Trích từ nguyên bản Anh ngữ Disability and Disaster đăng ngày 17 tháng 3 năm 2011 trên trang mạng Beacon Broadside của nhà xuất bản Beacon Press (Boston: Massachusetts)

Lời giới thiệu của Beacon Press: Suzanne Kamata sinh ra và lớn lên ở Grand Haven, Michigan, hiện nay đang sống ở tỉnh Tokushima, Nhật Bản, với chồng và hai con. Bà là chủ biên của tờ báo mạng nổi tiếng Literary Mama, và tạp chí Yomimono. Tác phẩm của bà đã năm lần được đề cử giải thưởng văn học Pushcart của Hoa Kỳ. Năm 2006 bà được trao giải danh dự. Hai lần bà đoạt giải thưởng văn học All Nippon Airways/Wingspan. Bà xuất bản quyển  Love You to Pieces: Creative Writers on Raising a Child with Special Needs (Yêu Con Vô Cùng: Các Nhà Văn Viết về Đề tài Nuôi Dưỡng Con Cái với những Nhu Cầu Đặc Biệt.)

Bất cứ khi nào tôi suy tính chuyện dọn đến chỗ ở mới, ngắm nghía hình ảnh du lịch của các bạn, hay xem phim du lịch, tôi thường suy nghĩ về sự dễ dàng (hay khó khăn) cho những người cần phải dùng axe đẩy. Tôi lại nghĩ đến điều này vào buổi chiều thứ Sáu, khi xem buổi tường trình về cơn đại họa (động đất và sóng thần) trên TV với đứa con gái mười một tuổi của tôi ở Nhật Bản.

Một giờ trước đó, khi tôi đến đón cháu và xe đẩy của cháu ở trường – trường đặc biệt dành cho người bị khiếm thính, trong một ngôi nhà bốn tầng rất cũ kỹ và không có thang máy – Hiệu trưởng của cháu vội vã chạy đến bên cạnh xe của tôi bảo tôi nên về nhà ngay lập tức. Hiệu trưởng cho biết tin cảnh báo là sóng thần sẽ đến tiểu bang Tokushima. Mặc dù chúng tôi ở cách xa tiểu bang Miyagi chừng 500 dặm (800 km), là nơi bị thiệt hại tàn khốc nhất, trường khiếm thính ở bên cạnh một con sông nhánh của Yoshino không xa biển hồ trong nội địa, và nhà của chúng tôi lại ở bên kia bờ của con đê. Xem chừng như chuyện tránh xa vùng nước ngập là chuyện nên làm.

Khi tiếng còi báo động vang lên từ bên kia đường, báo cho dân chúng biết phải rời khỏi những nơi ven sông, tôi và con tôi đang xem những đoạn phim chiếu cảnh người ta vội vàng đổ xô lên những ngọn đồi cao trong lúc nhà cửa, xe cộ, và cuộc sống của họ bị nước lũ cuốn đi. Tôi không thể nào không suy nghĩ đến việc đưa cái xe lăn lên trên đồi cao thì khó khăn đến mức nào – và sau đó, nhìn thấy hình ảnh chụp sau cơn sóng thần, đẩy xe lăn qua những nơi ngập đầy rác rến thì khó khăn đến đâu.

Ngay cả những lúc tốt đẹp nhất thì di chuyển bằng xe lăn cũng chẳng dễ dàng gì. Nhiều nhà hàng ăn ở gần nhà chúng tôi nhưng chúng tôi không thể đến thưởng thức toàn thể gia đình bởi vì chỉ có thể lên xuống trên những bậc thang. Ở nhà hàng McDonald địa phương, những kiến trúc Happy Meal[1] ngăn cản đường dành xe đẩy và chỗ ngồi trong phòng vệ sinh quá chật hẹp cho con gái tôi cùng với cái xe đẩy của cháu. Mùa hè vừa qua, hai mẹ con tôi đi xe lửa đến một thành phố nhỏ cách nơi đây chừng một giờ về hướng Tây để dự đám tang của người giáo viên đã dạy cháu. Để lên chuyến xe lửa “không rào cản” ở thành phố Tokushima (dân số 264,764 người), tôi đã phải nhấc cái xe đẩy của cháu leo từng bậc thang để lên đến sàn xe lửa. Không có đường cho xe đẩy. Và dĩ nhiên không có đường cho xe đẩy ở những thành phố nhỏ chúng tôi đi ngang qua, cũng chẳng có ở nơi chúng tôi đến. Mãi về sau tôi mới biết là tôi có thể điện thoại trước yêu cầu có người đến giúp chúng tôi nhưng điều này có vẻ phiền toái quá. Tại sao không đổ một ít xi măng?

Sau khi sống ở Nhật 23 năm, tôi hiểu rằng cùng với cái khả năng chịu đựng đã được báo chí ngoại quốc ca tụng rất nhiều trong những ngày vừa qua, và với sự tin tưởng vào thuyết định mệnh bao gồm bằng câu nói thường nghe lập lại "shikata ga nai" (chuyện  không thể làm sao khác được), câu tiếng Nhật này cũng có thể biểu lộ một nghĩa khác không mấy được ưa thích “meiwaku” (là bị coi như một gánh nặng phiền toái). Nói cách khác, không ai muốn làm người gây phiền phức cho người khác. Điều này, tôi tin hơn tâm trạng khổ nhục, là lý do tại sao những người bị tật nguyền thường không ưa ra ngoài nơi công cộng, và tại sao người ta không thích than phiền.

Tuần trước, tôi đã thảo luận về đề tài này với một cô y tá tôi đã dạy riêng vài năm sau này; cô ấy đang viết luận án về khả năng của các người tật nguyền trong việc di chuyển bằng xe đẩy. Tuần này, chúng tôi nói về động đất. Cô bảo với tôi là cô lớn lên ở Miyagi, nơi hơn một ngàn xác người tìm thấy trên biển, và nhà người bà của cô ở Fukushima bị thiệt hại đến mức không còn sửa chữa được. Cô bảo với tôi với tư cách một nữ y tá, được huấn luyện ở Chiba, một trong những thành phố dễ bị phá hủy nhất Nhật Bản, cô học cách quấn bệnh nhân trong một loại càng (sling) làm bằng vải để dễ chuyên chở mà cô nói cô có thể làm trong vòng ba phút. (Vì sẽ tốn rất nhiều thì giờ để chuyên chở bệnh nhân bằng xe lăn hoặc  xe cáng.)

Nhật Bản là một quốc gia có khả năng chuẩn bị đối phó tai họa giỏi nhất trên thế giới. Tập dượt chuẩn bị đối phó với động đất được tổ chức thường xuyên ở trường học của con tôi – có một cái ba lô chứa đồ dùng dành cho trường hợp khẩn cấp. Các con tôi – và tất cả trẻ em trên nước Nhật – được trang bị mũ có lót vật liệu chống lửa cháy để gần bàn của các cháu. Tuần vừa qua, con tôi đã thực tập đối phó với động đất mỗi ngày. Cô giáo của cháu bảo tôi mặc dù thoạt tiên cháu chậm chạp, cháu trở nên nhanh nhẹn hơn khi trườn xuống dưới bàn của cháu. Nhưng lớp học của cháu ở tầng thứ nhất của một ngôi nhà cũ vẫn còn nhiều vết nứt từ trận đại động đất Hanshin năm 1995.

Tôi thấy nhẹ nhõm khi tôi nhìn thấy những người ngồi xe đẩy được đưa đi di tản trên TV. Họ thoát nạn và sống sót mặc dù họ bị tật nguyền. Trong khi đó, tôi vẫn nhớ luật căn bản quan trọng nhất của thiên nhiên là chỉ những người khỏe mạnh nhất có thể sống còn. Một người phụ nữ thoát khỏi cơn lụt đã thú nhận là cô không thể cứu cha mẹ già. Để sống, cô phải buông họ ra.

Tất cả – những thành phố lớn nhỏ bị san bằng trong trận lũ bùn lầy và chết chóc – thật là khủng khiếp và dường như không thể nào hiểu thấu. Nhưng, cố tìm một hình ảnh mạch lạc, bất cứ cái gì để hiểu rõ hơn, tôi tìm thấy qua hình ảnh những người bị vây khốn, dũng cảm, mặc bộ áo màu trắng phủ toàn thân với mặt nạ phòng hơi độc,  giữa các lò nguyên tử đang sôi sục của nhà máy Fukushima thuộc thành phố điêu tàn Okuma.

Được mệnh danh là “Fukushima 50,” họ kiên trì điều động dẫn nước biển vào làm nguội nhiên liệu đang ở trong một tiến trình tự hủy, họ mạo hiểm liều chết. Tờ New York Times tường trình, “Đối với một số nhân viên hoạt động trong địa hạt năng lượng nguyên tử, hành xử này chẳng có gì là bất bình thường.” Có lẽ thật thế. Nhưng đây cũng là một hành xử đúng với truyền thống lịch sử được thể hiện trong văn hóa Nhật Bản. Cuộc Chiến Đấu Cuối Cùng của Giòng Họ Kusunoki, nói về trận giao tranh ở Shijo Nawate năm 1348, là một trong những hình ảnh được lưu truyền trong hội họa điêu khắc của Nhật, trên rất nhiều ấn bản bằng gỗ (được thực hiện bởi Utagawa Kuniyoshi, cùng với nhiều tác giả khác, vào thế kỷ 19 và bởi Ogata Gekko vào thế kỷ 20), đã miêu tả những chiến sĩ bất hạnh đang kháng cự với trận mưa tên.

Những chiến sĩ bại trận này – vị chỉ huy của họ bị trúng thương và đã tự tử để tránh bị bắt sống – là nguồn cảm hứng sáng tạo cho người Nhật, tượng trưng cho lòng can đảm, sự phản kháng, và tinh thần võ sĩ đạo. Vì thế nhóm Fukushima 50 can đảm chịu đựng mức độ phóng xạ 250 millisieverts, gấp năm lần mức độ an toàn, cũng tương tự những võ sĩ trong giòng họ Kusunoki đang kháng cự lằn tên của kẻ thù.

Quan niệm phổ biến về người Nhật là họ có một cuộc sống rất thứ tự, trong đó sự thanh tĩnh là một lý tưởng được biến thành quan niệm thẩm mỹ, trong thi ca, làm vườn, cắm hoa, trà đạo, hay những geisha cung cách. Tuy thế lịch sử Nhật Bản, một lịch trình ghi lại nhiều tai họa, cả thiên nhiên lẫn nhân tạo, giúp chúng ta hiểu vì sao đây cũng là một nền văn hóa phản kháng. Người Nhật biết rằng họ đang sống rất nguy hiểm trên những hòn đảo núi lửa đầy hiểm trở. Ngọn núi tiêu biểu của Nhật Bản, Phú Sĩ Sơn, là một núi lửa. Ngọn Asama ở giữa Honshu đã phun lửa đều đặn suốt 1,500 năm – lần cuối cùng vào năm 2009. Hỏa thần, một khía cạnh đặc thù của họ, được thờ phượng; cái cảm giác sống xa đất liền, bị tách rời, luôn bị nguy hiểm – vì lửa cháy, động đất, ngập lụt, bão tố, cũng như tai họa bị đánh bom – là một phần trong văn hóa Nhật, không chỉ là những kẻ sống sót mà là những người chiến thắng và giúp họ trở nên tốt đẹp hơn.

“Chúng ta sẽ tái thiết,” Thủ tướng Nhật Bản Naoto Kan nói sau cơn thảm kịch mới vừa xảy ra, và hứa hẹn là quốc gia này sẽ hùng mạnh hơn, chuẩn bị hữu hiệu hơn để đối phó với tai họa tương tự. Bạn có thể nói là ông ấy dường như chẳng hứa hẹn thêm điều gì khác. Nhật Bản gần như không có nội địa. Dân Nhật hầu hết đều sống dọc theo bờ biển. Núi non, thì xây đường hầm thông qua, chứ không để sống trên đó. Và ở những nơi có phong cảnh trải rộng, như vùng đồi núi chập chùng Hokkaido, dân cư sống rất thưa thớt. Qua cửa sổ toa xe lửa, lúc xe chạy về hướng Bắc từ Tokyo, ngang Sendai và các thành phố duyên hải ở Minamisanriku, Kesennuma, Okuma, và nhiều nơi khác – những thành phố hiện nay đã bị cuốn trôi – ta có thể thấy người Nhật sống với một mật độ đô thị bất bình thường, những ngôi nhà thấp, ấm cúng tiện nghi, kề vai dựa má với nhau, phố là những con đường nhỏ hẹp, như họ đã từng sống hằng bao năm trong suốt lịch sử. Tôi cho rằng họ có thể sống thật gần gũi với nhau như thế là nhờ vào sự cố gắng giữ gìn phong cách lịch sự, tương kính, tự túc tự cường, và làm việc chăm chỉ nghiêm túc. Một xã hội kém lễ độ hơn có lẽ sẽ đòi hỏi phải có đất rộng hơn, hay hàng rào cao hơn, hay nhà phải nuôi chó để canh phòng.

Hơn nhiều quốc gia khác, Nhật bản là một gia đình, có một ngôn ngữ, một hệ thống luật lệ, tin tưởng vào số mệnh vĩ đại của nước họ và cố vượt qua mọi trở ngại để đạt đến. Cái biểu tượng đoàn kết này làm tăng sự đố kỵ được bộc lộ trong sự nhạo báng nông cạn (không cần phải nhìn đâu xa xôi hơn cuốn phim chế nhạo Lost In Translation (Thất Thoát trong Diễn Dịch) đã miêu tả Nhật Bản như một hài kịch với phát âm ngọng nghịu, bắt chước văn hóa Tây phương (một cách máy móc) như hình ảnh phản chiếu từ tấm gương nơi thiên hạ giải trí; nếu không thế thì người Nhật cũng giống như người máy, không bao giờ cười, một xã hội kiêu ngạo, không thân thiện với người ngoại quốc, của những người kiếm lương hay những tên đồ tể cá voi. “Tôi nghĩ đó là điểm cốt yếu,” một người phụ nữ đã nói trong vở kịch của Alan Bennett, khi nhìn thấy một người đàn ông Nhật rơi nước mắt trong tiệm cà phê Anh, “họ là những người không biết khóc.”

Những người lao động nhọc nhằn, những kẻ thành công ngoại hạng trong một guồng máy chạy trơn tru – đó là cảm tưởng nông cạn ban đầu của du khách. Dĩ nhiên bề ngoài để lộ phần nào diễn biến của nội tâm, nhưng chẳng mấy lâu người ta sẽ phát hiện nhiều điểm tương đồng hơn dị biệt và rất nhiều điều để thán phục. Niềm tự hào dân tộc của họ rất mạnh, vì thế rất có thể chúng ta trở nên quá đáng khi chỉ nhìn họ như một thành trì của nghi lễ. Sự thật là quốc gia này có một dân số rất đông người già và ít sinh sản, giá lao động lại rất cao vì thế đa số những hàng điện tử và máy ảnh của các thương hiệu danh tiếng đều được làm ở Trung quốc. Không vì thế mà trở nên kiêu căng hay tự đại, trái lại, người Nhật có cảm tưởng mình bị trù ẻo, dễ bị tổn thương, bị vây bủa trong sức ép xã hội và cuộc sống đắt đỏ (đối với người sống ở Tokyo, đi Honolulu rẻ tiền hơn là đi Sapporo), hậu quả là họ có cảm tưởng sống như phải nheo mắt trước cuồng phong.

Với một nhận thức nhạy bén về đất đai hạn hẹp, tài nguyên thiếu thốn, và thời tiết khắc nghiệt, người Nhật đã thận trọng trì hoãn ngày đại họa có thể xảy ra, bằng cách biến đổi địa lý kỳ lạ của họ, cho dù có phải thay hình đổi dạng hoàn toàn. Hậu quả là cái phong cảnh thiên nhiên của họ vốn đã kỳ lạ lại càng kỳ lạ hơn; đây là một nơi dường như bị ma ám rất đỗi. Những đường nét thiên nhiên mất tự nhiên vì quá ngay ngắn trật tự và vững chắc, vẻ nhân tạo hiển hiện khắp mọi nơi. Cái khái niệm kềm chế và gói ghém, đã chế ngự cuộc sống người Nhật, cũng chế ngự phong cảnh thiên nhiên. Những dòng sông được tráng xi măng để chảy đúng hướng, bờ sông được chất chồng bằng nhiều tầng lớp khối bê tông; đường xá và cầu hiện diện cả những nơi tưởng chừng không thể có. Đường hầm Seikan dài 33 dặm (52 km) nối liền Honshu với Hokkaido phía dưới eo biển Tsugaru là đường hầm xe lửa dài nhất thế giới. Các đài kiểm soát, các tường thành bảo vệ ở khắp nơi dọc theo bờ biển càng củng cố diện mạo Nhật Bản như một thành lũy kiên cố ngay giữa đại dương. Đây, dĩ nhiên, chỉ là ảo tưởng.

“Chúng tôi đang ở trong tình trạng thảm bại,” nhà văn Haruki Murakami nói với tôi bốn năm trước đây, khá lâu trước khi xảy ra cơn khủng hoảng hiện nay. Ông ấy miêu tả sự tan vỡ của baburu keizei, bong bóng kinh tế, năm 1991 và 1992, đã làm cho người ta choáng váng và, lắm khi, bị phá sản. Như tôi đã viết trong tác phẩm Ghost Train to the Eastern Star (Chuyến Xe Lửa Ma Về Ngôi Sao ở Hướng Đông), khoảng thời gian bất an này lại được nối tiếp bằng hai sự kiện khác vào năm 1995làm phá vỡ quan niệm của người Nhật về sự vững chắc và thường tính của Nhật bản: cuộc động đất ở Kobe và cuộc tấn công bằng hơi độc sarin trong đường hầm Tokyo.

Những sự kiện này, Murakami nói, là một chấn thương, như ông đã diễn tả trong quyển Underground (Dưới Lòng Đất): “Trước năm 1995, làm giàu là mục tiêu tối hậu. Nhưng làm việc cực nhọc đã không đưa chúng tôi đến vị trí tốt đẹp hơn. Chúng tôi thấy rằng tiền bạc không phải là giải đáp. Chúng tôi có mục tiêu. Chúng tôi đạt được nó nhưng những thành công này không mang hạnh phúc cho chúng tôi.” Murakami cho là người Nhật đã bị lạc đường. Khi tôi hỏi ông mục tiêu hiện nay của Nhật Bản là gì, ông trả lời: “Mục tiêu của chúng tôi là được hạnh phúc và tự hào. Và chúng tôi đang tìm kiếm một mục tiêu mới.” Ông lạc quan là họ sẽ tìm thấy mục tiêu mới bởi vì người Nhật mong muốn thế. Ông nói: “Người Nhật là kho tàng của nước Nhật.”

Trận động đất Kobe tổn thất chừng 6,500 mạng sống, và trận tấn công đường xe điện ngầm của tổ chức Aum Shirikyo giết chết 13 người. “Cả hai sự bùng nổ khủng khiếp này đều xảy ra dưới chân của chúng tôi, dưới lòng đất,” Murakami viết với quan điểm của ông. “Khủng khiếp” trong hoàn cảnh này chỉ ở mức độ tương đối, bởi vì cái thế giới đầy kinh hoàng mà Murakami thảo luận với tôi vào một ngày đông giá ở Tokyo bốn năm về trước có vẻ nhỏ bé so với cơn đại nạn có thể đã làm mất mạng hơn 25,000 người, xóa sạch bao nhiêu là thành phố, và, vì sự hư hại của lò nguyên tử, đã làm nhiễm độc và băng hoại tinh thần không chỉ riêng nước Nhật mà còn cả thế giới.

Japan đã bị vùi dập vì bom nguyên tử, nhưng bạn có thể tranh luận rằng – nhiều người đã làm điều này – họ bị trừng phạt vì đã khởi xướng một cuộc chiến tranh không ai chấp nhận. Và nhiều người Nhật đã rất thực tế về màn cuối này. Nhìn thấy tôi rơi nước mắt ở Nagasaki 30 năm về trước, anh thông dịch người Nhật của tôi, Hiroyuki Agawa, một nhà sử học về chiến tranh danh tiếng, đã bật cười và nói, “Nhưng nếu chúng tôi có H-bom lúc ấy, chúng tôi đã ném bom xứ sở của ông!”

Những câu hỏi mà Murakami đã hỏi – vai trò gì? mục tiêu nào? – có lẽ đã được trả lời. Yếu đuối, rúng động vì trận động đất, bị ngập lụt và bị tàn sát tập thể bởi cơn sóng thần, bị nhiễm độc vì sự thiệt hại của các nhà máy nguyên tử, Nhật bản được cả thế giới, và điều này hoàn toàn chính đáng, xem là nạn nhân và được xót thương. Từ trước cho đến bây giờ, Japan chưa bao giờ bị thương hại. Đối với thế giới bên ngoài, quốc gia này khó hiểu, ngầm tự mãn với những bí mật, và sự tôn thờ  truyền thống võ sĩ đạo của họ. Ngay cả sau trận động đất ở Kobe, Nhật Bản vẫn là Nhật Bản, im lìm không kêu gọi sự giúp đỡ.

Nhưng bây giờ, kêu gọi sự quan tâm của thế giới, và thế giới cũng nhiệt tình đáp lại, Nhật Bản có khuôn mặt của con người – một người bị thương tích, cũng giống như bao nhiêu người khác giữa cơn hoạn nạn. Chúng ta có nhân tính nhiều nhất khi chúng ta sợ hãi. Nhưng Elias Canetti đã viết, “Một khi (nỗi sợ hãi) đã được trấn áp, nó biến thành hy vọng.” Lịch sử đã chứng tỏ Nhật Bản có trí nhớ rất dai, và lòng nhân ái với Nhật Bản lúc này sẽ không bao giờ bị lãng quên.”

Hoa anh đào biểu lộ wabi sabi – khái  niệm buồn lâng lâng
về nét đẹp không tồn tại của thiên nhiên và cuộc đời

Đêm trước khi cơn động đất bắt đầu tấn công, tôi đang đi bộ dọc theo con đường chính trong khu phố của tôi, ở trung tâm của Tokyo, với một người bạn khi một ý nghĩ thoáng qua trong đầu tôi: “Bạn biết không, đã khá lâu chúng ta không có cơn động đất nào, có lẽ cũng đã hai hay ba tháng. Ở Nhật bản, đây không phải là dấu hiệu tốt. Cơn im lặng của quả đất càng kéo dài, thì cơn chấn động nó gửi đến sau đó càng mạnh. Tôi sắp sửa đi nghỉ mát vài ngày và chúng tôi đang cùng đi mua sắm quà cho gia đình tôi. Buổi tối ấm áp hơn thường lệ trong tháng Ba, tôi sung sướng vì sắp được về thăm gia đình, và mùi hương Anh đào có mặt trong không khí. Chúng tôi ghé ngang Starbuck để mua một thức uống mới – Frappucino có vị hoa Anh đào – và nói về cái cảm giác buồn lâng lâng người ta thường cảm thấy khi ngày hội hoa Anh đào sắp đến. Người Nhật gọi đó là wabi-sabi, một thứ cảm giác trộn lẫn giữa niềm vui và nỗi buồn trước sự khiếm khuyết của cuộc đời và thiên nhiên. “Cuộc đời trôi qua nhanh chóng quá,” bạn tôi nói. Rồi với một cử chỉ mỉa mai, cô ấy nói, “Đừng lo buồn, tôi tin chắc là động đất chỉ đến sau khi máy bay bạn đã cất cánh.” Cũng gần đúng, tuy nhiên tôi đã không đến kịp giờ máy bay cất cánh.

Âm thanh là điều làm tôi chú ý trước nhất: âm thanh trầm sâu từ trong lòng đất như một tiếng sấm đi lạc đường trở nên lo lắng và bực bội. Rồi tất cả những khung cửa sổ bắt đầu rung rinh chậm chạp và nhẹ nhàng, và đó là khi mà tôi thường trở nên bất động, chú ý, và chờ xem đó có phải chỉ là một cơn gió hay là một cơn động đất. Đôi khi ta chỉ cần vài giây là biết rõ, nhưng khi một trong những cơn tiền chấn động đến – chúng tôi không biết, lúc ấy, chính là nó – cái đêm trước cơn động đất làm đảo lộn tất cả, chẳng có gì phải nghi ngờ. Tôi nằm trên giường đọc sách trong căn hộ nhỏ bé của tôi, và nó bắt đầu bằng cơn rung chuyển chậm của nền nhà và rồi trong vòng hai hay ba giây, cả căn phòng bị tràn ngập bởi những tiếng la hét và tiếng loảng xoảng của đồ vật rơi và thủy tinh vỡ. Tôi không có thì giờ để hoảng hốt; tôi bị hất qua cạnh bên kia của cái giường và suýt tí nữa rớt ra khỏi giường. Tôi có cảm giác như bị người nào xô đẩy tôi. Cái đèn ngã vỡ trên thảm và tôi bị bỏ một mình trong bóng tối với cơn sấm hoàn toàn mất định hướng. Tôi biết tôi phải tìm lối đến cửa ra vào, nhưng cái cửa đâu rồi? Tôi chờ cho nó chấm dứt, nhưng lần này dường như nó không bao giờ ngừng. Cái cửa ra vào đâu rồi? Cái áo khoác của tôi đâu – bên ngoài rất lạnh, tôi không thể chạy như thế này. Còn cái bọc chứa đồ chẩun bị cho động đất đâu? Trời ơi, tôi quên bẵng chuyện này; tất cả mọi thứ trong bọc có lẽ đã bị quá hạn định. Chạy, chạy! Tôi bị như thế này là đáng lắm. Tôi đã biết là nó sẽ xảy ra mà. Nhưng sao lại là lúc này?

Tập dượt đã nhiều lần, thực tập và chuẩn bị – thế mà tôi vẫn rơi vào tình trạng không chuẩn bị. Tôi đã học những điều căn bản, thế mà lại quên tất cả mọi thứ chỉ muốn chực chạy ra khỏi cửa. Và bây giờ tôi có cảm giác bị mắc bẫy. Có quá nhiều bậc thang tôi cần phải chạy xuống, thang máy đã ngừng, và ngay cả đứng thẳng trên nền nhà đang rung chuyển tôi cũng không làm được.

Cơn tiền chấn động, có cường độ 7, là cơn động đất dài nhất mà tôi trải qua, tuy thế vẫn không phải là cơn động đất chính. Những người láng giềng người Nhật cũng bảo với tôi là họ chưa hề trải qua cơn động đất lớn như thế này bao giờ; đây phải là cái đầu tiên trong chuỗi động đất. Đêm ấy, chúng tôi có thêm vài cơn rung chuyển, cái này tiếp nối cái kia, và trên Tivi người ta nói rất có thể sẽ có một cơn động đất rất lớn sắp đến.

Cơn động đất lớn đến lầm chỗ; tuy thế – Tất cả chúng tôi đều chờ nó đến, khá xa về phía Nam – và nó gây ra cơn sóng thần. Một người bạn ở Sendai, người ở ngay trung tâm của cơn động đất, bảo tôi rằng, với tất cả những chuẩn bị, anh ấy vẫn không sẵn sàng. Nhưng ai có thể chuẩn bị sẵn sàng cho một cơn động đất có cường độ 9?

Tôi đang ở trên chuyến xe lửa Yamanote khi nó đến – trên đường về, tôi đang ngủ. Xe lửa ngừng, và chúng tôi bị kẹt trong xe lửa hai tiếng rưỡi. Không người nào có thể mở cửa để thoát ra, nhưng mọi người đều có vẻ bình tĩnh và tự chủ, nói chung là không ai than phiền gì cả. Một vài người trẻ tuổi bắt đầu nói chuyện với nhau, người khác chỉ im lặng liếc nhìn đồng hồ, cố dấu cơn sợ hãi nếu có. Khi tất cả các cánh cửa mở được, rõ ràng là một cơn ác mộng đang chờ bên ngoài.

Tokyo đang đối diện với thời Trung cổ. Điện thoại không sử dụng được, xe lửa không hoạt động, người ta không thể liên lạc được với bất cứ ai. Nhiều người phải đi bộ mấy tiếng đồng hồ để về nhà nhưng không có cách nào khác. chúng tôi đều biết là xe lửa sẽ không thể hoạt động một thời gian rất lâu. Ngay cả với những điều kiện như thế, chúng tôi những người ở Tokyo đã không nhận ra ngay tức khắc rằng cái này không phải chỉ là một cơn động đất lớn hơn cơn động đất bình thường, nhưng là một cái nằm trong thể loại khác. Giá mà không phải là mùa đông, tôi không ngừng suy nghĩ: một cơn động đất đến vào mùa đông và tất cả chúng tôi bị phơi bày trong trời lạnh và gió luôn luôn là nỗi sợ hãi đặc biệt của tôi.

Đi bộ về nhà, tôi nghĩ phải tìm cách báo cho người thân của tôi biết là tôi an toàn – chắc là họ lo lắng lắm – và sẽ khủng hoảng lắm nếu tôi không có cách nào liên lạc với họ. Rất nhiều người bạn Nhật của tôi chấp nhận điều này với sự hiểu biết wabi-sabi: Cuộc đời là thế. Ngày hôm nay bạn có mặt nơi đây, ngày mai thì không còn.

.

Điều đáng sợ về cơn động đất là nó bắt đầu động mạnh hơn vảo lúc hầu hết những chấn động ở Tokyo, khu vực thường xuyên bị động đất, đã dần dần yên lắng. Tôi đang làm việc ở một tiệm cà phê chừng mười phút đi bộ từ căn hộ của tôi, nơi tôi ở với vợ tôi và đứa con trai mười tám tháng. Khi cơn chấn động trở nên dữ dội, những người khách hàng chung quanh tôi bắt đầu nói to giọng, thậm chí la hét, và chỉ trong nháy mắt, chúng tôi đã chạy ra đường, cùng với hằng trăm người khác đang đổ ra khỏi những tòa nhà kêu răng rắc một cách kỳ dị. Lề đường trông  giống như một đoàn xe lửa đông nghịt người vào giờ cao điểm. Tôi phải cố giữ thăng bằng để có thể đứng vững. Tôi thử gọi điện thoại cho vợ tôi. Không có tín hiệu.

Khi tôi vội vã đi bộ về nhà, tôi không thể phân biệt là mặt đất vẫn còn rung chuyển hay chỉ tại tôi run rẩy. Không khí trên đường phố hầu như trở nên nhộn nhịp, vì mọi người tụ tập thành những nhóm đông nói chuyện rất khích động. Tôi trao đổi vài câu với người bán trái cây bên ngoài căn hộ của tôi, và chúng tôi cùng cười vì tất cả những trái cây đã rơi tứ tán vì cơn động đất. Có lẽ lúc ấy cũng là lúc cơn sóng thần đã hủy diệt toàn thể nhiều thành phố cùng với hằng chục ngàn mạng người, nơi chỉ cách chúng tôi vài giờ về hướng Bắc.

Vợ tôi đang ở nhà, cô ấy đã chui xuống dưới bàn và gọi tên thằng con cho đến khi cơn chấn động chấm dứt. Sách và các hộp ngũ cốc đã ngã nhào trên mặt đất nhưng ngoài ra không có gì hư hao. Ở trung tâm giữ trẻ chỗ tôi gửi con tôi, cách nhà chừng năm phút, ban chăm nuôi đang bình thản cho các cháu ăn dặm buổi chiều. “Thật là rúng động, phải không?” họ hỏi, rõ ràng họ quan tâm đến cơn sốt của trẻ nít hơn là cơn động đất. Thằng con tôi dường như chẳng sợ hãi gì cả. Chỉ sau khi chúng tôi về nhà, đi bộ ngang qua những chiếc xe lửa im lặng, không di chuyển một cách rợn người, chúng tôi mới nhìn thấy những đoạn phim không thể hiểu thấu được về cơn sóng thần và bắt đầu nhận ra mức độ trọng đại của điều vừa xảy ra. Tokyo vẫn đứng im lìm đêm ấy; sau đó chúng tôi biết rằng cô chú của vợ tôi, cả hai đều ở lứa tuổi bảy mươi, đã đi bộ suốt sáu tiếng đồng hồ từ trung tâm Tokyo về đến nhà của họ ở Yokohama.

Những cơn hậu chấn mạnh mẽ tiếp tục rung chuyển suốt đêm. Ngày hôm sau thịt trên những ngăn kệ của siêu thị biến mất, trứng cũng không còn, và cả mì sợi, bánh mì, nước uống. “ Xem này,” vợ tôi bảo, “ngay cả bột làm pancake họ cũng không còn.” Thành phố tiếp tục rung chuyển hằng giờ, đôi khi nhồi thật mạnh, đủ làm cho nước văng ra, đầy nguy hiểm, khỏi cái lọc nước của chúng tôi. Chúng tôi quyết định làm giảm mối căng thẳng thần kinh bằng cách đi viếng Shinjuku Gyoen, một công viên rất rộng nằm ngay giữa trung tâm thành phố. Một anh bạn người Đức gọi điện thoại cho tôi trước khi chúng tôi rời căn hộ. “Anh có theo dõi tin tức về chuyện nhà máy nguyên tử không?” anh hỏi. Tôi đã lảng tránh không muốn nghĩ về chuyện nhà máy nguyên tử bởi vì tôi quá lo ngại chuyện động đất tiếp theo. “Bố tôi khuyên tôi nên về Đức,” anh nói, “và một người bạn khác của tôi đã đi hôm qua. Thế chúng ta nên báo cho nhau biết những dự tính sắp đến nhé.”

Công viên đông người hơn tôi tưởng. Nhiều cặp nằm dài dưới những cây mơ, đang nở rộ lúc đầu xuân, và con tôi liên tục vẫy tay với đám trẻ chạy ngang. “Mọi người đều cố gắng thư giãn,” vợ tôi nói. Thật ra hình như toàn thành phố đang nín thở. Tokyo dường như đang rón rén bước qua một biên giới vô hình, rún vai trong nháy mắt đã gạt bỏ cái không khí dễ chịu và yên ổn được nuôi dưỡng hằng bao nhiêu năm. Điện thoại reo um sùm trên chuyến xe lửa đi về, một thứ âm thanh lạ lẫm trong một thành phố nơi mà điện thoại di động luôn được giữ im lặng trong “trạng thái lịch sự.”

Anh bạn người Đức của tôi gọi thêm lần nữa báo cho tôi biết anh sẽ rời thành phố ngày thứ Hai. “Có thể tôi hơi kỳ cục,” anh nói. “Tôi không muốn đi cho lắm, nhưng phải làm cho bố tôi yên lòng.” Có thể anh ta hơi kỳ cục. Nhưng tôi bắt đầu lo lắng hơn.

Chúng tôi nhận ra là chúng tôi may mắn: Khu vực chúng tôi ở không nằm trong danh sách bị thay phiên cúp điện, và những cơn mất điện này làm cho những người đi làm xa phải ở nhà. Những bản báo cáo về lò nguyên tử Fukushima Daiichi càng lúc càng nguy hại hơn, và tôi trở nên bẳn gắt hơn với sự mù mờ về nỗi nguy hại này. “Nó sẽ không trở thành một thứ Chernobyl,” các chuyên gia cố trấn an chúng tôi, nhưng không giải thích nó đã tệ hại đến mức nào, các bản tường thuật của báo chí báo động rằng trường hợp nguy hiểm nhất có thể là “tai họa” khi chất phóng xạ thoát ra, nhưng chẳng buồn định nghĩa mức độ nghiêm trọng của một tai họa ở mức độ này. Rõ ràng là những khu vực lân cận đang bị nguy hiểm, nhưng còn nguyên miền Đông của Nhật? Thế còn Tokyo ? Tối hôm ấy vợ tôi đã lo lắng đủ đến mức phải gọi điện thoại về mẹ của nàng, ở gần Nagoya và ở xa chỗ nguy hiểm hơn, để thử xem bố mẹ nàng nghĩ thế nào về chuyện gia đình cô con gái đến thăm bất thình lình. “ Tokyo an toàn là chắc hẳn rồi!” Mẹ nàng nói và cười to khi bà nghe kể là những người ngoại quốc đã bay ra khỏi Nhật.

Thứ Ba, trời ban mai xám xịt và xám xịt suốt ngày, và tin tức càng trở nên tệ hại hơn. Một đám cháy ở lò nguyên tử đã làm mức độ lượng phóng xạ trong khu vực lân cận cao hơn, tôi cố gắng hiểu bài diễn văn của Thủ tướng đọc trên Tivi khi ông khuyên mọi người giữ bình tĩnh và những người ở cách lò nguyên tử từ hai mươi đến ba mươi cây số nên trú ẩn bên trong nhà. Cứ một vài tiếng đồng hồ chúng tôi tiếp tục cảm thấy căn hộ của chúng tôi ngả nghiêng. Tin tức xảy ra sau cơn sóng thần tiếp tục làm cho chúng tôi thật là buồn bã.

Vào giữa trưa, tin tức từ lò nguyên tử trở nên tệ hại đến độ vợ tôi bắt đầu xem thời khóa biểu của xe lửa. Phần lớn các chuyến xe chạy theo thời khóa biểu giới hạn, hay hoàn toàn không chạy, để tiết kiệm điện lực, nhưng xe lửa siêu tốc ở Nagoya không bị ảnh hưởng.

Trước khi khởi hành, tôi ghé ngang trường đại học. Phân nửa số người đi trên đường đã mang mặt nạ thường được dùng để tránh cảm. Đường phố khá vắng vẻ, một số cửa hàng đóng cửa, ngoài những chuyện này ra, tất cả đều có vẻ của một ngày bình thường và nhiều mây ở Tokyo . Những đôi lứa tươi cười đi dọc theo con đường, xe buýt chạy xập xình ngang qua. Khi tôi và gia đình tiến vào trạm xe lửa Tokyo trên tuyến đường Yamanote khoảng chừng một giờ đồng hồ sau, đeo trên vai những túi xách chuẩn bị hấp tấp, mọi việc bắt đầu có vẻ khác lạ hơn. Những con đường chúng tôi nhìn thấy qua cửa sổ trở nên vắng vẻ hơn, số lượng mặt nạ được đeo nhiều hơn. Phần lớn đèn trong nhà ga bị tắt đi. Vợ tôi và tôi ngồi lên ghế của chuyến xe lửa đầy người ngoại quốc và và các gia đình có con nhỏ.

Chúng tôi đến nhà của gia đình nàng gần mười một giờ đêm, chỉ để biết là một cơn động đất có cường độ 6.4 vừa xảy ra ở Shizuoka, dọc theo tuyến đường xe lửa chúng tôi đi, làm ngừng hẳn chuyến xe lửa siêu tốc chỉ vài giờ đồng hồ sau khi chúng tôi đã đi qua. Trận động đất này, hoàn toàn, không phải là cơn hậu chấn mà là một cơn động đất khác dọc theo một đường phay khác của quả địa cầu. Thình lình tôi có cảm thấy cơn thúc giục cần phải bỏ chạy, rời thật xa nơi đây, trở về xứ sở của tôi. Rồi thì tôi nhìn vào những đôi mắt niềm nở chào đón của gia đình bên vợ, và nhớ rằng có đến một trăm hai mươi sáu triệu người với họ Nhật bản là quê hương, và tôi cảm thấy xấu hổ.

.

Lời Giới Thiệu: Tại sao phim ảnh dường như luôn miêu tả phụ nữ Á châu toàn là những nạn nhân khốn khổ của lịch sử và định mệnh? Jessica Hagedorn (sinh năm 1949) đã đặt câu hỏi này trong bài tiểu luận đăng trên tạp chí Ms. Ngay cả một cuốn phim như The Joy Luck Club (Câu Lạc Bộ Hỷ Lộc), dựa vào tiểu thuyết ăn khách của Amy Tan, cũng củng cố cái thành kiến sáo mòn về sự nhu nhược của người Á châu và phụ nữ Mỹ gốc Á châu. Là tác giả chuyên viết phim kịch và tiểu thuyết, Hagedorn kêu gọi một cách kể truyện khác, bằng cách miêu tả phụ nữ Á châu là những người có bản lĩnh và có thể tự kiểm soát vận mệnh của họ. Tác phẩm đã xuất bản của Hagedorn gồm có: truyện dài Dogeaters (1990), The Gangster of Love (1996), Dream Jungle (2001); tuyển tập thơ Danger and Beauty (1993); Charlie Chan Is Dead: An Anthology of Contemporary Asian American Fiction (1993); và kịch bản phim Fresh Kill (1994).

Viên ngọc Viễn Đông. Điếm. Kỹ nữ. Thứ thiếp. Điếm. Tiếp đãi viên. Gái Bán Ba. Tú Bà. Điếm. Búp Bê Trung hoa. Đóa Hồng Tokyo. Điếm. Madame Butterfly. Điếm. Miss Sài Gòn. Điếm. Rồng Cái. Hoa sen. Gook[2]. Điếm. Cu li. Điếm. Núi lửa Bangkok. Điếm. Gái phục vụ. Điếm. Nô lệ tình dục. Điếm. Mọi rợ. Điếm. Gái nóng.  Điếm. Không diện mạo. Điếm. Men sứ (dễ vỡ). Điếm. E lệ. Điếm. Trinh nữ. Điếm. Câm. Điếm. Thiểu số Gương mẫu. Điếm. Nạn nhân. Điếm. Nữ Chiến sĩ. Điếm. Cô dâu đặt hàng. Điếm. Mẹ. Vợ. Người Yêu. Con gái. Em gái.

Nhà văn/kịch sĩ Jessica Hagedorn

Khi tôi đang trong tuổi mới lớn ở Philippines vào thập niên 1950, bộ óc tưởng tượng phong phú của tôi đã bị đô hộ bởi những huyền thoại nguyên chất của Mỹ. Nét đẹp ngoại lai gợi cảm, thấm nhập qua cách diễn dịch da vàng, đã được tôn dương, vượt ra khuôn khổ đời thường.  Tôi bị hoang mang và mê hoặc bởi những hình ảnh miêu tả phụ nữ Á châu đã bị Hollywood bóp méo: những nữ thần sang trọng và độc ác với cặp mắt xếch và khéo léo đến xảo quyệt, hoặc là các em “trinh nữ” vùng biển Nam quấn sà rông tươi cười với đường cong ngúng nguẩy, tóc đen gợn sóng, và làn da trắng được hóa trang thành ngâm đen bằng mỹ phẩm. Hiếm khi những nhân vật “Á châu” này được người Á châu trình diễn. Các nam diễn viên da trắng như Sidney Toler và Warner Oland đóng vai chàng “thám tử bí hiểm Á Đông” Charlie Chan với đuôi mắt  được dán keo làm cho xếch cao và giọng nói chop suey[3] líu lo, đứt quoãng. Jennifer Jones là một bác sĩ Á lai Âu bị cuốn hút vào một “chuyện tình dị chủng lãng mạn và tan vỡ” trong Love is a Many Splendored Thing (Tình Yêu Lộng Lẫy Đa Màu). Vào thời mẹ tôi còn trẻ, nữ diễn viên da trắng Luise Rainer được mời đóng vai Người Vợ Trung Hoa Kiên Nhẫn trong phim Đất Lành (The Good Earth) vào năm 1937, dựa trên quyển tiểu thuyết cùng tên của Pearl Buck. Vào thời ấy chẳng mấy ai chất vấn tại sao; họ đều rối rít biết ơn Hollywood khi thấy bất cứ diễn viên nào trong phim chỉ thoáng giống họ.

Cắt sang năm 1960: The World of Suzie Wong (Thế Giới của Suzie Wong), lại thêm một chuyện tình đẫm lệ Đông/Tây. Tôi bấy giờ đã đủ lớn khôn để có ấn tượng. Hấp dẫn, đầy bản lĩnh, Suzy (thủ vai bởi nữ tài tử Nancy Kwan) hành nghề trong quán rượu phục vụ đám thủy thủ da trắng, nhưng dường như chẳng hề bị ai quấy. Là một cô gái siêng năng chăm chỉ, buổi tối lại chuyển qua nghề làm điếm để nuôi đứa con thơ, không hiểu sao nàng có khả năng chưng diện những bộ quần áo xa xỉ làm người ta chóa mắt sững sờ trong hầu hết các màn trong phim, thậm chí quần áo cũng hòa hợp cùng kiểu cùng màu với ví tay và giày. Các anh thủy thủ cũng thuần túy là kiểu mẩu của Hollywood, sạch sẽ lành mạnh và không có vẻ gì đe dọa đáng sợ. Suzie và các cô điếm khác trong phim này đều xinh xắn, cười đùa khúc khích, và họ là những người làm tình không biết mệt, biết khiêu vũ và có trái tim vàng. William Holden đóng vai một anh chàng chân thật, coi bộ đạo đức. Chàng là họa sĩ chính tâm đi tìm cảm hứng ở đối tượng Kẻ Lạ. Dĩ nhiên, Suzie yêu anh chàng say đắm. Nàng luôn luôn bảo chàng, “Em chẳng đáng gì,” và “Em sẽ ở bên anh cho đến khi anh nói – Suzie, cút đi.” Nàng cũng cho rằng chuyện bị đàn ông đánh đập là dấu hiệu của sự đam mê thực thụ và rất là thất vọng khi chàng họa sĩ đức độ một mạch từ chối không biểu lộ nỗi đam mê của chàng.

Nữ tài tử Nancy Kwan trong phim Flower Drum Song

Tiếp nối sự nghiệp ngắn ngủi nhưng đáng nhớ của Nancy Kwan là một vở nhạc kịch ngắn năm 1961 có tên là Flower Drum Song (Tiếng Trống Hoa), bản nhạc trống này cũng như Suzie Wong, hoàn toàn là một sản phẩm thương mại của Mỹ. Các vai nữ theo đúng khuôn mẩu nhạc kịch Hollywood thời bấy giờ; phụ nữ thường ngây ngô, hầu hạ đàn ông. Người đóng vai đối lập với Kwan là một cô gái Trung hoa ngoan ngoãn, do Miyoshi Umeki thủ vai, cũng là diễn viên trong vai sâu sắc hơn, là vai cô gái Nhật trung hậu trong phim Sayonara. Bạn còn nhớ phim đó không? Trong Sayonara, Umeki quá trung thành, nên cô đã cùng tự tử với diễn viên Red Buttons. Trong tiềm thức tôi đã ghét Sayonara khi xem nó lần đầu lúc còn bé; bây giờ thì tôi hiểu tại sao. Đưa ra những giải pháp bi thảm là cách duy nhất Hollywood có thể thoát khỏi sự kiểm duyệt của thời ấy. Với một hai trường hợp ngoại lệ, một người nào đó trong những bộ phim này luôn luôn phải chết để trả giá cho việc vi phạm những điều cấm kỵ về tình dục và chủng tộc.

 Myoshi Umeki và Red Buttons trong phim Sayonara

Chỉ đến khi gần đây mới có sự tràn ngập của phim ảnh do các nhà làm phim người Á châu và người Mỹ gốc Á châu, phụ nữ của khu vực Thái Bình Dương, trong mắt của Hollywood là một hỗn hợp của lôi cuốn, sợ hãi, và khinh miệt. Phần lớn phim ảnh của Hollywood biến chúng ta–những người da màu và phụ nữ–thành những người tầm thường nhỏ mọn hoặc một thứ của lạ. Trí thông minh của chúng ta bị đánh giá thấp, tính nhân bản của chúng ta bị bỏ quên, và nền văn hóa đa dạng của chúng ta trở thành nhập nhằng, vì người làm phim thường lấy tính chất của văn hóa này quàng cho quốc gia kia. Nếu chúng ta “tốt,” thì chúng ta giống như trẻ nít, tuân phục, im thin thít, và luôn luôn sốt sắng chuyện làm tình (hãy xem màn trình diễn huy hoàng của France Nuyen trong vai Liat trong phim South Pacific (Nam Thái Bình Dương) còn nếu không thì chúng ta thuộc trong nhóm nạn nhân khốn khổ (xem Casualties of War – Vong Nạn Chiến Tranh, phim tàn bạo lấy bối cảnh Việt Nam của đạo diễn Brian de Palma chiếu năm 1989). Và nếu như chúng ta không im lặng, như những tấm thảm lau giày khốn khổ ở ngay bậc cửa ra vào, chúng ta bị “quỷ hóa” như những con rồng cái – thủ đoạn, gian dối, gợi dục. Cứ mang cho tôi những kẻ bị xem là quỷ bất cứ lúc nào – Anna May Wong trong vai ác tà, uốn éo như rắn trong áo xường xám ôm sát những đường cong, ít nhất là cũng mát con mắt của người xem, không hầu hạ mà cũng chẳng phục tùng ai. Nàng còn “cướp màn” của Marlene Dietrich trong vở Shanghai Express (Thượng Hải Tốc Hành) đạo diễn bởi Josef von Sternberg. Từ những năm 1920 cho đến 1930, Wong là “minh tinh” nữ độc nhất của chúng ta. Nhưng ngay cả nàng cũng bị đầy ải trong những vai mọn, những vai mà nhà làm phim Renee Tajima đã gọi là lưỡng thể rồng cái/hoa sen.

Nữ tài tử Anna May Wong (ảnh của Francis Goodman, chụp năm 1933)

Cắt sang năm 1985: Có một cảnh ở gần cuối cuốn phim đầy dối trá nhưng thu hút kỳ lạ của Michael Cimino có tựa đề là Year of the Dragon (Năm Thìn) viết chung với Oliver Stone, đoạn phim này cũng là một trong những đoạn phim tréo ngoe mà tôi thích nhất. Nếu bạn hỏi các bạn của tôi, nhiều người đã xem phim này (đặc biệt nếu họ là người Á châu), thì đoạn phim này cũng là đoạn họ thích nhất. Bối cảnh phim là một hộp đêm trong khu phố Tàu đông nghẹt người. Trong phim có hai cô gái du đãng rất trẻ của băng Rắn Hổ đang bắn nhau với Mickey Rourke, trong vai một anh cảnh sát Mỹ gốc Ba Lan điên điên, cho dù là một tên xấu trai kiêu ngạo, khinh thị phụ nữ, hiếp đáp kẻ yếu, chẳng chút gì là hấp dẫn– thế mà lại chinh phục được trái tim của một ký giả truyền hình, cô nàng Mỹ gốc Á châu thuộc loại gái ngoan, trong đoạn kết của cuốn phim lố bịch và đầy phi lý. Đây là loại phim mà ngay lúc mở đầu đã rào đón, biện hộ, đề phòng sự phản đối của người xem về cái thành kiến quơ đũa cả nắm khi miêu tả người Á châu.

Sự thú vị trong cái ngang ngược của các nữ du đãng phố Tàu trong phim Năm Thìn là một cú trả thù nhỏ bé của tôi, để đáp lại sự áp bức văn hóa của tất cả các cô Suzie Wong, những nhân vật nữ có thái độ “Em muốn được làm nô lệ của chàng”. Các nữ du đãng  trong băng Rắn Hổ chỉ là một phông cảnh mờ nhạt so với anh chàng da trắng vai chính, tâm điểm của ống kính trong phim của Cimino. Nhưng nhiều năm sau, khi cuốn phim bị lãng quên trong kho của nhà cho thuê phim, các nữ du đãng băng Rắn Hổ vẫn mãi là một hình ảnh phản kháng sáng ngời trong ký ức tôi, khoe đường cong trong những tấm áo óng ánh bó sát người với mái tóc mào gà nhuộm xanh đỏ chói chang.

Nữ du đãng Doreen Chan trong phim Year of the Dragon

Mickey Rourke với vẻ mệt mỏi từng trải, thương hại cúi nhìn cô nữ du đãng (Doreen Chan) trong băng Rắn Hổ mà hắn mới bắn, hiện đang nằm sóng sượt chảy máu trên đường: “Xem chừng như cưng sắp chết đến nơi rồi, người đẹp.”

Nữ du đãng: “À há? (máu tuôn ra từ mồm cô) Tao hãnh diện lắm.”

Rourke: “Thế à? Có gì muốn nói với anh trước khi ngỏm không, cục cưng?”
Nữ du đãng: “Có chứ. (Ngừng một chút) Địt mẹ mày.”

Cắt sang năm 1993: Tôi đã được nghe kể rằng, cũng giống như nhiều người dân Nữu Ước, tôi xem phim với bán não cầu bên phải luôn bị kích thích quá độ. Tôi thú nhận đã khó tính, phê phán quá khích, nghi ngờ tình cảm, và nghi ngờ cả cái tốt đẹp của con người. Khi một nhà phê bình như Richard Corliss của tạp chí Time hết lời khen ngợi Câu Lạc Bộ Hỷ Lộc “gấp bốn lần hơn phim Terms of Endearment” phản ứng tự nhiên của tôi là thiên về hướng chống lại. Tôi không thích người ta chỉ dạy tôi nên có cảm giác như thế nào. Tôi đi xem phim dựa vào quyển tiểu thuyết bán chạy nhất của Amy Tan trình chiếu năm 1993, cái phim cần dùng tám cái khăn tay để lau nước mắt, với nhiều người trong đó có đứa con gái mười tuổi của tôi. Tôi bị dằng co giữa sự mong muốn rất thành thật được cuốn vào cơn bão tố tình cảm của mẹ và con gái, với cái kháng cự dai dẳng cố chống lại không cho phép các nhà làm phim khống chế và điều khiển tư tưởng của tôi. Cứ mỗi lần nhân vật trong phim hồi tưởng về quá khứ là một màn bi kịch lại xảy ra. Âm nhạc trổi lên; giọng người kể chuyện trang nghiêm và đượm buồn: nước mắt, nước mắt, và càng nhiều nước mắt tuôn ra ngập cả màn ảnh. Các cô con gái đầy vẻ kính cẩn; các bà mẹ với bao điều bí mật được chôn kín.

Tôi hân hoan khi thấy sự cao cả và nghị lực của bốn bà mẹ cũng như nhận thấy tài năng sáng chói của những diễn viên đã đóng vai họ, nhưng tôi bị bức xức bởi vẻ thụ động của các cô con gái người Mỹ gốc Á châu. Sự hiện diện của các cô có vẻ chỉ để làm nguồn thu nhận những câu chuyện rất ấn tượng về cuộc đời của các bà mẹ. Dường như vì thích ứng quá dễ dàng với xã hội Mỹ, các cô con gái này đã mất hết mọi khái niệm về bản thân họ.

Mặc dù cố kháng cự, mắt tôi vẫn nhòa lệ khi bà mẹ tuyệt vọng do Kiều Chinh thủ vai, bị buộc phải bỏ rơi hai đứa con gái song sinh trên con đường làng ở vùng chiến tranh của Trung hoa. (Kiều Chinh giống bà mẹ của tôi và người chị song sinh của bà, đã chịu khổ vì sự tàn bạo của người Nhật khi họ chiếm đóng Philippines.) Trong cuốn phim này đã thấy có một chú bé sơ sinh bị nhận chìm đến chết–bà mẹ, do diễn viên đẹp chết người Frances Nuyen thủ vai–đã trở nên điên loạn vì đau buồn; một người thứ thiếp đã xẻ thịt mình để cứu bà mẹ đang chết mòn; và một cô con gái nhút nhát đã bị người chồng cộc cằn người Mỹ gốc Á châu khống chế; một cô con gái nhút nhát khác bị anh chồng da trắng bỏ rơi; và còn nhiều nữa . . . . Theo tôi thì ảnh hưởng  bi thảm dồn dập của cuốn phim làm người xem thành chai đá, nhưng có một người đàn ông ngồi hai hàng ghế phía trước chúng tôi đã bật khóc nức nở. Một nhà văn Phi Luật Tân gốc Trung hoa, còn dễ cáu hơn cả tôi, đã than phiền, “Có cần thiết là khổ đau phải tương đương với thân phận dị chủng?”

Vì sự thay đổi trong khuynh hướng văn hóa xảy ra rất chậm, Câu Lạc Bộ Hỷ Lộc thừa hường rất nhiều thành kiến của văn hóa dòng chính. Đó là một câu chuyện về phụ nữ Mỹ gốc Hoa được tài trợ với ngân quỹ rất to, do đạo diễn Mỹ gốc Hoa thực hiện, được phụ nữ Mỹ gốc Hoa góp phần trong việc viết phim kịch và sản xuất. Quả là có quá nhiều điều để khích lệ. Và sự thành công về mặt tài chánh của phim này chứng tỏ rằng câu chuyện di dân kể qua quan điểm của phụ nữ được số đông khán giả yêu thích. Nhưng cái khía cạnh đa nghi và cynique của tôi lại bảo rằng sự thành công của nó chỉ có thể mang một ý nghĩa đối với Hollywood: các trường thiên tiểu thuyết dễ làm khán giả rơi nước mắt về tình cảm của các bà mẹ và con gái người Mỹ gốc Á châu sẽ được thực hiện nhiều hơn.

 Bốn bà mẹ và bốn cô con gái trong phim The Joy Luck Club. Từ trái sang phải: Kiều Chinh, Ming-Na Wen, Tamlyn Tomita, Tsai Chin, Frances Nuyen, Lauren Tom, Lisa Lu và Rosalind Chao

Nguyên chuyện Câu Lạc Bộ Hỷ Lộc được thành hình cũng là điều đáng chú ý. Với tiêu chuẩn Hollywood (hãy suy nghĩ như đàn ông da trắng; hãy nghĩ đến tiền, tiền, và tiền), một cuốn phim về người Mỹ gốc Á châu, ngay cả khi dựa vào quyển sách bán chạy nhất cũng là một dự án đầy rủi ro. Khi tôi hỏi một nhà sản xuất phim tôi quen về các tin đồn đình hoãn cuốn phim này, ông chỉ nói, “Nó vẫn là một cuốn phim Á châu,” và còn ngạc nhiên là tôi đã thắc mắc chuyện như thế. Ngay cả sự miễn cưỡng lúc đầu của đạo diễn Wayne Wang khi tham gia dự án làm phim này cũng thú vị không kém; ông nói với tờ New York Times, “Tôi không muốn lại làm thêm một cuốn phim Trung hoa.”

Có lẽ ông không nên lo lắng nhiều như thế. Nói chung, theo giới truyền thông, những năm chín mươi là thập niên của “Pacific Overtures”[4] và sự thanh lịch của người Đông Á. Madonna, nữ hoàng pop chuyên cóp nhặt ý tưởng của người rồi biến hóa thành của mình không biết ngượng, đã ươm cấy kỹ thuật điện tử của Nhật vào cuốn video âm nhạc “Rain (Mưa)” còn Janet Jackson đã nhại kiểu Đông phương trong video của cô có tên “If (Nếu).” Lúc bấy giờ người ta thật sự chú ý đến những cuốn phim của Trung hoa, Nhật, và Việt nam nhưng điều này không có nghĩa là đã có một sự đánh giá đúng đắn về đời sống của phụ nữ. Ngay cả trong vòng liên hệ mật thiết của các nhà nghệ thuật, nhiều người làm phim đáng lẽ hiểu biết hơn lại chọn con đường rút lui dễ dàng. Phim Okoge của Takehiro Nakajima ra đời năm 1992 trình bày một trong những vai trò độc đáo của phụ nữ trong phim ảnh đương đại. Tiếng Nhật, “okoge” có nghĩa là cơm cháy; tiếng lóng (có nghĩa xấu) dùng để chỉ những người phụ nữ thân thiện và yêu mến những người đàn ông đồng tính luyến ái. Chữ “okoge” trong phim dường được cố tình dùng như một cách chiếm hữu lại nghĩa bóng—như một cử chỉ hãnh diện; cách đạo diễn Nakajima miêu tả Sayoko trong phim–người bị gọi là “cơm cháy”–rõ ràng với rất nhiều trìu mến. Sayoko là người phụ nữ có cá tính, tự tin trong xã hội Tokyo hiện đại làm nghề góp giọng cho các nhân vật trong phim hoạt họa, yêu thích tranh của Frida Kahlo, và rất yêu mến một người đàn ông dịu dàng, đồng tính luyến ái, tên Goh. Nhưng những nhân vật nữ khác trong phim này rất đáng thất vọng vì họ rập khuôn trong vai trò những  “phụ nữ dễ bị khích động” và nửa phần sau cuốn phim trở nên sáo mòn. Sayoko hy sinh bản thân cho một gã thô lỗ mà Goh mơ ước, gã này đã hãm hiếp nàng cùng lúc hình ảnh những bức tranh của Frida Kahlo và anh chàng Goh thân yêu trổi dậy từ những cơn sóng biển hiện ra trước mắt nàng. Nàng sinh một bé trai và phải sống rất nghèo khó với một tên hiếp dâm hung bạo. Sự thay đổi bất thình lình từ một người đàn bà có cá tính, có khả năng kiếm sống, trở thành nạn nhân nhu nhược thật là khó hiểu. Nghề nghiệp của nàng biến đâu rồi? Căn chung cư trang trí nghệ thuật của nàng? Chẳng lẽ sự ái mộ tranh của Frida Kahlo không dạy cho nàng điều gì sao?

Nữ tài tử Misa Shimizu (Sayoko trong phim Okoge)

Có một cuốn phim tên From Hollywood to Hanoi (Từ Hollywood đến Hà Nội) của Tiana Thi Thanh Nga. Phim này tuy là để tự khoe nhưng cũng là một phim tài liệu đáng được chú ý. Sinh ra ở Việt Nam trong một gia đình thế lực với ông bác là Bộ trưởng bộ Quốc phòng dưới chính phủ Thiệu và ông bố thần tượng trước đây làm Bộ Trưởng Thông Tin, Nga, còn có tên là Tiana, trải qua thời niên thiếu ở California. Trước kia cô là diễn viên điện ảnh trong các phim võ thuật và giáo viên thể dục (“Karaticize with Tiana (Học Karate với Tiana)”, Tiana, hoạt bát và tự tin, quyết định ghi lại cuộc hành trình trở về Việt Nam của nàng.

Từ Hollywood đến Hà Nội đôi khi rất hài hước dù không cố ý. Tiana cho xem một đoạn phim ngắn nàng đang khiêu vũ với một người đàn ông da trắng ở khách sạn Metropole Hà Nội và tuyên bố trong hơi thở đứt quảng: “Đây là tôi, đang đi những bước tango với Oliver Stone!” Sau đó nàng chăm chú lắng nghe chuyện thảm sát ở Mỹ Lai do một trong những người phụ nữ còn sống sót kể lại. Trong một cảnh khác, Tiana vui vẻ khen một người bán thức ăn trên đường phố Hà Nội: “Tóc chị làm đẹp quá.” Người đàn bà không mấy quan tâm, vẻ mặt không cảm xúc, nói gọn lỏn: “Cô có muốn ăn không, hay muốn gì ?” Đôi khi khó phân biệt giữa Tiana Thi Thanh Nga với con người Hollywood của nàng: Tiana thật dường như vẫn đang đóng những vai trong phim hạng nhì của nàng, những vai này chỉ để làm vui vì chúng là những chuyện tưởng tượng. Thời điểm này rất đúng lúc để khám phá thêm về hậu chiến tranh Việt nam qua quan điểm của phụ nữ; rất tiếc phim này lại được một cô gái Mỹ nông cạn ở “thung lũng” Nam Cali thực hiện.

Tiana Thị Thanh Nga (mặc áo trắng) cùng chồng là Stirling Silliphant chụp ảnh lưu niệm với gia đình Tướng Võ Nguyên Giáp trong dịp làm phim “Từ Hollywood đến Hà Nội" năm 1991 (nguồn: Sàigòn Giải Phóng online)

Năm 1993 cũng là năm Trần Anh Hùng thực hiện phim The Scent of Green Papaya (Mùi Đu Đủ Xanh), một kiểu hồi ức khác về Việt Nam – đây là cái nhìn lại quá khứ về một quốc gia thanh bình tươi mát trong kỷ niệm thời thơ ấu của nhà đạo diễn này. Cuốn phim bắt đầu vào thời điểm Sài Gòn năm 1951. Một cô bé mười tuổi, người mảnh mai, tên Mùi đến giúp việc cho một gia đình không hạnh phúc; ông chủ gia đình là một nhạc sĩ buồn bã và bà vợ nhân hậu nhưng lạnh lùng. Những người đàn ông trong gia đình trung lưu này rất nhàn rỗi, được hầu hạ, họ ngủ trưa trong khi phụ nữ làm tất cả mọi việc.  Mùi là cái mơ tưởng của đàn ông; một tớ gái chăm chỉ, chịu đựng mọi đùa nghịch ác độc với sự kiên nhẫn và tự trọng; khi trưởng thành rất ít khi nàng phát biểu. Nàng lau nhà, đánh giày, nấu ăn với sự cẩn trọng chăm sóc và không bao giờ than thở. Khi nàng bị gửi đi làm việc cho một gia đình nhạc sĩ giàu có khác, nàng bị người chủ làm cho mang thai. Cuốn phim chấm dứt khi ống kính thu gần gương mặt hài lòng của Mùi. Chậm rãi và trân trọng. Mùi Đu Đủ Xanh có hình ảnh rất đẹp, nhưng nó chứa đựng điều mơ tưởng thực dân của nhà đạo diễn; phụ nữ là một thứ sinh vật hiền lành dễ dạy được nuôi trong nhà. Ngấm ngầm trong hồi ức của giới trí thức, đó là một biến thể Việt Nam của cuốn phim My Fair Lady mà ông nhạc sĩ nhà giàu thay thế vai trò Giáo sư Higgins, người dạy cho Mùi biết đọc và biết viết.

Rồi lại có cuốn phim tuy lạt lẽo nhưng lại đắt khách năm 1993, The Wedding Banquet (Tiệc Cưới) – đây là một sự xung đột văn hóa được gói ghém gọn ghẽ vào phim cười, trong đó văn hóa Trung hoa va chạm với những quan niệm hiện đại về đạo đức trong tình dục của người Mỹ. Vở phim có phần nào theo công thức này, được thể hiện như sau: Waltung, một anh chủ có nhà cho thuê, dân thành phố, trẻ, có nghề chuyên môn, sống với người tình là một anh da trắng, Simon, sống trong một khu thanh lịch, nhà xây bằng đá nâu ở Manhattan. Waltung là con độc nhất và cha mẹ già của anh ở Đài Loan mơ ước có một đứa cháu để nối dòng. Wei-Wei là nữ họa sĩ sống trong căn chung cư nghèo nàn bẩn thỉu do Waltung làm chủ. Nàng tu rượu đế tequila lúc nàng vẽ và đùa bỡn dạn dĩ với anh chủ nhà trẻ tuổi và nghiêm nghị, người chẳng chú ý đến nàng. “Số của tôi là thế, tôi luôn si mê mấy anh chàng đồng tính luyến ái đẹp trai,” nàng lẩm bẩm. Sau màn này, cả cuốn phim tuột dốc, tất cả những đặc điểm trở nên nhòa nhạt và kết thúc trong một tổ ấm hạnh phúc. Như lập lại hoàn cảnh ngang trái của Sayoko trong phim Okoge, Wei-Wei “được” mang bầu, bỗng dưng tự mãn, đầu hàng trước sức ép của gia đình – và không bao giờ có thể tìm lại cuộc đời của chính nàng.

“Phải là một người đàn ông mới biết giá trị của một người phụ nữ thật sự.” Song Liling trong M. Butterfly

Mỉa mai thay, hai cuốn phim chất vấn khái niệm giới tính có đàn ông thủ vai nam diễn viên giả làm phụ nữ lại vạch rõ huyền thoại về người phụ nữ Á châu lý tưởng và những ràng buộc cổ truyền về giới tính nhiều hơn hầu hết các phim do phụ nữ diễn vai. Diễn tiến của cuốn phim xảy ra rất chậm, M. Butterfly trình bày cái mục tiêu tối hậu mà đàn ông Tây phương mơ ước, trong đó tên do thám kiêm nữ đại ca sĩ Song Liling, một hình thức Suzie Wong/Đóa Sen do nam diễn viên John Lone thủ vai, người ta có thể thấy lờ mờ dấu râu quai hàm và cái xương cổ khi ẩn khi hiện của anh ta.

Tài tử Mỹ gốc Trung Hoa John Lone thủ vai Song Liling trong phim M. Butterfly

Điều sâu sắc nhất của những cuộc đột kích vào địa hạt đàn ông thích ăn mặc như phụ nữ này là vở phim đại bi thảm Farewell My Concubine (Vĩnh biệt Thứ Phi) do Chen Kaige làm đạo diễn. Bị cấm trình diễn ở Trung quốc, phim Vĩnh Biệt Thứ Phi đồng hạng giải phim hay nhất năm 1993 ở đại hội phim ảnh Cannes với phim The Piano (Chiếc Dương Cầm) của Jane Campion. Trải qua suốt 50 năm lịch sử đầy biến động của Trung quốc, câu chuyện xoay quanh cuộc đời của hai người diễn viên nam của đoàn nhạc kịch Bắc Kinh và một phụ nữ là vợ của một trong hai người. Ba nhân vật này tạo thành một chuyện tình tay ba khó quên. Họ trăn trở với tình yêu, nghệ thuật, tình bạn, và chính trị trên biến chuyển đầy thảm khốc của lịch sử Trung quốc. Họ hoàn toàn có khả năng thản nhiên phản bội lẫn nhau cũng như có khả năng quên mình vì tình yêu và lý tưởng. Dieyi, tuy là đàn ông nhưng xinh đẹp như phụ nữ, số phận bắt phải đóng vai phụ nữ hết năm này qua tháng nọ, được nam diễn viên người Hồng Kông, Leslie Cheung, diễn vai thật xuất sắc với vẻ mềm mại ẻo lả, thông minh, và duyên dáng. Dieyi tranh dành với cô gái điếm Juxian (Gong Li) để được tình yêu của người bạn, Duan Xiaolou (Zhang Fengyi) đã từng bảo vệ anh lúc còn thơ ấu cũng là một bạn diễn, ngôi sao sáng của đoàn nhạc kịch.

Cố tài tử Leslie Cheung qua vai Dieyi trong phim Farewell My Concubine

Cách trình diễn điêu luyện của Cheung qua vai trò cổ điển người vợ lẽ sẵn sàng chết cho tình yêu trong vở nhạc kịch lồng trong cuốn phim, tất cả chỉ để nói về cái khéo léo của phụ nữ. Cái liếc nhìn của anh ta, sự đam mê được kềm chế, thế đứng yểu điệu, bước đi nhỏ ngắn, và những cử chỉ mềm mại yêu kiều nói lên tất cả những thứ được xem là đáng khen ngợi ở người phụ nữ Á châu – và đây là những tính chất đối nghịch lại với người phụ nữ năng nổ, bộc trực do Gong Li thủ vai. Những nhân vật do Dieyi và Juxian đóng đều nhìn nỗi khổ đau như là một phần và là những mảnh nhỏ của tình yêu và cuộc đời. Juxian thẳng thắn nói với Duan Xiaolou trước khi anh đồng ý cưới nàng: “Em đã quen sống với khó khăn. Nếu anh lấy em, em sẽ hầu hạ phục vụ anh. Nếu anh chán chê em, em sẽ . . . tự tử. Không có gì phải ầm ĩ.” Đó cũng là âm vang bản tính phục tùng hầu hạ của Suzie Wong nhưng trong bối cảnh mới. Ngay cả khi bị dồn vào chân tường, Juxian không yếu ớt vô dụng hay rên rỉ kêu khóc. Nàng cố lung lạc một người đàn ông trong khi vẫn nhận biết sự thật khắc nghiệt là nàng đang đùa với tử thần.

Dieyi và Juxian là hai mặt của sự thật về cuộc đời phụ nữ trên hầu hết các quốc gia Á châu. Đặc biệt vai Juxian – cô vợ cũng là cô điếm hoàn lương – có thể bị xem là một vài trò bạc bẽo, sáo mòn, nhưng  như những nhân vật mà Gong Li đã thủ vai trong các phim của Zhang Yimou, như Red Shorghum, Raise the Red Lantern, và đặc biệt là The Story of Qui Ju, Juxian được diễn tả qua nhiều sắc thái đa diện: nàng cứng rắn, bướng bỉnh, gợi cảm, ngu si, xinh đẹp, thích chọc giận, hèn nhát, anh dũng, và tầm thường. Trên hết, nàng có khả năng hồi phục và vươn dậy. Gong Li là một trong vài diễn viên Á châu vùng Thái Bình Dương đã được đóng những vai thông minh, thành thật, và có chiều sâu. Tuy thế, những nhân vật nàng đã trình diễn vẫn bị giới hạn do có rất ít cơ hội tốt cho phụ nữ trong cuộc đời thật ở Trung quốc.

“Hãy nhìn thẳng vào vấn đề đi. Phụ nữ đếch có giá trị gì ở Trung quốc,” Meeling, chị bạn tôi nhắc nhở. Điều chị nói một cách thẳng thừng về văn hóa của chị là một sự thật đau lòng, nhưng trong văn hóa của tôi nó không hẳn hiển nhiên như vậy, mà thật ra thấm nhuần, bao quát hơn. Ở Phi Luật Tân, các trẻ em gái mới sinh không bị dìm xuống nước cho chết và không bị bó chân để thành quyến rũ hơn. Nhưng con trai trong gia đình vẫn được quí trọng hơn. Mãi đến bây giờ, đàn ông giới trung lưu vẫn được săn sóc chu đáo và được xem là có giá trị cao, cũng giống như những người đàn ông được nuông chìu trong các gia đình khá giả trong phim Mùi Đu Đủ Xanh. Chúng tôi không có phong tục geisha như Nhật Bản, nhưng vẻ đẹp của hình dáng bên ngoài vẫn được trân quí quá mức bình thường. Con gái xứ chúng tôi là những cô trinh nữ được canh chừng và chăm sóc để trở thành hoa hậu. Và rất nhiều người dân xứ tôi đã chấp nhận cái hình ảnh một người đàn ông da trắng là một đấng cứu rỗi đẹp trai: G. I. Joe (anh lính Mỹ).

Tạp chí Buzz mới đây đã cho đăng bài viết có tựa đề “Đàn bà Á châu/Đàn ông Los Angeles,” đó là bản tường trình về một quán bar ở L.A. chuyên phục vụ những mơ ước của đàn ông da trắng muốn có quan hệ tình dục hay kết hôn với phụ nữ Thái lan. Ranh giới giữa cuộc sống thật và phim ảnh trở nên phai mờ. Những người đàn ông Mỹ chuyên viết phim bản và quay phim đã đổ xô đến nhà hàng này, nơi đây các cô hầu bàn hăm hở  “thử” các vai mà họ mong sẽ được chọn. Rất nhiều người trong số đàn ông này đã từng đến Bangkok làm việc cho đoàn quay phim về chiến tranh Việt nam. Họ đã trở về Los Angeles, nhưng đối với họ, cuốn phim không bao giờ chấm dứt. Trong huyền thoại này, các cậu đóng vai lính Mỹ có nhiệm vụ giải cứu người đẹp của rừng đô thị, cứu gái điếm ra khỏi nghề điếm. “Một cảnh không khác truyện phim đã được dựng lên ở đây, một show như Cheers có chút da thịt,” tác giả Alan Rifkin viết: “Các cô hầu bàn đóng thử các vai cho các kịch sitcom trên truyền hình. Khách hàng hẹn hò đi chơi với các cô hầu bàn hay chỉ muốn có được thành tích chơi.”

Sự đô hộ của trí tưởng tượng là con đường hai chiều. Được lên ngôi thần tượng như Hòn Ngọc Viễn Đông thì thoạt đầu không có vẻ gì là bị hạ nhục khinh bỉ; ai mà chẳng muốn được tôn thờ? Có lẽ đó là lý do phụ nữ Á châu luôn luôn là đối tượng … mộng tinh trong hầu hết phim ảnh của Hollywood; ai cũng biết chúng ta đã được dạy dỗ chu đáo như thế nào để biết cách hầu hạ đàn ông trong đời của chúng ta. Trong bộ máy Hollywood, chúng ta chỉ là đối tượng của sự thèm muốn hay trò cười; chúng ta hiện diện để cung phụng tình dục, màu sắc và da thịt trong cái thế giới thật sự thuộc về đàn ông da trắng. Nó cũng tương tự như cái Toni Morrison gọi là “Sự hiện diện của người Phi châu” trong văn chương. Bà viết: Trong phạm vi giải trí, tương đương như chuyện các diễn viên da trắng trước đây bôi mặt thành da đen nhằm giúp họ được phép thảo luận những vấn đề bị xem là cấm kỵ, nhà văn Mỹ cũng có thể sử dụng một nhân vật tưởng tượng có tính chất Phi châu để thuyết phục, hay thể hiện những điều cấm kỵ trong văn hóa Mỹ.” Lý luận này cũng có thể được áp dụng khi thảo luận sự hiện diện đầy quyến rũ của phụ nữ Á châu trong phim ảnh do đàn ông da trắng sản xuất.

Phim ảnh vẫn là phương tiện nghệ thuật quyến rũ mạnh mẽ nhất, điều khiển chúng ta dễ dàng bằng sự kết hợp giữa âm thanh và hình ảnh. Bằng nhiều cách, qua vai trò phụ nữ cũng là người Á châu, hoặc là khán giả hay là người trình diễn, chúng ta chấp nhận dễ dàng đến độ bị thiệt thòi – chúng ta là một thứ đồ trang trí, vô hình, hay chỉ là một khuôn mẫu sáo mòn, đơn diện. Khi có những nhân vật giống như chúng ta xuất hiện trong phim ảnh, chúng ta thêu dệt ra cái ngụ ý mà chúng ta cho là được hàm súc trong phim, hoặc chúng ta điền vào chỗ trống. Nếu một nhân vật nữ được biểu hiện như kẻ câm, một người đẹp mềm mại thướt tha, chúng ta tự thuyết phục rằng nàng là một bóng dáng của tổ tiên – quá thông minh nên nàng không cần phải nói lời nào. Nếu nàng là một cô điếm có tấm lòng vàng, chúng ta bảo rằng nàng là một biểu tượng vững chắc của nữ quyền. Nếu nàng là một người không thèm muốn dục tình, tẩy trần, hoặc là loại mọt sách nhàm chán, chúng ta dễ chấp nhận nàng như là một gương mẫu cho con gái của chúng ta noi theo, vì như vậy còn hơn là một con điếm có cuộc đời bất hạnh. Và nếu nàng được trình bày như một vị thánh hoàn toàn dâng hiến, chịu đựng trong im lặng một cách đáng ngưỡng mộ, chúng ta sẽ tự dối rằng nàng giống hệt  các bà mẹ của chúng ta. Vĩ đại hơn đời thật. Tài phép và xảo quyệt. Nói cho cùng, một cuốn phim không bao giờ chỉ là một cuốn phim.

 
(Bài tiểu luận trên của Jessica Hagedorn được trích trong Sign of Life in the USA – Readings on Popular Culture for Writers (xuất bản lần thứ năm) do Sonia Maasik và Jack Solomon biên soạn.)

[2] Tiếng lóng dùng để chỉ người Việt Nam có nghĩa khinh thị.

[3] chop suey là món rau xào thập cẩm thường được bán ở các quán ăn Trung hoa bình dân.

[4] Pacific Overtures là tên một vở nhạc kịch của Stephen Sondheim, John Weidman, và Hugh Wheeler. Vở nhạc kịch lấy bối cảnh Nhật năm 1853 bắt đầu bị Tây phương hóa và cuộc đời của hai người bạn bị cuốn hút trong sự thay đổi này. Chữ overture là một hình thức âm nhạc nhưng ngầm ám chỉ sự xâm lấn của quyền lực Tây phương (lược dịch từ Wikipedia).