một chút về tác phẩm “địa ngục âm nhạc” của Bosch
Tác giả
Hieronymus Bosch (1450-1516) tên thật là Jeroen van Aken, là một trong những họa sĩ phục hưng đầu tiên ở Hà Lan, nhưng sinh thời không nổi tiếng lắm và không tạo ảnh hưởng rực rỡ như các họa sĩ phục hưng lừng danh khác như Leonardo da Vinci, Rafael, Rembrandt… Ông bị lãng quên suốt bốn thế kỉ vì “tính khai sáng” trong hội họa của Rafael, Rubens, Boucher (và thậm chí tới cả Mondrian, Kandinsky…) đã thuyết phục cái ham muốn hướng tới vẻ đẹp thần thánh cao siêu, tuyệt đối, hài hoà của công chúng. Chỉ đến khi các lí thuyết mĩ học hậu hiện đại ra đời, khi những dị nghịch choán đầy giới nghệ thuật, khi những thách đố hai chiều về đạo đức của các nhà siêu thực lên ngôi thì người ta mới ngỡ ngàng thốt lên: phải chăng hội họa siêu thực đã xảy ra từ thời phục hưng với Bosch?
Thật khó để xác định giá trị di sản nghệ thuật của một tác giả. Tuy vậy, ta có thể liên hệ với thơ và tiểu thuyết để có một nhận định tương đối về tranh của Bosch: là tâm hồn của Dante cộng với mĩ học của Rabelais. Bosch vẽ nhiều về đề tài địa ngục và thiên đàng, về khoái cảm nhục dục và sự trừng phạt, ông khéo léo dẫn mọi người đi qua những thái cực đối nghịch của tâm hồn để từ đó con người tẩy rửa tất cả những định kiến cao đẹp hay bỉ ổi. Điều đó cũng giống như trải nghiệm của người đọc với tác phẩm “Thần khúc” của Dante với những cảnh đau đớn ở địa ngục hay đẹp đẽ ở thiên đàng, một quá trình tẩy rửa bằng cả ánh sáng và bóng tối, bằng cả cái thiện và cái ác, bằng cả sự sống và cái chết. Bên cạnh đó, tác phẩm của Bosch còn thể hiện cái “uy-mua đen” (humour noir) trong tiểu thuyết kiểu Rabelais. Đó là cái chế giễu sâu cay, cái nửa người nửa quỷ, cái đạo đức nhập nhằng, và những hình tượng ăn chơi phè phỡn phì nộn nhưng đầy sức sống.
Tác phẩm
“Địa ngục âm nhạc” (220 x 97,5cm) là bức bên phải trong bộ ba bức tranh đang lưu giữ ở bảo tàng Prado, Madrid; bức ở giữa là “Vườn khoái cảm trần gian”, bức bên trái là “Vườn Eden”. Bộ ba bức tranh này tả cảnh ở ba nơi: thiên đàng, trần gian và địa ngục. Nhân đề tài về Metaphysics của Da Màu, tôi chỉ xin nhấn mạnh bức vẽ về địa ngục.
Ở bức “Địa ngục âm nhạc” Bosch dùng tương phản mạnh hơn hai bức còn lại; trên nền đêm của một thành phố khắc khoải ánh lửa hiện lên những cảnh tra tấn dã man ở địa ngục bằng hình ảnh những nhạc công chơi đàn. Đó là những con quỷ người với những nhạc cụ làm từ các bộ phận cơ thể người hoặc gợi hình cơ thể người. Tất cả được bố cục chật hẹp, ngồn ngộn và chồng chéo đến ngạt thở. Trong cảnh tượng khủng khiếp như vậy vẫn thấp thoáng hiện lên một ẩn ức ham muồn tình dục như cảnh lưỡi dao gắn vào tai gợi lên hình dương vật, cảnh người cây mang hình vỏ trứng nhung nhúc quỷ bên trong, hay cảnh một nhạc công vác kèn có dương vật hình một cây sáo… Sự chết chóc trong tranh của Bosch mang đầy tính dục, tức là đầy sức sống.
Và cái dàn nhạc ngợp ngụa tính dục, hả hê trong sự đau đớn đó được điều khiển bởi một “hoàng tử địa ngục” đang ung dung chễm chệ ngồi ăn thịt những cơ thể tồng ngồng. Bosch không tưởng tượng những cảnh tra tấn xa lạ mà ông vẽ chính những cảnh sống đời thường với những nhân vật ẩn dụ cho thế giới thực. Sự ghê rợn ở đây chính là sự phơi bày hết những tính chất tởm lợm dã thú của con người
Đi xa hơn, Bosch muốn nói một ẩn dụ nào về mĩ học chăng? Đó là ghê rợn bẩn thỉu cũng có vẻ đẹp của nó. Và một hàm nghĩa thứ hai, ngay đến những sản phẩm văn hóa tuyệt vời nhất của con người (âm nhạc) cũng có thể gây ra sự đau đớn lệch lạc.
—————–
Tài liệu tham khảo:
Вальтер Бозинг. Босх: Пер. с нем./В.Бозинг — М: Арт-Родник, 2001.
Девитини А. Босх: Пер. с итал./А.Девитини — М: ООО «Издательство АСТ»: ООО «Издательство Астрель», 2002.
bài đã đăng của Một Danna
- Liên văn bản số 2 - 22.10.2010
- một chút về tác phẩm “địa ngục âm nhạc” của Bosch - 05.11.2009
- Đêm trắng - 30.07.2009
- Vẻ đẹp của Thiền - 14.05.2009
- Mỹ Học Pháp Kim Cương - 29.04.2009
- Trước tượng đài Brodsky - 06.06.2008
- Liên văn bản số 1 - 27.04.2008
Cám ơn Một Danna đã đưa lên một bức tranh rất thú vị. đọc bài viết của tác giả, tối nay tôi cũng muốn chia sẻ vài suy nghĩ của tôi khi nhìn bức tranh này.
Tôi hoàn toàn không biết Bosch đang vẽ âm nhạc hay phản âm nhạc. Tôi nghĩ âm nhạc trước hết vốn là phát biểu (express. ‘ex’ = thoát ra.) Tôi thấy nhân vật mà Một Danna cho là ‘hoàng tử địa ngục’ đang ăn là hình ảnh rõ ràng của giao cấu/đâm vào/thâm nhập vào (penetration). Ông ta ăn, nhưng ông ta bị “giao cấu/đâm vào” (penetrated) bởi người đàn bà trần truồng. Tôi tự hỏi, ông ta đang ở thế chủ động hay thụ động? Ông ta cũng có vẻ như đang tạo ra âm nhạc từ hậu môn người đàn bà. ‘Sự nhận vào’ của ông ta là một cách thụ động cùng lúc được phóng thích bởi ‘sự thoát ra’ ‘âm nhạc’ ? Tôi nghĩ Bosch đang đề cập tới một hiện tượng học (phenomenology) của sự ‘hình thành’ âm nhạc? Nhưng bức tranh này làm tôi nghĩ đến sự hoãn lại trong không gian của âm nhạc nhiều hơn là sự ‘có’ của âm nhạc. Cái trống bị vứt đi; kèn ‘dài’ quá không thổi được (nó giống một hình ảnh dương vật sau khi thấm thuốc Viagra hơn một cái kèn). Sáo flute bị tắc nghẽn nơi hậu môn. Bosch vẽ giữa hai màng tai một dương vật, tôi có lẽ nghĩ đến sự ám chỉ của sự ‘tĩnh’, ứ đọng tính dục của não làm ra sự ‘không thể có’ của một thứ ‘động’ như âm nhạc. Hai thế lực, tính dục và âm nhạc đối nghịch nhau?
Mặt khác, tôi cũng cảm thấy trong bức tranh này, có nhiều hình tượng gợi đến sự ‘điếc’: người đàn ông bịt tai; người đàn bà trong ’không gian chân không’ màu xanh. Tại sao không như những người khác, họ phải trần truồng trong tình trạng điếc của họ? Có thể tôi hơi nghĩ quá xa, nhưng tôi nghĩ đến sự điếc cũng đồng nghĩa với sự trong trắng của hiện thể? Âm nhạc thực ra là một tình trạng hư nhược của ý thức, hay nói nhẹ hơn, một tình trạng ‘thiếu trong trắng’ của ý thức? tôi nghĩ tới hiện tượng học (phenomenology) của Merleau-Ponty, rằng thân thể, không như Descartes nói, cũng là một chủ thể, không khác gì ý thức.
Chủ tâm/chủ đích (intentionality) của ý thức như phenomenology đã nói làm tôi nghĩ đến mỹ học của bức tranh này. ‘Ý thức phải ý thức về một cái gì đó’, có phải điều đó làm cho những hình ảnh của hủy hoại, vốn đập mạnh vào ý thức hơn những hình ảnh bình thường, dẫn đến một tầng ý-thức-được-liên-tưởng (cognitive association)? Loại ý thức đó là vẻ đẹp của bức tranh này và những bức tranh siêu thực của thế kỉ 20? Nhưng mặt khác, bức tranh cũng làm tôi nghĩ đến mặt ngược của hủy hoại: quả trứng là sinh tạo, nó dính vào cây, cũng là một sinh lực của thực vật, nhưng cùng lúc đó quả trứng cũng không còn nguyên vẹn: nó nứt và tạo ra con người. Tôi hoàn toàn mất phương hướng không biết Bosch đang nghĩ tới một năng lượng của sự sáng tạo hay năng lượng của cái chết? Cuối cùng, sự hủy hoại được coi là đẹp bởi vì nó hủy hoại hay bởi vì nó cũng sinh tạo?
Phần Góp Ý/Bình Luận