Trang chính » Phỏng vấn Email bài này

Nói Chuyện với Như Quỳnh de Prelle, và Song Tử (phần 2/3)

Trong phần 1 của phỏng vấn, Như Quỳnh đã định nghĩa lại chữ An Nam, đã lấy lại cho chữ này những cảm xúc và ý nghĩa riêng:

“An Nam như sự trắc ẩn, những rung động, có thể nó là phần riêng tư trầm uất của tôi về quê hương, tự nó chảy ra bằng thơ…”

“An Nam nó không chỉ là cái tên trong lịch sử, mà chính là sự mất mát, xót xa của chính tôi về dân tộc mình, số phận của lịch sử, của quá nhiều đổi thay…”

An Nam cũng như một màu da, một ngôn ngữ, một ký ức chung, một câu chuyện đã ngấm vào cơ thể.

Mời độc giả xem tiếp phần 2 của phỏng vấn.

Đặng Thơ Thơ:

“Nàng bước ra dưới cái ánh nắng hiếm hoi của sứ xở ôn đới hiền hoà để làm cháy đi làn da châu Á để cạo hết nỗi buồn trên gương mặt, trên cơ thể, trên tóc và răng của nàng…”

(“Nắng Không Thể Cạo Hết Nỗi Buồn Của Nàng”)

Màu da là một nỗi buồn ám ảnh? Ngôn ngữ Việt và thi ca có phải là một ám ảnh như thế? Việc sống ở châu Âu đã tác động đến Như Quỳnh, trong đời sống và sáng tác, ra sao?

Như Quỳnh de Prelle:

Đây là bài thơ mà lần đầu tiên Như Quỳnh đọc trước bạn bè quốc tế trong một sinh hoạt giao lưu văn hoá ở Brussels. Như Quỳnh đọc bằng tiếng Việt cùng với bản Pháp ngữ. Khi chuyển ngữ bài thơ này sang tiếng Pháp, bố mẹ chồng tôi và tất cả mọi người nghe đều vô cùng xúc động, họ hiểu hơn tâm trạng của tôi, cảm xúc của tôi về sự thường hằng này. Bố chồng tôi có nói một câu mà tôi nhớ mãi, thơ của con sẽ kết nối được mọi người bởi những nỗi đau khác nhau, bởi giá trị không phân biệt. Con không phải là người Việt như chúng tôi hình dung dù tóc đen, da vàng, dù hình thể Châu Á 100 phần trăm.

Màu da hay tóc không phải là ám ảnh của Như Quỳnh bởi bản chất từ bên trong mình là một người thuần Việt, chưa bao giờ tôi lảng tránh và giấu đi điều ấy, nhưng có lẽ đây là ám ảnh của nhiều thế hệ người Việt khác mà tôi biết, đặc biệt khi ra ngoài biên giới của hình chữ S. Sự giỏi giang và tài năng của nhiều người không cứu nổi những mặc cảm, tự ti và những thói xấu như những căn tính của tộc người. Khi tôi ở Việt Nam, thì chính ở góc phố nhà tôi, khi tôi đi ăn sáng, họ thì thầm với nhau cô này là người Nhật mà ăn cháo lòng, hay ở Sài Gòn, tôi luôn bị nhầm là khách nước ngoài. Khi ở Châu âu, ít người nhận ra tôi là người Việt mà hay hỏi tôi là người Hàn Quốc hay Nhật, có khi là Trung Hoa… tôi luôn nói Je suis Vietnamien, nhiều bạn bè Bỉ còn tưởng tôi lớn lên ở đây. Mà chính ở giữa Châu âu tôi nhận ra giá trị của văn hoá, và nền tảng của tôi có được từ chính gia đình ở quê hương xa xôi của mình. Thực sự, khi tôi bước vào một nơi hoàn toàn mới như Châu Âu, cụ thể là vương quốc Bỉ, hay trong gia đình chồng tôi là một gia đình quý tộc lâu đời ở đây, có tên trong sử sách và nhiều đóng góp cho hoàng gia cũng như lịch sử thì tôi nhận thấy về các giá trị chung thì những tộc người khác nhau, mang màu da khác nhau lại không hoàn toàn khác biệt- như lễ nghĩa, giáo dục hay sự bảo tồn văn hoá, các giá trị sống nhân bản và tự do. Dù trước đó các tác phẩm văn học cổ điển, triết học và tư tưởng phương Tây của Shakespeare, Goeth, Friedrich Nietzsche, Victor Hugo, Albert Camus ảnh hưởng đến tôi khá nhiều… Chị có thể hình dung, Brussels của tôi rất nhỏ, chỉ hơn 1 triệu dân thôi, mà đến 60 phần trăm là dân cư quốc tế từ khắp nơi, bước ra ngoài là không khí của cây cối, rừng xanh và hoa cỏ, bước vào metro và những chuyến tàu là không gian hoàn toàn nghệ thuật, là những dịch chuyển….. tôi hoàn toàn luôn ở trạng thái thi ca giữa đời thường và gia đình, các mối quan hệ chung quanh….. Những sự kiện riêng lẽ hay xâu chuỗi với nhau trong tư duy và những nơ-ron thần kinh, sự trầm cảm của những con chữ khi viết ra dường như là là hệ quả của những giao thoa, sự đan xen và tìm kiếm. Đó có lẽ là vùng đất của những tư tưởng tự do và sáng tạo của  Victor Hugo, Van Gogh, Magritte, hay Marx ở đó viết về Chủ nghĩa tư bản. Và tôi có thể sống hoàn toàn trong không gian của viện bảo tàng và những cuộc triển lãm quanh năm, khi Brussels của tôi có đến gần 100 cái bảo tàng lớn nhỏ khác nhau, các sự kiện văn hoá nhiều đến mức không thể đi hết, mà ở hết một đời chắc tự nó ngấm vào máu thịt đời sống, trở thành nghệ thuật đời thường. Có một lần nhà văn Nam Dao nói với tôi, đời sống thường ngày là nghệ thuật, đó chính là nghệ sĩ, người nghệ sĩ giản dị và tự nhiên nhất.

Tiếng Việt là sự ám ảnh, có lẽ từ trong gia đình, bà ngoại tôi đọc Kiều và mê ca kịch, dân gian. Bà sinh ra và lớn lên trong một gia đình dòng dõi giàu có, có đền thờ riêng. Sau cải cách ruộng đất, dù gia đình mất hết của cải, cống hiến cho người khác, bà tôi nhất định không đi làm cách mạng, một mình nuôi 5 con nhỏ trong khi ông tôi đi dạy xa nhà. Ông tôi là giảng viên văn chương văn học Việt Nam. Bố mẹ tôi thường mua sách, các tạp chí xuất hiện lần đầu tiên ở Việt Nam ở thời ấy, những năm 90 của thế kỷ trước, nhờ vậy mà tôi có nhiều thông tin bên ngoài và được tiếp cận nhiều hơn với đời sống, văn hoá, các cuộc triển lãm, các nghệ sĩ… Gia đình tôi ở Việt Nam và bên này, đa phần mọi người theo học và làm việc trong lĩnh vực  xã hội, khoa hoc. Không có ai làm thương mại hay buôn bán. Thi ca luôn thường trực với tôi, ngay cả khi trước đó nhiều năm tôi không hề xác định thi ca sẽ trở thành công việc thường xuyên, là thói quen tôi sẽ không bao giờ bỏ dù làm bất cứ công việc gì. Tôi nghiện viết, nghiện một cách kỳ lạ, viết tiếng Việt. Tôi quyết định bước vào chính thức khi tôi tự nhận thấy mình cần gửi đi tác phẩm của mình cho ai đó, bạn đọc, và tôi gửi đi. Da Màu là một trong những nơi đầu tiên tôi gửi đi nhiều tác phẩm tôi viết từ lâu. Có lẽ ở một nước như Bỉ, với 3 ngôn ngữ chính thống, tôi chỉ còn cách viết tiếng Việt là cách duy nhất để bảo tồn ngôn ngữ mẹ đẻ của mình. Sự ám ảnh cũng là một điều tự nhiên với một người nhạy cảm viết như tôi và những người viết suy tư khác, với nhiều trí thức khác. Tôi thường viết trong những giấc mơ, viết mọi lúc mọi nơi trong trí nhớ thành ký ức và khâu cuối cùng là ngổi bên bàn với chiếc máy điện toán. Viết cả lúc khi ốm, đau đầu muốn đập tan bằng chiếc búa hay vào tường. Viết vào những ngày trăng sáng, tôi không thể ngủ được. Viết vào những ngày kinh nguyệt đến kỳ, như những xung động rất mạnh, tự tuôn trào. Vỡ ngực.

Đặng  Thơ Thơ:

Tôi cũng thấy thế giới thơ của Như Quỳnh tràn ngập những “xung động” đến “vỡ ngực”, khi ở giữa thiên nhiên, khi cảm nhận mùa màng, nắng gió, màu sắc, cây cỏ,…. Không gian thơ của Như Quỳnh xoay chuyển như thời tiết, đôi lúc thất thường, mang những yếu tố bất ngờ, nằm ngoài những lập trình.

Vậy thì trong bài Thơ Nhân Tạo:

“Trí thông minh nhân tạo sinh ra những nhà thơ nhân tạo những bài thơ nhân tạo như sự đại diện cho thế kỷ cảm xúc bị vùi lấp” và “những bài thơ nhân tạo được sinh ra từ những tình yêu nhân tạo, thời tiết nhân tạo và không gian sống nhân tạo, cả những cơn ốm nhân tạo…” (Thơ Nhân Tạo)

Nhà thơ là gì, ở đâu, giữa hai trạng thái đối nghịch này?

Như Quỳnh de Prelle:

Đây là một bài thơ, khi tôi xuất bản lần đầu tiên ở một trang văn học khác, đã có những phản hồi không hài lòng lắm. Bản thân tôi là môt người thuộc về tự nhiên, thuộc về cây cối và hoa cỏ. Có lẽ vì tôi là mệnh Mộc, có lẽ vì tôi là một Bảo Bình nhạy cảm. Người mang nước. Thơ nhân tạo viết trong một xung động rất mạnh của Song tử khi tôi nhận ra cái nhân tạo ở đây không phải là những robot hay máy móc mà chính là kỹ thuật tinh vi của chữ nghĩa, của cảm xúc…. Tôi rất sợ một ngày nào đó thi ca bị biến mất, biến dạng đi, và tôi hay ai đó không thể viết thơ bằng chính đời sống, thân phận của mình mà bằng những cuộc trình diễn. Sợ cả tiếng Việt biến mất, không còn ai viết thơ bằng tiếng Việt ở nước ngoài nữa. Dù trình diễn theo cách nào đó cũng là một trong những nghệ thuật nhưng nếu nó bị biến dạng hay các giá trị nhân bản không còn nữa mà thay vào đó là sự vô tính ….. Tôi viết và xuất bản khi chữ của tôi không có vi phạm nào đến các giá trị của con người và quyền của con người, bởi thế, nhiều cái tôi viết ra, nhiều người rất giận dữ hay không thể chạm tới cảm xúc ấy nhưng đó là chữ của tôi và tự do của tôi với những giá trị phổ quát trong nhận thức và tìm kiếm. Con người được bình đẳng, tự do giữa thiên nhiên và cả giữa những nguyên tắc, luật lệ…. Quyền tự do của con người được viết cũng như được ăn, ở, đi lại, ngôn luận, …được yêu thương động vật như con người, được cả quyền chết khi muốn… Nhà thơ có lẽ là người được sống và phải sống nhiều nhất với nhiều cuộc đời khác nhau, sự rượt thoát, cả sự hài lòng tối giản… Sự nhân tạo trong đời sống con người hay sự tự nhiên tồn tại vốn có, theo tôi là không tách rời nhau, chúng ta ở trong những ràng buộc ấy vô thức hay có ý thức, phức tạp hay đa dạng… chỉ có điều, các thói quen sẽ khác nhau, như tôi là người tối giản đến mức không thích điện thoại Iphone nhiều ứng dụng, không sử dụng các Ipad… tôi chỉ dùng máy điện toán. Khi ra ngoài, với thiên nhiên và các mối quan hệ con người thực, tôi bỏ lại các công cụ tiện ích… bọn trẻ nhà tôi được giáo dục như thế, tôi cũng không đọc sách điện tử dù hàng ngày phải đọc rất nhiều thứ khác nhau trên laptop. Phải chăng, chính dòng thơ tự do như tôi viết, từ lúc bắt đầu khi mới mười mấy tuổi đến giờ, có thể chính là thơ nhân tạo mà chính tôi tự chuyển hoá thành những tác phẩm bây giờ…..Nếu thơ nhân tạo tạo ra những giá trị mới, sự khám phá mới cho nghệ thuật thi ca thì làm sao chúng ta không quan tâm và không biết ơn sự sáng tạo đó. Trường phải Tân hình thức phải chăng là thơ Nhân tạo? Hay như chế to thơ ca của nhà thơ Phan Nhiên Hạo với nhiều cung bậc khác nhau của chữ và chữ, không theo quy luật nào, chủ trương nào nhưng vẫn tràn đầy cảm xúc, thẩm mỹ…. Suy đến cùng, thơ nhân tạo hay sự sáng tạo nhân tạo cũng do chính con người tạo ra dựa trên các phần mềm để máy móc hoạt động mà. Nên còn những nhà thơ hay, còn những thú vị độc đáo với thi ca thì thơ nhân tạo cũng sẽ thú vị, độc đáo. Còn những người làm công nghệ với trái tim thi ca và nghệ thuật, thơ nhân tạo vẫn đẹp như vẻ đẹp vốn có của thi ca. Nên tích cực và nhìn vào hy vọng tốt lành. Sự nhạy cảm quá sức có thể làm cho tan vỡ nhiều kết nối, và thực tại. Chúng ta chắc phải chấp nhận kỷ nguyên số và những tác động công nghệ dù có sự điều chỉnh nào. Ví dụ người người làm thơ nhân tạo với các ngôn ngữ quốc tế thì chắc tôi vẫn chịu khó viết tiếng Việt và nếu có thể sẽ tạo cho mình một phần mềm thơ nhân tạo như thế với tiếng Việt.

trích trong bài Nàng thơ m trong tp thơ Người mang nước,

tóc của nàng tách ra
da của nàng khô bóc ra từng hạt ly ti như cát
nước mắt của nàng vỡ như mắt cá
tâm hồn nàng trở thành nhân tạo
những bài thơ nhân tạo ra đời

(còn tiếp)

bài đã đăng của Đặng Thơ Thơ


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006-2012 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)