Trang chính » Da Màu và Bạn, Quan Điểm Email bài này

sự khách quan và cái giá phải trả


womanCó những trải nghiệm cảm giác suốt đời bạn sẽ không bao giờ quên cho dù những chi tiết bị phù phép xóa bỏ mọi dấu vết hiện diện. Trí nhớ èo uột từ lúc bé. Trí nhớ càng hao mòn ngay thời khắc bạn biết hấp thụ những ý thức. Thêm nữa, khi chưa đầy 1 tháng tuổi bạn đã bị chuốc thuốc ngủ liên tục trong nhiều đêm vượt biên thất bại và chắc hẳn thuốc men quá liều đã ảnh hưởng xấu đến trí óc và biến bạn thành một người mang bộ nhớ chọn lọc thất thường. Có những đoạn cao trào hoàn toàn bị kiểm duyệt khỏi thước phim cá nhân và có những tình tiết thật đơn điệu lại được gìn giữ một cách vô tự chủ.

Ký ức của tôi với Da Màu được miễn nhiễm, nằm ngoài quá trình bòn chiết tinh nghịch của bộ nhớ, bằng một cách nào đó thật khó hiểu. Có những chuyện xảy mới hôm qua tôi không tài nào nhớ nổi nhưng tôi vẫn hoài ấn tượng ngày tôi chính thức trở thành một thành viên trong ban biên tập Da Màu.

Ngày cuối tháng bảy, ba năm trước. Đỗ Lê Anhdao – thi sĩ nữ quyền của mọi người và bạn ấu thơ của tôi – đang trong giai đoạn khởi đầu thực hiện tạp chí liên mạng Da Màu cùng với Đặng Thơ Thơ, Phùng Nguyễn, và Thường Quán, những người ít lâu sau bị tôi tước mất danh hiệu nhà văn trang trọng và thay thế bằng danh xưng đời thường bao trùm biết bao nhiêu trách nhiệm: anhchị. Lúc ấy tôi chỉ mới có vài bài thơ tài tử đăng trên tạp chí Văn nên khi bị “rủ rê” tham gia ban biên tập Da Màu, tôi ngập chìm trong sợ hãi bởi việc trở thành thành viên biên tập nhỏ tuổi nhất, ít tài năng nhất, kém kinh nghiệm nhất, và vô danh nhất là điều cuối cùng tôi muốn xảy đến cho mình. Nhưng sự tò mò thám hiểm móc nối với cá tính thích chinh phục thử thách đã hiệp sức thuyết phục tôi, và hành trình gay go đầy thú vị đã bắt đầu từ đấy.

Thử thách lớn nhất của mỗi một biên tập viên là rèn luyện cái nhìn khách quan về mọi thể loại văn chương và phong cách đa đạng của các tác giả. Dù người đó là tác giả yêu thích hay tác giả chưa thể cảm, bất kể đó là đề tài yêu chuộng hoặc nội dung không thể tán thành, bạn bắt buộc phải đọc những dòng chữ viết bằng sự cân bằng tuyệt đối. Quá trình này đòi hỏi sự tách rời khỏi ý thích cá nhân không ngừng nghỉ, dễ gây áp lực thưởng ngoạn văn chương rồi đưa đến hành động đầu hàng vì kiệt quệ. Tuyệt đối đồng nghĩa với tuyệt vọng. Tôi chìm trong nỗi lo sợ ngay từ khi chưa bắt đầu gánh vác một phần trọng trách.

Bản dịch đầu tiên tôi được Da Màu chính thức phân công là truyện ngắn Trong Bóng Tối của tác giả Nguyễn Thành Việt, dài khoảng mười lăm trang, sáng tác bằng Anh ngữ. Tôi chưa bao giờ đọc tác giả này và cũng chưa từng chuyển ngữ một tác phẩm khá dài, đòi hỏi nhiều thể hiện ghi nhận về cả hai nền văn hóa á đông và tây phương. Khác với một số người, tôi tin rằng biên tập và dịch thuật là công việc chứ không phải thú tiêu khiển dù thời gian bỏ ra sẽ không được bù đắp bằng lương bổng. Thế nên tôi chuẩn bị kỹ càng tâm lý chuyên nghiệp trước khi bắt tay vào bản dịch. Tôi tự nhủ dù đây là một tác trẻ giả chưa nổi danh hoặc giả sử cốt truyện không xuất sắc, tôi vẫn cố gắng làm tròn bổn phận của mình một cách hoàn hảo nhất. Cũng may, cả nội dung tác phẩm lẫn phong cách hành văn của tác giả đều để lại ấn tượng cảm động trong tôi. Bước đầu khá suôn sẻ.

Bản dịch thử thách nhất tôi tham gia có lẽ phải là truyện dài Đi Đến Cuối Đường, Rồi của Nguyễn Viện. Tác giả nổi bật của tiểu thuyết Rồng và Rắn đang trong giai đoạn sáng tác truyện ngắn mở Đi Đến Cuối Đường, Rồi. Khi Da Màu nhận lời chuyển ngữ tác phẩm này sang Anh ngữ, tác giả chỉ mới khai triển được vài chương đầu tiên. Tôi được phân công tiếp cận tác phẩm vì lúc ấy tôi là người có nhiều thời gian nhất để theo đuổi một tiểu thuyết khá dài hơi và cũng để đáp ứng lời đề nghị của tác giả. Ngay từ những đoạn đầu tiên, tác phẩm này đã gây cho tôi nhiều khó khăn vì văn phong tràn ngập những tiếng lóng bình dân và ngôn ngữ dục tính đặc trưng tôi hoàn toàn mù tịt vì không lớn lên trong khung cảnh xã hội tương tự. Những từ bạn không tìm đâu ra trong tự điển và khi hiểu ra rồi thì phải đỏ mặt vì đã ngu ngơ dám hỏi một ai khác giải thích hộ. Khoảng thời gian đó các anh chị trong ban biên tập thi thoảng vẫn nhận những email cầu cứu định nghĩa “từ lạ” từ hộp thư của tôi. Hơn nữa, nếu thích Rồng và Rắn bao nhiêu thì tôi lại không tìm được sự nối kết với Đi Đến Cuối Đường, Rồi bằng mức độ tương tự. Tôi thiếu sự đồng cảm với tác phẩm này và công việc chuyển ngữ trở thành một gánh nặng. Tuy thế, tôi cũng đã giữ đúng tác phong chuyên nghiệp khách quan của một biên tập viên, mỗi tuần lần lượt cho ra đời đúng hạn một chương bản dịch bằng sự cẩn trọng tuyệt đối trong việc gìn giữ văn phong riêng biệt của tác giả. Ít lâu sau, ban biên tập nhận thấy tác giả Lê Đình Nhất Lang là ứng cử viên thích hợp hơn cho tác phẩm này vì anh sinh trưởng và lớn lên ở Việt Nam trong thời niên thiếu, sự nhận thức về ngôn ngữ đặc trưng của tiểu thuyết cao hơn hẳn tôi. Không thể phủ nhận việc dịch tác phẩm của Nguyễn Viện đã thu nạp thêm cho tôi nhiều từ ngữ Việt bổ ích và trợ giúp công việc biên tập những tác phẩm khác sau này trở nên thật hiệu quả hơn. Trải nghiệm này cũng giúp nhào nặn thêm cái nhìn khách quan cần có rằng không phải tác phẩm nào của tác giả bạn thích cũng sẽ được đặc cách trở thành tác phẩm bạn sẽ thích và dù bạn có thể chưa đồng tần sóng cảm nhận với tác phẩm đó nhưng vẫn có trách nhiệm và bổn phận cho ra đời một bản dịch chính xác có giá trị văn chương đích thực. Khác với ý kiến cho rằng bạn phải thật yêu thích một tác phẩm mới có thể cho ra đời bản dịch hoàn hảo, riêng tôi luôn giữ cái nhìn khách quan rằng tác phẩm mình chưa đồng cảm không hẳn là tác phẩm mình sẽ không bao giờ thích được trong tương lai và chắc chắn trong số đông độc giả cũng sẽ có nhiều người yêu thích tác phẩm đó. Ý thích thưởng ngoạn cá nhân của một biên tập viên không nên có chỗ đứng chễm chệ trong phạm vi công việc.

Sự rèn luyện cái nhìn khách quan không chỉ được áp dụng trong công việc biên tập hay dịch thuật mà còn được thể hiện qua lĩnh vực mà tôi yêu thích: phỏng vấn. Loạt Phỏng Vấn Chớp: Năm Phút Với Tác Giả được tôi tiên phong khai phá với sự ủng hộ nồng nhiệt từ ban biên tập. Tôi đã phỏng vấn hơn chục tác giả, vài người trong số họ không hẳn là tác giả tôi yêu thích, vài người trong số họ là những tác giả chưa thật sự nổi bật, và số còn lại là những tác giả đã khẳng định được tên tuổi trên văn đàn. Tôi dành cho họ sự chăm chút không phân biệt. Tôi nghiên cứu tác phẩm họ kỹ lưỡng và đặt câu hỏi tỉ mỉ như nhau, hoàn toàn không để mức độ “danh giá” của từng người ảnh hưởng. Riêng bài phỏng vấn cá nhân đầu tiên, tôi đã chọn nuông chiều ý thích thưởng ngoạn mình bằng cách chọn phỏng vấn tác giả mà tôi yêu chuộng ngay từ khi còn bé: Hoàng Chính. Tuy nhiên, trong suốt quá trình phỏng vấn, tôi luôn ý thức cao đến yếu tố khách quan và tránh đặt những câu hỏi mang tính chất lạm dụng ý thích riêng để áp đặt ảnh hưởng cái nhìn của độc giả về tác giả tôi yêu thích. Với tôi, nhận xét riêng của Lưu Diệu Vân – độc giả – và Lưu Diệu Vân – biên tập viên phỏng vấn – có ranh giới tách biệt rõ rệt.

Sự cố gắng áp dụng cái nhìn khách quan tuyệt đối cũng đã đem lại cho tôi nhiều phiền toái. Tôi chọn tác phẩm để chuyển ngữ theo ba tiêu chuẩn tuyển lựa; những tác phẩm tôi thích, những tác phẩm theo chủ đề Da Màu đang thực hiện, và những tác phẩm tôi không ưa nhưng chuyển tải được mạnh mẽ thông điệp tôi muốn gởi gấm. Bản dịch bài thơ Fuck Me của tác giả Maggie Estep được tôi chọn dịch và giới thiệu đến độc giả dựa trên cách tuyển lựa thứ ba. Mặc dầu ngôn ngữ “văng tục” trong bài thơ không hợp với ý thích thưởng ngoạn của riêng cá nhân tôi nhưng thông điệp của bài thơ nói lên điều tôi đang “bất bình” rằng có quá nhiều bài thơ hậu hiện đại lạm dụng những từ ngữ văng tục để gây sốc nhưng nội dung sáng tác lại dưới mức tầm thường. Nếu bạn đọc chính xác lời thơ của Maggie Estep, bạn sẽ hiểu một cách rõ rệt tác giả đang diễu cợt những kẻ thích văng tục chứ không phải chính cô ta là người thích đem những từ ngữ văng tục vào tác phẩm. Thế nhưng, có một vài độc giả hiểu lầm ý tác giả và giận lây đến dịch giả đã chọn một tác phẩm quá dung tục làm vẫn đục không khí văn chương cao quý. Hơn thế nữa, nhân cách của tôi cũng bị đem ra bàn cân so đo vì cái nhìn “văn là người” vẫn còn đang hoành hành bành trướng. Có độc giả khắt khe cho rằng tôi là loại con gái da vàng nhưng tư cách bị nhuốm trắng, thích văng tục chửi thề, thích khiêu dâm khoe thân qua “chữ nghĩa” nơi công cộng (dù ngôn ngữ táo bạo của bài thơ không phải là sáng tác của tôi, tôi chỉ chuyển dịch lại những gì Maggie Estep đã phát biểu). Trong khi đó, một vài dịch giả phái nam khác thấy bất bình cho tác phẩm vì với họ, ngôn ngữ tôi chuyển tải chưa đủ trâng tráo và lộ liễu và nhiều bản dịch “trần trụi” khác lần lượt được trình làng. Thời xa xưa đã có luật lệ không giết hại sử giả dù hai bên đang đánh phá nhau kịch liệt nhưng tiếc thay luật đó đã không còn áp dụng trong thời đại này. Tôi trở thành mục tiêu công kích bất dắc dĩ của hai phe Tả và Hữu.

Đôi khi những lời góp ý hoàn toàn khách quan lại không được đón nhận với thiện ý bởi văn hóa của chúng ta vẫn chưa thật sự thích ứng với cụm từ “constructive criticism” – góp ý có tính cách xây dựng không mang hàm ý chê trách hay khinh thường. Ngoài thông điệp “văn chương không biên giới”, Da Màu còn muốn được làm nhịp cầu giao lưu trao đổi kiến thức giữa người viết và biên tập viên với độc giả. Đa số những bài không được chọn đăng đều được biên tập viên phụ trách chuyên mục viết thư trả lời kèm với lời giải thích ngắn ngọn vì Da Màu tin rằng đó là hành động kính trọng tác giả, sự im lặng có thể đồng nghĩa với ơ thờ. Một tác giả kia thường xuyên đóng góp bài vở cho Da Màu nhưng sáng tác và biên khảo của tác giả ấy ít được chọn đăng, không vì chúng kém phẩm chất mà vì cấu trúc tác phẩm thiếu chất “văn chương đúng nghĩa” (cụm từ này tôi xin đóng khung để khỏi bị hiểu sai lệch tôi tự cho rằng mình hiểu văn chương chính thống là cái quái gì). Rất nhiều lần, tác giả này không phục tiêu chuẩn tuyển chọn của Da Màu nên đã lên tiếng đòi một giải thích cặn kẽ hơn. Lúc ấy, tôi trong nhóm tuyển chọn văn xuôi cùng với hai biên tập viên khác, hai thành viên nữa thuộc nhóm tuyển chọn biên khảo, và hai thành viên còn lại có nhiệm vụ tuyển chọn thơ. Đại điện của từng nhóm đã viết nên ý kiến chân thành và tuyệt đối khách quan của mình về những vấn đề tác giả ấy yêu cầu được giải đáp. Lá thư chung đó được gởi đến tác giả ấy qua hộp thư cá nhân của tôi nhưng đã được toàn ban biên tập đồng hiệu đính và ký tên. Chúng tôi thiết nghĩ hành động bày tỏ những thắc mắc của tác giả là hành động nói lên sự trân trọng những nỗ lực sáng tác không ngừng của họ. Nhưng có lẽ chúng tôi đã quá khách quan khi tin rằng những góp ý chân thành sẽ được đón nhận bằng tấm lòng tương tự. Phản ứng của tác giả ấy hoàn toàn trái ngược. Người ấy một mực cho rằng tôi – vì những lý do cá nhân nào đó – cố tình vùi đập những tác phẩm của họ mà không hiểu quyết định chọn bài vở bao giờ cũng là nỗ lực chung của nhiều biên tập viên. Da Màu luôn và chỉ hoạt động theo tinh thần đồng đội dân chủ. Một lần nữa, tôi lại trở thành mục tiêu căm ghét bất đắc dĩ khi nhất quyết tuân thủ theo “giáo điều” khách quan tuyệt đối trong mọi phương diện trách nhiệm của một biên tập viên.

Tuy đã bị vây bởi nhiều phiền toái hiểu lầm trong cương vị biên tập viên, những gì tôi được học hỏi và trải nghiệm, quy ra 99 phần là những ký ức đẹp đẽ. Với Da Màu, tôi có được không gian tự do sáng tác thật sung mãn và những mối quan hệ tình cảm gia đình tương thân tương kính với các biên tập viên. Tôi quả quyết không một ban biên tập nào tranh luận sôi nổi nhiều nhưng lại rất hòa thuận ăn khớp với nhau như ban biên tập của Da Màu. Tôi yêu thích công việc biên tập viên như yêu người đàn ông của đời mình nhưng cuộc sống luôn có những khúc rẽ định mệnh. Đầu năm ngoái, tôi chính thức xin được tạm ngưng hoạt động để theo đuổi chương trình cao học chuyên ngành thương mại. Ban biên tập đã “cứu xét” đơn xin tạm nghỉ, chỉ hiệu lực một năm. Đầu năm nay, tôi lại nộp lá đơn xin tạm nghỉ thứ hai với lý do …đang vướng bận chuyện …yêu đương. Không biết luật “bất quá tam” có bị/được ban biên tập áp dụng triệt để với tôi không nhỉ?

Ai đó đã nói những cố gắng vùng vẫy vượt thử thách bắt buộc là cách thiên nhiên rèn luyện cho chúng ta sức mạnh và sự chín chắn. Có những thử thách bạn sẽ không bao giờ biết bằng cách nào mình đã vượt qua được dẫu bầm tím những vết xước. Tôi cũng không rõ tự lúc nào tôi nhận thức được góc nhìn khách quan rộng mở, dù vẫn chưa đạt mức tuyệt đối một trăm phần, không chỉ riêng trong lãnh vực văn chương nhưng xuyên suốt vào đời sống cá nhân của chính mình. Tôi chợt phát hiện một ngày đẹp trời nọ, sự trưởng thành đón bắt kịp tôi đang nô đùa với Da Màu trên một bãi tắm nhiệt đới tiên cảnh. Có người mặc bikini hai mảnh nhỏ xíu cố tình để lộ những phần da thịt nhạy cảm hòng lọt vào tầm ngắm những tay săn ảnh, có người bảo thủ với đồ bộ ngang nhiên thoải mái vẫy vùng trong nước, có những người quần jeans áo sơ mi nằm phơi nắng phớt lờ luật lệ tắm biển truyền thống, hai ba người khỏa thân trăm phần trăm để phản kháng sự tù túng, cũng có vài kẻ áo dài khăn đóng, chấp tay sau lưng, nghiêm nghị tuần thủ vòng quanh ven biển bình phẩm phục trang thiên hạ. Tôi ghi nhận tất cả hình ảnh sống động trước mắt mình bằng khả năng quan sát khách quan đã được nhào nặn và sát hạch tuy không chắc bộ nhớ sẽ chọn lọc lưu trữ những gì.

Có những hình ảnh sẽ tồn tại mãi mãi và có những trải nghiệm sẽ mau chóng phôi phai. Mọi thử nghiệm văn chương cũng vậy. Những cái nhìn tư duy cũng thế. Riêng ký ức giữa Da Màu và tôi là ngoại lệ.

LDV

bài đã đăng của Lưu Diệu Vân


2 bình luận »

  • PNQT viết:

    Hình như tôi có “duyên” với văn của LDV
    Lần nào bài của LDV vừa post buổi sáng thì buổi chiều tôi đã
    mở damau ra xem (nhất là những lúc ngôì chờ dài người trong bệnh viện)

    Chúc mừng tuổi trẻ và sự thành công của LDV
    Đọc bài “Muà hè và vé khứ hồi” làm tôi bôì hồi
    và cảm động, nhớ đến những chuyến bay của chính mình.
    Tôi cũng từng mang tâm trạng bồi hồi và với tất cả tấm lòng
    để vượt ngàn dặm để đến một thành phố xa xôi vì có 1 người “tưởng là ” thương yêu
    nhưng ….

    Chúc LDV Thành công trong văn chương và sau những chuyến bay là
    một bến đỗ bình yên hạnh phúc.

    QT

  • Ngô Nguyên Dũng viết:

    Bài viết của Bạn Lưu Diệu Vân là một thông điệp xuất phát từ tấm lòng chân thành, thân ái, với nhiều trách nhiệm. Đọc để biết và hiểu rõ hơn cung cách làm việc cũng như những khó khăn của các thành viên trong Ban biên tập Da Màu.

    Mến chúc Bạn, dù với tư cách nào, vẫn luôn đạt được ý nguyện trong đời sống.

    Ngô Nguyên Dũng.

Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006-2012 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)