lớn nhỏ nào trong làng, theo tục lệ địa phương hay có tính cách tôn giáo, lúc nào bà cũng được ban hương quản hội tề đề bạt làm bếp chánh, mặc dù ai cũng biết bà là người ăn kẻ ở trong tửu điếm của má Phước. Là nơi, mỗi khi nữ giới gia giáo trong làng nhắc tới, đều trề môi nhún mỏ khinh miệt. Chẳng hề hấn chi, vì theo bản tánh tham thực của người Việt mình, "ăn" đứng đầu tứ khoái. Còn cái chuyện "ái tình xác thịt" kia, nói theo cách dung tục, chỉ được xếp hạng thứ ba mà thôi. Cũng chính vì vậy mà má Phước, một người có đầu óc và sáng kiến thương mại tận tuỵ, còn sai thợ xây riêng một chái bếp, cách "tửu điếm" một khoảng sân đổ gạch xà bần, có lối đi lót gạch nung, chưng cây kiểng, tránh cảnh xô bồ tấp nập trong những cao điểm cuối tuần đầu tháng. Ở đó là chu vi dụng võ để má của Bảo trổ tài thoả mãn "đệ nhứt khoái" cho nam nhân tài tử tứ phương. Lẽ đương nhiên rồi, bà làm mặt nghiêm trọng, má với má Phước đã cặn kẽ bàn nhau năm lần bảy lượt khi ra thực đơn. Cả hai đều thuận ý, chỉ nấu những món bổ thận và tráng dương, theo tiêu chuẩn "nhất dạ, lục giao, sanh ngũ tử", cho thực khách. Như dê bảy món, đặc biệt là cà-ri dê đúng điệu Ấn độ. Tiết canh vịt rau húng quế. Cháo thận dồi trường. Và, đặc sản của quán, được tài tử miệt vườn hoan hỉ chiếu cố, là món ngọc dương và ngọc hành bò tiềm thuốc bắc. Cơ sở kinh doanh cứ vậy mà phát đạt.

Tửu điếm sống được nhờ cậy khách nam giới. Phồn thịnh cho tới lúc cuộc nội chiến, từ đâu hổng biết, lan tới quê hương bà. Lớp lớp đàn ông trai tráng trong làng phải lên đường thi hành quân dịch, thì tửu điếm bắt đầu ế ẩm. Trai tráng, lắm kẻ buộc phải lìa quê. Một số không ít lẩn vô bưng, theo cánh giải phóng. Nhà cửa, ruộng vườn bỏ lại cho nữ nhi lo liệu. Mà, đâu phải chỉ có vậy, má buông tiếng xuôi xị, mấy chả còn rù quến đám "nữ nhân công" đi theo nữa, có chết hông chớ! Có đứa, hổng biết ăn nhằm giống gì, lại nghe theo, mới ác. Chỉ sau một đêm, gần phân nửa "công nhân viên" trốn "nhiệm sở" vô tung biệt tích. Trong số đó, nhiều ả là danh kỹ đẻ ra tiền của tửu điếm, mới xui tận mạng cho má Phước!

Má Phuớc rầu rĩ, lo âu không kể xiết, đêm ngày không ngớt khẩn nguyện thần Bạch Mi. Nói tới đó, má của Bảo hấm hứ, đã nói rồi, kệ thờ ông tổ mày trắng với lại ông thần tài không được đặt chung, dẫu là bên dưới, với trang thờ Phật, mà phải dời qua chỗ khác mới đúng. Bả có chịu nghe đâu! Đó, đó, thấy chưa! Người làm bỏ trốn, tài lộc tiêu tán. Đám còn lại, nhè thời buổi kinh tế suy sụp, khách hàng thưa thớt, lại sanh tật "dâm thực" và càng lúc càng mê tín dị đoan.

Nói tới nói lui, không qua nói thiệt, năng khiếu bói toán của bà có giới hạn. Vì vậy, lắm khi bà phải vận dụng tối đa óc tưởng tượng. Má là phụ nữ độc nhứt trong tửu điếm, má cao giọng kiêu hãnh, có trình độ học vấn lớp ba trường làng, biết đọc và viết trơn tru; được trọng vọng là người đọc nhiều, hiểu rộng. Tủ sách giáo khoa và văn chương Tàu Việt của thầy giáo làng, bà đọc gần hết. Nhờ vậy mà, những khi coi bói, bị tổ trác, bà chêm vô tình tiết đọc trong "Kim Vân Kiều", làm nhiều đứa không khỏi sa nước mắt. Không chuyện gì phải xấu hổ hết á, má khẳng khái lên tiếng, vì bà coi bói không nhận một xu tiền quẻ. Nếu có, chẳng qua vì lòng tốt của thân chủ mà thôi. Quà cáp cúng quẻ có khi là vài thước lụa hảo hạng nhân dịp Tết nhứt, một chai dầu thơm Tây nhập cảng chính hiệu, hay cái vé coi cải lương gánh hát lưu diễn.

Sau vài tháng kinh tế kiệt quệ, để đối phó tình trạng miệng trên làm việc nhiều hơn miệng dưới của đám đàn bà con gái, má Phước đề ra chính sách "lương thực tự lực cánh sinh". Má của Bảo được giao phó nhiệm vụ chỉ dạy mọi người cách trồng rau cải và đi qua vườn hàng xóm, mua trái cây tự hái. Hai lần trong tuần, bà còn hướng dẫn cả đám ra hồ nước ngọt gần đó lưới cá.

Nhằm mùa nước ngọt, không biết từ đâu, cá hội về hồ Cá Lóc, thấy bắt ham, má chắt lưỡi hít hà. Hồ nước rộng minh mông. Một cánh rừng mắm rậm rì bao bọc chung quanh. Theo lời đồn đại, trong đó là sào huyệt của nhiều đám lục lâm, thổ phỉ. Ối, nhằm nhò gì mấy chuyện đó. Cùi mà, đâu có sợ lở, má hấm hứ. Mà, xuất xứ của nhiều gã đã từng tới lui tửu điếm cũng tì vết vằn vện, sạch sẽ gì cho cam!

Không biết tác năng hành nghề của đám nữ nhân viên điệu nghệ tới đâu, chớ chuyện cá mú, mấy con quỉ cái bù trất. Nhiều buổi cắp lưới, xách giỏ, đi rồi về gần như tay trắng. Mấy ả chẳng màng, coi chuyện ra hồ Cá Lóc bắt cá như một chuyến du ngoạn giải trí, mặc sức giỡn hớt. Mấy cô vừa vẫy vùng bơi lội, tắm rửa, gội đầu vừa lớn giọng kể chuyện tiếu lâm cho nhau nghe; không cần biết rằng, làm như vậy, cá nào dám bén mảng tới gần!

Một bữa nọ, lúc vùng trời phía đông chập choạng đổi sắc chàm, các ả í ới gọi nhau, chuẩn bị ra về. Thấy thiếu một người! Chị bếp!

Kể tới đó, má của Bảo bụm miệng cười sặc sụa, sa nước mắt sống. Thiếu mặt bà, chính bà, chớ không ai khác.

Đầu đuôi cớ sự xảy ra như vầy!

Trong cánh rừng mắm lầy lội ấy, tới mùa nắng ráo, có một thứ ốc gạo tuyệt hảo, vừa mập vừa ngọt. Ốc gạo luộc lá ổi chấm nước mắm tỏi ớt là món ăn chơi rất được dân nhậu ưa chuộng. Bữa đó, má để cho mấy cổ ở lại vọc nước, một mình xách giỏ, lủi vô rừng mắm bắt ốc.

Đang độ nước ròng. Ngọn gió biển nhè nhẹ thổi vô, xua dịu cái nóng xế trưa oi bức. Thói thường, chim muông chốn nầy hằng hà sa số, vậy mà bữa đó, chắc bận trốn nắng sao đó, nên không nghe động tĩnh gì ráo. Chỉ nghe mỗi bầy ve biếng nhác khàn giọng rân ran. Âm vang chói tai nghẹn lại, ù đặc thính giác. Ruồi lằng cùng muỗi mòng đánh được hơi người, từ lùm bụi hang hốc, ở đâu hổng biết, túa ra, vo ve quanh quất. Khu rừng nước cạn cởi tấm áo trầm thuỷ, phơi ra, rộng gần gấp đôi lệ thường, trần trụi phô bày dung nhan nhiệt đới. Má ưa nhứt loại cây tầm gởi, chỉ thấy ở miệt nầy, đang tới mùa trổ bông vàng rực, đẹp không biết tả sao cho đúng. Ngó thoáng qua, mường tượng như hàng ngàn cánh bướm mướp đang chập chờn khoe sắc. Nhưng mà, lúc đó má đâu để ý gì tới chuyện cây với cảnh, vì còn mê mẩn gò lưng bắt ốc. Không phải chuyện đơn giản nghe con, bởi vì sau khi nuớc rút, lũ ốc tự động vùi sâu xuống bùn. Vì vậy, má chỉ còn nước nhờ cậy vô giác quan nhạy bén của đôi bàn tay đầu bếp và chịu khó mò mẫm. Chỉ một lát sau, giỏ mây sau lưng má đã nặng trịch gần đầy ốc gạo, con nào con nấy mập ú, cỡ bằng ngón tay cái người lớn. Tánh tham làm má quên hết, chẳng để ý gì tới giờ giấc và khung cảnh chung quanh nữa. Ngay chuyện đỉa trâu bu đầy bắp chưn, má cũng không ngó ngàng gì tới. Khi cất lưng đứng lên muốn hổng nổi, má mới duỗi người nghỉ mệt. Đưa mắt ngó quanh quẩn, má bắt run en ớn lạnh, vì không còn biết mình đang ở đâu nữa. Không còn nghe tiếng được tiếng mất của mấy con quỉ cái vẩy nước vẳng lại theo gió. Giữa bốn bề cây lá u minh vang vọng chát chúa bài hoan ca ve sầu không dứt. Cánh rừng mắm quen mắt quen tai bỗng dưng hoá thành một mảnh không gian lạ hoắc, mọc đầy bất trắc. Má hấp tấp tìm lối quay lại. Chỉ được một quãng ngắn, má đụng đầu hai người đàn ông dáo mác giắt lưng, từ lùm cây xông ra chắn lối. Rồi họ huơ mác hăm doạ, bắt má đi. Quỉ thần ơi, bấy giờ má mới hiểu ra, họ chính là đồng bọn của đám thổ phỉ đang bị cò bót truy lùng khắp lục tỉnh Nam kỳ thời bấy giờ.

Má cứ đinh ninh rằng, phần số mình coi như bạt mạng từ đây. Sau nầy mới té ngửa, má bị họ bắt cóc chỉ tại cái tài làm bếp độc nhứt vô nhị của má, đó con!

Để rồi, má tháp tòng đám thảo khấu vào sanh ra tử khắp Nam kỳ, và được họ đối xử như đồng bọn. Má nhận diện ra vài đứa trong đám đã nhiều phen lui tới tửu điếm chơi bời, nhậu nhẹt. Được cái, hết thảy mọi thứ họ cướp đoạt, đều được chia chác sòng phẳng cho mọi người, mặc dù chưa lần nào má đích thân nhúng tay làm chuyện ngoài vòng pháp luật đó. Năm nầy tháng nọ, má lẽo đẽo gồng gánh nồi niêu song chảo theo chưn họ đối đầu với hiểm nguy, chia ngọt sớt bùi những thịnh suy đời thảo khấu. Để thấy ra chuyện sống chết lắm phen mỏng dánh như tơ nhện. Và cùng nhau trải qua những biến thiên động địa của đất nước mình. Má chấp nhận không một lời ta thán, và được tình cảm rộng lượng của thủ lãnh Hai Tâm đền bù. Má nói thiệt, đó không phải là sấm sét ái tình đọc được trong văn chương tiểu thuyết đâu con, mà là thứ tình tới từ miếng ăn cái uống mỗi ngày ba bận, đong càng lúc càng đầy, trong hoàn cảnh rày đây mai đó. Cho tới một ngày, má cấn thai.

Phước hạnh không kéo dài được lâu, vì ít lâu sau, Hai Tâm mắc bịnh sốt rét. Trước ngày dứt chiến tranh, ổng trút hơi thở cuối cùng trong khu rừng mắm quen thuộc, trong cánh tay má còn váng vất mùi tỏi hành, mắm miếc. Theo lời trăng trối, ổng được mai táng tại một gò đất kín đáo mọc nhiều giống cây tầm gởi bông vàng, mà má đã bao phen ngửng ngơ ngắm nghía.

Bảo à, đúng vậy, con chính là hậu duệ của thủ lãnh đảng cướp khét tiếng một thời đất lục tỉnh Nam kỳ. Ổng là kẻ bị chánh quyền ráo riết truy lùng, và cũng là người được dân chúng tôn sùng nhiều nhứt đất lục tỉnh Nam kỳ thuở đó, vì phần lớn mọi thứ ổng và đồng đảng đi ăn cướp nhà địa chủ bóc lột, sau đó được phân phát cho tá điền.

Bữa nay, nhân ngày thành niên của con, má thố lộ cho con biết điều bí ẩn nầy. Đừng bao giờ quên rằng, con mang trong người huyết thống kiêu hãnh, là đứa con được sanh ra bằng tình yêu chân thành của má và của một kẻ có thể được gọi là "anh hùng dân tộc" đúng nghĩa.
 

(phỏng dịch từ “Das Haus der dritten Glückseligkeit,” cùng tác giả, tháng 4.2010)

.

Văn học Việt nam ngoài nước bắt đầu cực thịnh từ cuối thập niên 80 trong thế kỷ hai mươi vừa qua. Không biết vì cớ gì, vướng nợ ai mà tôi, một kẻ ở đất trích xứ Tây Đức thuở ấy, cũng cày cục ra tay góp chữ cùng chư liệt vị thi văn bên kia bờ Đại Tây Dương.

Hoàn tất một truyện ngắn vào những thập niên ấy, trong trường hợp cá nhân tôi, là một hành trình gian truân. Tôi có thói quen viết tay, thường vào đêm hôm khuya khoắt, sau đó đánh lại bằng máy chữ trên một mặt giấy. Trong lúc tra dấu, bài viết được tôi kiểm soát, "điểm trang" lại lần cuối, trước khi cho vào phong bì, đem ra bưu điện. Tới khi máy đánh chữ điện với bộ chữ tiếng Việt ra đời, những chuyến "độc hành trong đêm" của tôi đã bớt đi phần nào nhọc nhằn. Rồi, thời đại vi tính bắt đầu triển khai. Tôi học lóm được từ các bạn cách gõ tiếng Việt bằng máy vi tính. Nhiều từ vựng tân kỳ, như Ventura, VNI, rồi Microsoft Word, VPS, Unicode, … ngang nhiên xâm nhập vào ý thức tôi. Không một lời tự giới thiệu, không chào hỏi, và lẽ đương nhiên, không xin phép gì ráo. Nhưng được tôi dễ dãi chấp nhận, vì "hành trình văn chương" của tôi, xét theo phương diện kỹ thuật, nhờ vậy đã bớt trầy vi tróc vẩy hơn trước bội phần.

Cho tới hôm nay, từ từ tôi đã tập được thói quen "sáng tác", hết còn "tối tác". Và thay vì viết tay, tôi gõ thẳng vào máy vi tính. Sau đó đọc và sửa với bàn phiếm, trên màn hình. Chữ không còn đơn thuần là tình nhân với mực in và giấy trắng nữa, mà trở thành những tín hiệu điện tử chằng chịt tiềm ẩn trong nhu liệu, chờ ngày xông pha ra trận mạc tin mạng toàn cầu. Nhưng, dẫu là gì gì đi nữa, chữ nghĩa, đối với tôi, trước sau vẫn là phương tiện, không phải để dẫn tới cứu cánh, mà là một cách để tôi giao tiếp với bạn đọc, những người mà tôi chưa hề quen biết.

Nếu thuở trước, thỉnh thoảng tôi lại nhận được thư làm quen của độc giả do toà soạn chuyển tới tận nhà qua đường bưu điện, với danh chính ngôn thuận, địa chỉ người gởi cùng nét bút, chữ ký và đôi khi, kèm theo cả hình ảnh với lời đề tặng hẳn hoi. Thì giờ đây, độc giả vi báo chỉ còn là những "ẩn danh" qua các bài góp ý gọi là "phản hồi", "phản biện", và không biết sẽ có thêm những "phản" gì nữa. Tốc độc liên lạc giữa người viết và người đọc càng ngày càng tiện lợi và nhanh chóng. Nhưng hình như, tiếc thay, không vì vậy mà mối giao hảo giữa họ gần gũi và mật thiết nhau hơn. Mà nhiều khi, ngược lại.

Những thay đổi này bắt tôi lắm lúc không khỏi ưu tư. Lẽ nào, những bạn đồng hành cùng tôi trong những chặng đường văn chương chữ nghĩa thủa nào, đột nhiên hoá thân thành những "nhân vật ảo", ẩn mật như một màn xảo thuật tài tình theo đà tiến bộ kỹ thuật của nhân loại?

Một số từ vựng trong ngôn ngữ Việt nam, nhiều khi, cũng bắt tôi ưu tư như vậy. Tôi không biết phải gọi chúng là gì. Đắn đo tới lui, tôi tạm cúng cơm, đặt tên cho chúng là "ảo từ", "ẩn từ" hay "biến từ" cho… tiện. Nói chung là những từ "nghe vậy nhưng không phải vậy".

Chẳng hạn như từ "chớ" trong phương ngữ miền Nam.

"Chớ", thoạt tiên, là từ đồng nghĩa với "chứ" theo cách nói của người phương Bắc. Hãy nghe lời thề non hẹn biển của đôi tình nhân trai Bắc gái Nam: "Sao em lại nghĩ thế, anh yêu em lắm chứ. Đứa nào nói dối, trời phạt." Nếu chàng gốc gác Nam kỳ, thì câu nói sẽ khang khác: "Nói tầm bậy nà, anh thương em lắm chớ. Đứa nào nói láo, trời đánh." Vậy mà bạn bè của nàng cứ rủ rỉ khuyên ngăn: "Mầy chớ nghe những gì thằng đó nói, mà hãy mở mắt coi kỹ những gì nó làm!"

Hay trong ca khúc "Nắng chiều rực rỡ" của nhạc sĩ Phạm Duy:

"Chớ buồn gì, trong giây phút chia lìa.
Khi chiều về, lung lay trúc tre.
Chớ buồn gì, khi tan nắng, đêm về.
Cho thuận đường âm dương bước đi…"

Thì ra, "chứ" hay "chớ" từ vị trí khẳng định trong "lắm chứ" hay "lắm chớ" đột nhiên biến thành "chớ" mang nghĩa phủ định, có nghĩa như "đừng", nhưng "yếu" hơn, gần như "không nên". Như khi cụ Đồ Nguyễn Đình Chiểu cho chàng Lục Vân Tiên, sau khi đánh đuổi bọn cướp đường, lên tiếng khí khái cản ngăn nàng Kiều Nguyệt Nga toan rời kiệu hoa:

"Khoan khoan ngồi đó chớ ra", bởi vì
"Nàng là phận gái, ta là phận trai."

Nhưng, khi ai đó nói: "Với anh, chuyện gì tôi cũng làm, chớ chuyện cho anh mượn tiền, tôi chịu thua." Thêm lần nữa, "chớ" thay xiêm đổi áo, không khẳng định hay phủ định gì ráo, mà đâm ra lưỡng lự và biến dạng tương tự như "còn".

Nguyên nhân gì xui khiến "chớ" thay lòng đổi dạ chóng vánh như vậy, thú thật, tôi không rõ.

Từ "dễ", theo thói thường, giữ vai trạng từ trong ngữ pháp, phản nghĩa với "khó". Ấy mà, trong lời ta thán thường nghe: "Đàn bà dễ có mấy tay!", "dễ" giữ nhiệm vụ gì, khó xác định sao cho chính xác. Khác với: "Con bé ấy càng lớn trông càng dễ thương", "dễ" có nghĩa như "đáng". Nhưng tuyệt đối, không ai nói: "Con bé ấy càng lớn trông càng đáng thương", vì ý nghĩa của hai câu nói khác nhau nhiều lắm. Tình tiết trong ngôn ngữ Việt đâu phải chỉ đơn giản bao nhiêu đó. Vì, nếu như "thương" được thay bằng "yêu", ta sẽ có "dễ yêu" cũng như "đáng yêu", thì "dễ" và "đáng" lại đồng nghĩa với nhau, mới chết!

"Dễ" còn được người Việt sử dụng trong lời khen: "Thằng đó không biết ăn nhằm giống gì mà lấy được con vợ đẹp dễ sợ." Hay: "Tao mới làm quen được con nhỏ kia đẹp ác." Điểm ngộ nghĩnh trong hai thí dụ vừa nêu là biến tính của hai từ "sợ" và "ác". Nghĩa tiêu cực thuần tuý của chúng tan biến đâu mất, để hỗ trợ tích cực, "nâng cấp" tính đẹp lên tột đỉnh, vượt qua ý niệm giới hạn của "sợ" và "ác"!!! Như thể ở cực điểm, ngôn ngữ cường điệu có khả năng triệt tiêu cả đối tính. Tương tự vậy, người Việt nói: "Con vợ thằng chả nói năng vụng về vậy mà nấu ăn ngon ghê!" thay cho "ngon quá"; hoặc "Ca sĩ X không rành nhạc lý gì hết, vậy mà hát hay kinh khủng!" thay vì "hay tuyệt". Lạ… ghê!

Thông thường, "đi" trong Việt ngữ là từ vựng chỉ hành động di chuyển từ A tới B, không phân biệt đi bộ, đi xe đạp, đi xe ngựa xe bò, đi xe ôm, đi xe máy, đi xe đò, đi xe hơi, đi tàu bè hay đi bằng máy bay. Bất kể sử dụng phương tiện giao thông gì, dân Việt đều nói "đi" tuốt luốt.

Ca dao có câu:

"Ði đâu cho thiếp theo cùng.
Đói no thiếp chịu, lạnh lùng thiếp cam."

"Đi đâu", ở đây, không nêu rõ đích đến của "đi", mà ngụ ý "dù bôn ba chân trời góc bể nào"… Không như, thí dụ trong ca khúc "Bài Hương ca vô tận" của nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng: "Hát nữa đi Hương, hát điệu nhạc buồn, điệu nhạc quê hương. Hát nữa đi Hương, hát lại bài ca, tiễn anh lên đường…", "đi" hoá ù lì, không nhúc nhích cục cựa gì hết, mà được dùng theo thể mệnh lệnh cách, dùng để sai khiến, đòi hỏi hoặc yêu cầu. Ðôi khi, cả hai thể cùng có mặt, như trong bài thơ "Dạ khúc" của thi sĩ Thanh Tâm Tuyền được nhạc sĩ Phạm Ðình Chương soạn thành nhạc phẩm "Dạ ‘Tâm’ khúc":

"Ði đi chúng ta đến công viên.
Nơi anh sẽ hôn em đắm đuối.
Ôi môi em như mật đắng.
Như móng sắc thương đau.

Ði đi anh đưa em vào quán rượu.
Có một chút Paris.
Ðể anh được làm thi sĩ.
Hay nửa đêm Hà nội…"

Cũng chưa thấy gì "quan ngại" lắm! Chuyện đáng ngại chỉ xảy ra, khi "đi" cặp kè với "thôi". Còn gì đau lòng hơn, khi lời đề nghị (hẳn là sỗ sàng) của chàng bị nàng ngắn gọn phang cho hai chữ: "Thôi đi!" Trong tình huống này, kiểu nói, hay văn hoa bóng bẩy, phong cách diễn đạt của đối tượng nàng giữ một vai trò vô cùng quan trọng. Nếu giọng nàng ngọt ngào, nũng nịu với một ngắt quãng giữa hai chữ thì chưa sao. Hy vọng còn tràn trề. Chỉ khi nào nàng đổi giọng cau có, thì hy vọng gần như tiêu tùng, liệu tìm lời năn nỉ thì hơn! Và từ "đi" bỗng hoá vô nghĩa, biến dạng thành một thứ gì rất… kỳ cục, người viết không biết phải giải thích sao cho ổn.

Khi nói đến từ "mới", người Việt chúng ta đều nghĩ "mới là hình dung từ, trái nghĩa với cũ". Đúng thôi. Ấy mà, khi mẹ nhắn nhủ con gái: "Con ạ, cái thằng X tuy xấu trai học dốt, nhưng là con nhà danh giá, giàu tiền lắm của. Con lấy được nó, tình nghĩa mới bền, mới thật sự là duyên tiền định, con ạ!", thì "mới" lại mang nghĩa "có như vậy".

Không như, trong:

"Khôn ngoan đến cửa quan mới biết.
Giàu có ba mươi Tết mới hay",

"mới" hàm ý "sẽ rõ, sẽ vỡ lẽ".

Ngoài ra, "mới" cũng còn có nghĩa "thoạt, thoáng, vừa". Thí dụ như hai câu ca dao tân thời sau đây (người viết giữ bản quyền):

"Nàng thủ thỉ, tháng này em chưa có.
Chàng mới nghe, muốn cuốn vó chạy cho rồi."

Trên đây là dăm ba từ được tôi mạo muội và liều lĩnh gọi là "biến từ" như một cách để tách bạch với "hư từ", theo Hồ Ngọc Đức là những: "Từ không tiêu biểu cho sự vật, hành động hoặc không có đối tượng như nếu, bèn, vậy. . . và chỉ biểu thị những mối quan hệ giữa các thực từ trong câu." ([1])

Vậy, "chớ" ở trên (còn) có thể gọi là "hư từ", chính xác hơn chăng?

*

Truyện ngắn "Tình nghĩa giáo khoa thư" trong tập "Hương rừng Cà mau" của nhà văn Sơn Nam thuật chuyện thầy phái viên nhà báo "Chim Trời" ở Sài gòn xuống tận xóm Cà Bây Ngọp ở miệt Hậu giang, thuở chưa có máy vi tính, để đòi tiền báo độc giả Trần văn Có, tự Tư Có.

Có đoạn, hai người chuyện vãn:

"- Làm báo thì cần nhiều trí óc lắm phải không thầy phái viên? Tiếc là hồi nhỏ cha tôi chết sớm. Hồi đó, ổng làm thầy giáo cũng đặt thơ bát cú, tứ cú. Cha tôi chết, má tôi giữ mấy pho sách, dạy lại tôi. Đó là sách ‘Quốc Văn giáo khoa thư’, thầy còn nhớ không?

Thầy phái viên cười:

- Nhớ chớ. Làm sao mà quên được! Hồi nhỏ tôi hớt ‘ca rê’, tay xách tòn ten bình mực đi học ở trường làng. Hồi đó, trí óc minh sáng suốt, nhớ dai lắm. Bây giờ lớn tuổi, đầu bạc hoa râm, đi làm ăn rày đây mai đó, nhớ nhà, nhớ trường học, nhớ làng xưa.

Tư Có nói:

- Chắc là thầy muốn nói bài ‘Chốn quê hương đẹp hơn cả’ chớ gì?

Rồi chú đọc một hơi:

- Một người đi du lịch đã nhiều nơi. Hôm về nhà, kẻ quen người thuộc, làng xóm, láng giềng đến chơi đông lắm. Một người bạn hỏi: ông đi du sơn du thủy…

- Đó đa! Đó đa! Anh Tư nhớ kỹ quá… Người du lịch mới trả lời: ở chốn quê hương… từ cái bụi tre ở xó vườn cho đến con đường khúc khuỷu trong làng, cái gì cũng gợi cho tôi những mối cảm tình chứa chan… Bài đó có hình ông già mang kiếng, chống gậy nói chuyện với mấy người khăn đóng áo dài."

Nhờ mấy bài học vỡ lòng trong cuốn "Quốc Văn Giáo Khoa Thư lớp sơ đẳng, Việt Nam Tiểu học tùng thư… Sách này do Nha Học Chính đã giao cho ông Trần Trọng Kim, ông Đặng Đình Phúc và ông Đỗ Thận soạn… Eo ơi! Cái buổi thơ ấy đó nay còn đâu", mà thầy phái viên nhà báo và ông độc giả nghèo rớt mồng tơi nọ thân thiết nhau. Để sau đó:

"Im lặng một hồi lâu, rất lâu, Tư Có nói ngậm ngùi sau một tiếng thở dài:

- Biết lấy gì làm sở phí cho thầy. Thầy nói thiệt tình nghe coi… Chắc thầy tới đây thâu tiền.

- Đâu có! Đâu có! Mình là bạn đời với nhau…

- Thầy hiểu cảnh tôi. Không lẽ gởi cá lóc, rùa, mật ong… nhờ thầy đem về Sài Gòn gọi là tiền của tôi trả cho nhà báo. Tôi ‘đăng’ là vì ái mộ báo Chim Trời chớ ít đọc lắm. Mấy thầy viết cao quá. Tôi mua để dành về sau cho đủ bộ.

- Anh Tư đừng ngại chuyện đó. Cứ tiếp tục đọc. Lâu lâu dò nơi mục Thư tín không chừng có lời của tôi thăm hỏi anh Tư. Nếu thấy báo đăng đòi tiền các độc giả, xin anh Tư hiểu rằng đó là nhắc nhở các người khác. Tôi hứa nói lại với ông chủ nhiệm mỗi kỳ gởi tặng anh Tư một số báo, hoài hoài cho tới số chót."

Trong tiểu luận "Sơn Nam xuyên bờ: Tình nghĩa giáo khoa thư ở đầu thế kỷ 21", Đinh Từ Bích Thuý đã mượn ý truyện ngắn này, bằng những nhận xét tinh tế và mẫn cảm đã tâm sự: "Tôi tưởng tượng, lúc này, thay vì phải chèo thuyền như thầy phái viên đến vùng Rạch Giá Cà Mau để tìm mối tương phùng với độc giả, tôi có thể ngồi trước máy tính, đánh điện thư đến thẳng một độc giả, sống ở một nơi xa xôi hẻo lánh nào đó ở bên kia địa cầu. (Da Màu, với chủ trương văn chương không biên giới, có lẽ cũng như tờ Chim Trời của Sơn Nam bay vào … thế kỷ 21. Tôi không hiểu người độc giả vô hình này có những khái niệm gì về Da Màu: họ có nghĩ, như ông độc giả ngây thơ miệt vườn của Sơn Nam, rằng chúng tôi là những ảo thuật gia thêu dệt những thế giới không tưởng trên mạng, hay họ đã biết tỏng tòng tong rằng chúng tôi chỉ là những con người bị … mất ngủ kinh niên, hoặc vẫn mộng du giữa những quãng thời gian hỗn tạp, hàng đêm gõ lạch cạch trên những phím của máy tính để trốn thoát cái khe hẹp của đời sống thường nhật?)" ([2])

Đọc và ngẫm lại truyện ngắn của nhà văn Sơn Nam cũng như bài nhận định của Đinh Từ Bích Thuý, thấy ra mối liên hệ và cái tình giữa người viết và người đọc thời trước và bây giờ khác nhau dễ… sợ. Tôi không phải là phái viên nhà báo lặn lội gian khổ đi đòi nợ ông độc giả, một người tuy ít học và ít đọc, nhưng có lòng quảng đại, vì như ông đã bộc bạch: "Mấy thầy viết cao quá. Tôi mua để dành về sau cho đủ bộ." Độc giả báo mạng cũng không phải tốn hao gì, chỉ cần gõ vài cái là thế giới ảo của văn chương và chữ nghĩa hiện ra trước mặt, nhanh như vận tốc ánh sáng. Tương quan giữa tác giả và độc giả, vì vậy, chỉ còn lại sợi vi chữ thuần tuý, vô tình và lỏng lẻo. Không mùi của mực in. Vô cảm của sớ giấy. Không còn những rạo rực đợi ngày báo phát hành, nôn nóng mở trang thư tín, tìm đọc phần trả lời thư "phê bình" của độc giả gởi từ… tháng trước.

Những cảm nghĩ này khiến tôi, đôi lúc, không khỏi âu lo trước những ảo tính, ẩn tính cùng biến tính của chữ nghĩa trong thời đại vi tính hiện nay. Không biết, mai đây mọi sự sẽ chuyển hoá ra sao?
 

(tháng 3. 2010)

[1] Hồ Ngọc Đức, Free Vietnamese Dictionary Project. (http://vi.wiktionary.org/wiki/h%C6%B0_t%E1%BB%AB)

[2] http://archive.damau.org/index.php?option=com_content&task=view&id=4350&Itemid=1

.