Trang chính » Phỏng vấn Email bài này

Đọc Khá Gần Với Yêu- Phỏng vấn Phạm Thị Hoài- Xuân Mậu Tuất (kỳ 2/2)

1 bình luận ♦ 16.02.2018


Phạm Thị Hoài, Đọc khá gần với Yêu

Tôi nghĩ đến việc viết văn. Là sự bận rộn dễ tha thứ nhất trong phạm vi lý tưởng thong thả của phương Đông. Vả lại theo thiển ý tôi, đấy là khả năng vượt rào chắc ăn cho một thằng trí thức Việt kém sự nghiệp. Ở đó hắn chẳng có gì để mất. Dẫu không hẳn có tài nhưng có tâm và liên tục sản xuất thì thể diện của hắn cũng dầy lên thuận với số trang. Tôi nghe nói chữ “tâm” đáng ba chữ “tài”. Chính là những nhà văn có tài bị rủa là thiếu tâm, chứ chưa bao giờ một nhà văn có tâm bị trách là thiếu tài. Vậy là có thể yên lòng. Nếu lấy chữ “tài” làm đầu thì bố ai dám cầm bút nữa! Ngoài ra nhà văn Việt không bắt buộc phải thành đạt. Nhà văn Việt được quyền không có bạn đọc. Và nếu không xuất chúng thì suốt đời chẳng sợ búa rìu của dư luận và chính quyền.

[Phạm Thị Hoài, Marie Sến]

pth2

Trần Vũ: Tiểu thuyết Marie Sến đã bị khá đông "đồng môn cũ" của Hội Nhà văn khiển trách là đã viết bằng đôi mắt của Việt kiều thiếu thông cảm. Khám xét và kiểm tục, tuy tác giả biết rõ các đồng nghiệp phải sống sót bằng cách "tuân thủ quy trình". Phạm Thị Hoài trả lời những tấn công này, thế nào?

Phạm Thị Hoài: Tôi đã rất thích thú chép và ghép nguyên si ý kiến của một số nhà phê bình và đồng nghiệp thành một "Chân dung Phạm Thị Hoài". Mời bạn thưởng thức một đoạn:

"Qua mỗi trang viết của những tác phẩm sau này như Man Nương, Marie Sến, gần đây nhất là Ám Thị, Phạm Thị Hoài càng đưa người đọc đến sự chán ghét văn chương hiện đại, xô người đọc vào vũng lầy bế tắc của xã hội bằng một thứ ngôn ngữ kinh tởm khó chịu, khiến người đọc thấy mình thấp kém y như những nhân vật trong truyện, vì thế quá oan ức cho văn chương và quá tội cho độc giả. Vì sao họ lại phải đọc những tác phẩm sa đọa, thô lỗ, sống sượng như vậy? Con người dưới mắt Phạm Thị Hoài là một loài vật vô ý thức, thô tục, bẩn thỉu và man rợ. Sở trường của Phạm Thị Hoài là dựng nên một thế giới bỉ ổi, lưu manh, dâm đãng, đểu cáng và hèn hạ, nhằm khinh rẻ, tởm lợm con người, sỉ nhục và thô bỉ hoá giấc mơ của con người. Ả hoàn toàn đánh mất khả năng khám phá ra cái tốt đẹp của thế giới, nghĩa là đánh mất thuộc tính quan trọng nhất của văn học, vậy mà ả còn cả gan bày tỏ thái độ bỡn cợt, khinh thị, nhạo báng nền văn học của chúng ta, và công khai biến trang văn thành câu lạc bộ bệnh hoạn của chứng động kinh phi nhân tính, khinh rẻ và căm ghét con người, tìm mọi cách thối rữa hoá linh hồn và thể xác đồng loại trong cái nhìn bệnh hoạn nhẫn tâm. Bị ám ảnh bởi văn hoá giường chiếu, hành hạ bởi những ẩn ức tình dục của cuộc sống ăn chơi trụy lạc trước đây và phận làm dâu văn hoá đầy mặc cảm dồn nén sau này, lại chịu ảnh hưởng không tiêu hoá kỹ của phương Tây như phân tâm học, và bắt chước một số nhà văn Nhật Bản (Phạm Thị Hoài từng lợi dụng danh tiếng để dịch cuốn tiểu thuyết Nhật cực kỳ vô luân và thối nát nhan đề Chiếc Chìa Khoá, khiến nhà xuất bản phải khốn đốn, cũng như ả từng gây tai hoạ cho nhà xuất bản đã quá cả tin mà cho ra mắt cuốn Man Nương, khiến giám đốc nhà xuất bản đó phải từ chức), ả không có cách nào khác là thực hành một lối văn khiêu dâm nhớp nhúa, lập hội quán libido, núp dưới tên tuổi của Sartre và Camus, Kafka và García Márquez, Proust và Joyce để triết lý ba lăng nhăng dung tục nhằm câu khách rẻ tiền, đua đòi bắt chước những phương pháp sáng tác chợ chiều như Chủ nghĩa Phi lý, Tiểu thuyết Mới và Dã thú Mạt kỳ, tiếp tục thói làm dáng trí thức bằng khả năng nổi loạn dung tục."

Tôi thật sự không thể viết hay hơn.

–oOo—

“Ông là đại diện cuối cùng của một thế hệ mà chúng ta chỉ còn gặp lại trên những trang hồi kí, Thế hệ Vàng của cuộc Cách mạng Giải phóng Dân tộc, trong sáng, lãng mạn, tràn đầy lý tưởng. Qua mỗi thế hệ đến sau, vàng dần biến thành đồng thau và thế hệ hiện đang lãnh đạo đất nước này trông không khác gì đất sét. Người ta thương tiếc ông như rỏ nước mắt cho những phẩm chất đẹp đẽ cũng theo ông về bên kia, để lại bên này một thế giới chân không về giá trị.” [Phạm Thị Hoài]

Trần Vũ: Cùng thế hệ và ngang ngang tuổi, tuy Hoài sinh ở Thanh Hóa – quê hương của Chúa Trịnh – còn tôi trong Nam. Điểm chung là Hoài tốt nghiệp khoa Sử và tôi say mê Lịch sử. Còn lại là khác biệt giữa chiến xa và tiềm thủy đĩnh. Nhưng vì sao cư ngụ Bá Linh, kho sách chiến tranh và nơi thống chế Gerhard von Scharnhorst xây cất Học viện Quân sự lừng danh với chính Clausewitz giảng dạy tại số 74 Unter den Linden mà Hoài thờ ơ với chiến tranh? Đúng hơn, là thờ ơ với các học thuyết chiến tranh và những trận chiến.

Hoài không duy nhất, tôi kiểm nghiệm hầu hết các nhà văn Việt không quan tâm đến chiến tranh. Nhưng vì sao Hoài đã không dịch Clausewitz mà mất công sức tái lập bản dịch trọn vẹn của Thomas A. Bass về Phạm Xuân Ẩn? Một bản dịch chính xác với bản gốc của Clausewitz sẽ giúp ích cho dân tộc nhiều hơn là cuộc đời của một "điệp viên hoàn hảo", ngay cả khi mục đích nhằm phơi bày cắt cúp và biên tập của chính sách kiểm duyệt.

Nhưng Hoài say mê góc độ chính trị của chiến tranh, như hầu hết… Đọc Mâm xôi cúng cụ, Tên “Bác” trên môi, Văn minh Sicagô, Hồ Chí Minh: Tôi hạ lệnh cho nhân dân và nhiều tiểu luận khác, tôi nhận ra tác giả của Thiên Sứ theo dõi sát sao hành trình, sự nghiệp và từng chữ viết của "Chủ tịch". Ngay cả khi trưng bày khía cạnh négatif, vẫn gần như là một mê mẩn. Có thật vậy?

Phạm Thị Hoài: Trừ cuốn Lò Mổ Số 5 của Kurt Vonnegut, tôi hầu như không đọc văn học chiến tranh, vì loại ngợi ca một cuộc chiến hào hùng thì không đáng đọc, còn loại phản chiến thì rất dễ rơi vào cái bẫy đau đớn, cảm thán, rồi lại còn kêu gọi, dạy dỗ, lên án, cảnh tỉnh, toàn những chất diệt trắng nghệ thuật. Tất cả những đoạn chiến trận trong Chiến Tranh và Hòa Bình tôi đều phòng xa mà bỏ qua hết, để giữ nguyên lòng yêu mến với Tolstoi. Còn các học thuyết quân sự ư? Bây giờ chiến tranh vẫn còn là con người bấm nút, song sắp tới những người máy sẽ bấm nút, thuật toán hoàn toàn thay thế thuật dùng binh. Nhưng tôi biết một số doanh nhân và chuyên gia dạy bí quyết thành đạt ở Việt Nam rất thích trích dẫn binh pháp Tôn Tử, với tinh thần chiến trường thời nay là thương trường. Có lẽ Tôn Tử chịu trách nhiệm không nhỏ cho tình trạng phát triển của Việt Nam. Hồ Chủ tịch lại là một câu chuyện khác. Đó là người đã kéo được lịch sử đi theo ý mình trong một thời gian dài, đã mê hoặc được cả một dân tộc từ giới tinh hoa đến dân mạt hạng, đã đặt được cả một quốc gia vào một số phận trở thành định mệnh, đã đóng dấu ấn toàn diện lên bản sắc của cả một xã hội. Chỉ chừng ấy đã đủ để ám ảnh tôi rồi, huống hồ đó lại là một nhân vật như thể được hiện thực hư cấu, với một tiểu sử đầy những lỗ hổng được trét bằng huyền thoại, lồng giữa một bối cảnh khốc liệt của chiến tranh, hận thù, chia ly, phản trắc, bạo lực. Không tiểu thuyết gia nào có thể dựng nên được một nhân vật như vậy. Tôi đang đọc và so sánh hàng loạt bài diễn thuyết của ông Hồ ở nhiều thời kỳ khác nhau trước nhiều tầng lớp dân chúng khác nhau. Kết luận sơ bộ của tôi là: Hồ Chí Minh là chủ biên của chế độ, trái với niềm tin của những người tiếp tục tiếc nuối rằng nếu chế độ này thực sự làm đúng những điều "Bác Hồ" mong muốn thì nó đã ít nhiều nhân bản hơn, ít nhiều dân chủ hơn. Còn "nếu" gì ở đây? Ông ấy thậm chí là người đã tôi luyện cái ngôn ngữ tuyên huấn khủng khiếp chúng ta vẫn đang nghe hôm nay.

–oOo–

“Sau mười ba năm đầu viết văn, 1988-2001, tôi đã ngừng hẳn sáng tác văn chương để chuyển sang báo chí. Bây giờ, sau mười ba năm tiếp theo, 2001-2014, giai đoạn làm báo của tôi với talawaspro&contra cũng khép lại. Nó để lại trong cuộc đời tôi dấu ấn quá sâu đậm, khiến một lời kết như thế nào cũng thành bất lực.” [Phạm Thị Hoài]

Trần Vũ: Không duy nhất là một nhà văn, Phạm Thị Hoài còn là người sáng lập và điều hành trang web nổi tiếng Talawas rồi Pro&Contra. Tuy đình bản đã lâu nhưng đến này vẫn còn nhiều người băn khoăn về ý nghĩa của hai "thương hiệu" đó. Tôi trong số đám đông này và từng tự diễn dịch: "Ta" là chúng ta, "La" là la mắng và "Was" là phân thì quá khứ của động từ to Be. Có nghĩa "Ta mắng quá khứ", tức chối từ quá khứ thụ động, phân rẽ và hiềm khích của dân tộc, hoặc "Ta là quá khứ", vì tri thức thụt lùi so với thời đại. Với tôi, Talawas mang nghĩa này. Còn Pro&Contra, "Pro" là Professionnalisme tức chuyên nghiệp và "Contra" là chữ tắt của Contraste (tương khắc), tức "Khác biệt một cách chuyên nghiệp". Đa phần là tôi hiểu sai?

Phạm Thị Hoài: Trong tất cả các khía cạnh thực tế của một công việc, phương châm của tôi là đơn giản tới mức tối đa và tránh mọi phiền toái không cần thiết. Sẽ rất phiền, nếu tờ báo của bạn mang tên là Khai Trí hay Khai Sáng hay Tiến Bộ hay Nhân Văn hay Hành Tinh Lang Thang chẳng hạn. Hàm lượng của nhân dân trong tờ Nhân Dân và sự thật trong tờ Pravda cho thấy là understatement, tiết chế, tốt hơn là ra sức bày tỏ. Apple không bán táo mà bán iPhone. Google thì hoàn toàn vô nghĩa, do một lỗi đánh máy. Tuyệt đại đa số người dùng Uber không cần biết nó có nghĩa gì. Talawas là gì, điều đó không quan trọng. Trong các trường phái nghệ thuật, chỉ có DadaPunk là đem lại cho tôi cảm hứng lâu dài. Tôi tin rằng những người đồng sáng lập Talawas sẽ không phản đối nếu tôi đặt nó vào luồng cảm hứng đó. Pro&Contra thì không thể đơn giản hơn, dịch nôm na là Bênh&Chống.

Trần Vũ: Talawas thành công rực rỡ, từng là diễn đàn của trí thức và các nhà văn trong-ngoài nước. Tuy nhiên cũng chính trong thời gian này không ít học giả đã xem Talawas là một chợ trời xào xáo. Khi chuyển sang Talawas blog, hiện tượng "phản hồi du đãng" thêm gia tăng. Trước đây Mai Thảo, Võ Phiến, Nguyễn Mộng Giác không cho phép thị phi trên các diễn đàn của họ. Chính Phạm Thị Hoài là người đưa tiếng nói của bạn đọc lên sân khấu. Một cách công bằng, đã có những ý kiến xác đáng nhưng bên cạnh, khá nhiều sàm báng. Trên các trang Magazine Littéraire, Lire hay Granta The Magazine of New Writing, không có hiện tượng ấy. Các tạp chí quân sử Guerres & Histoire hay Ligne de Front, Les Grandes Batailles tuy có thư bạn đọc nhưng không cho phép nặc danh, họ đặt dấu nhấn lên authentification: Anh là ai, căn cước, nghề nghiệp, địa chỉ phải chứng minh xác thực trước khi có quyền phản biện. Tây phương không chấp nhận nặc danh nhưng trên Talawas tràn ngập. Có phải đây là dark side của Internet tiếng Việt mà chính Phạm Thị Hoài cũng nhận ra đang tạo môi trường cho "tiêu cực" phát triển, nên đã hủy phần phản hồi perverse này khi làm Pro&Contra?

Phạm Thị Hoài: Đó thực ra là câu chuyện của nền dân chủ và những xã hội mở. Dân chủ là thể chế duy nhất có thể tự kết liễu hợp pháp bằng những phương tiện của chính nó. Chưa có nhà độc tài nào hạ lệnh đánh rụp là từ mai ta sẽ chuyển sang dân chủ, ai không theo sẽ bị cắt cổ. Nhưng đã có một số nền dân chủ tự nguyện bỏ phiếu cho một kẻ độc tài. Những nhân vật sáng láng như Alexis de Tocqueville, Winston Churchill, Albert Einstein đều đau dạ dày vì những nguy cơ đến từ đám đông, từ đa số, nhưng họ vẫn suốt đời cổ vũ và cống hiến cho dân chủ. Talawas đã thực hành dân chủ bằng một diễn đàn mở. Tôi chưa bao giờ thấy cần phải xét lại quyết định đó. Vấn đề của chúng tôi là đã không đủ phương tiện về thời gian, về nhân lực, về kỹ thuật, về tài chính để lập và duy trì những thiết chế yểm trợ cho diễn đàn mở đó. Dân chủ rất tốn kém và đòi hỏi rất nhiều kỹ năng. Pro&Contra chỉ là một blog cá nhân, ở đó tôi càng không có phương tiện gì, dù chỉ để bảo vệ nó về mặt an ninh. Nhưng nó được kết nối với Facebook, ở đó ai cũng có thể tham gia phản biện, vì vậy chức năng nhận phản hồi trên blog không cần thiết nữa.

Trước đây tôi tưởng rằng cư dân mạng ở các nước văn minh phương Tây cũng văn minh hơn, và những hiện tượng kinh hoàng như Quan Làm Báo hay Chân Dung Quyền Lực chỉ là đặc sản của người Việt. Nhưng tôi nhầm. Fake newshate speech là của chung nhân loại. Tôi tin rằng chỉ trong vòng 20 năm tới chúng ta sẽ chứng kiến những khả năng và chiều kích của truyền thông và mạng xã hội mà so với chúng thì một website hoạt động như Talawas giống như thẻ trúc khắc chữ trước khi công nghệ in trên giấy ra đời. Khi ấy, có lẽ nặc danh không còn là tiêu cực, mà là một quyền thiêng liêng phải bảo vệ và sẽ được tính vào hàng nhân quyền.

–oOo–

“Nếu có thể đơn giản chia các nhà văn thành hai trường phái, một bên dùng ngôn ngữ để miêu tả thế giới, một bên dùng ngôn ngữ để dựng nên thế giới, thì Alice Munro, chủ nhân giải Nobel năm nay, thuộc trường phái thứ nhất. Tôi nghiêng về trường phái thứ hai. Bà không biết phải làm gì với William Faulkner, một trong những tác giả tôi ngưỡng mộ. Tôi không biết phải làm gì với Carson McCullers, một trong những tác giả bà cảm phục. Tôi sẽ không chọn Alice Munro nếu bị lưu đày ra một hòn đảo vắng mà chỉ được đem theo một cuốn sách. Nhưng tôi mừng và biết ơn là đã đọc bà. […]

Văn chương, theo Paul Valéry, là nghệ thuật đùa với tâm hồn người khác. Có người đùa bằng sức mạnh của ngôn ngữ. Có người đùa bằng trí tuệ siêu phàm. Bằng kiến văn bao la. Bằng trí tưởng tượng rực rỡ. Bằng năng lực đi trước hoặc năng khiếu đi cùng thời đại. Bằng cảm xúc và cảm hứng. Bằng thủ pháp hay thủ đoạn. Bằng thử nghiệm hay những mớ thần kinh cách điệu… Tất cả những thứ ấy không có chỗ trên những trang viết nhỏ của Alice Munro.” [Phạm Thị Hoài]

Trần Vũ: Trước đây khi viết về Nguyễn Tuân, Hoài từng mô tả: "Ông là ngọn đồi thấp trên địa hình bằng phẳng của văn học." Về tổng bí thư Đỗ Mười: "Lời lẽ thô sơ hơn cả mặt mũi." Còn Alice Munro: "Bà viết nhỏ", tức không có tác phẩm lớn. Và Hoài "sẽ không chọn Alice Munro nếu bị lưu đày ra một hòn đảo vắng mà chỉ được đem theo một cuốn sách." Vô cùng mềm mại nhưng vẫn là một phi tiêu với một nhát chùy trong một chiêu pháp tuyệt mỹ. Nhưng điều tôi muốn biết: Nếu phải ra hoang đảo ngay bây giờ, và chỉ được đem theo một quyển sách, thì Phạm Thị Hoài đem gì?

Phạm Thị Hoài: Hoang đảo thực ra không phải là môi trường lý tưởng để đọc sách. Đọc ngược hẳn với tập yoga. Một đằng là rút ra, một đằng là cho vào. Ra đảo, chỉ tập yoga là hợp lý. Nhưng đọc khá gần với yêu. Có những cuốn sách bao nhiêu người thèm muốn và ta cũng khao khát, tay chỉ rờ vào gáy nó, mũi chỉ chạm nhẹ hít hà mùi giấy mực là ngực đã đánh trống, nhưng càng đọc lòng càng nguội lạnh, càng đọc càng thấy nó với mình chẳng liên quan gì, cố ép chẳng qua là tự lừa dối. Có những cuốn khiến ta bối rối, chẳng biết thế là yêu hay là không yêu. Có những cuốn ta phải lòng ngay từ dấu phẩy đầu tiên, vừa đọc vừa cầu xin nó đừng kết thúc. Có những cuốn ta từng gắn bó tha thiết, tưởng số phận là đây, định mệnh là đây, một thời gian sau gặp lại chỉ thấy nhạt phèo, thậm chí muốn độn thổ vì tự ngượng với mình. Có những khi ta lên cơn thèm, sách nào cũng được, cốt là thỏa ham muốn. Có những khi trái tim ta đóng cứng, tưởng chẳng còn rung động nổi trước trang sách nào. Cũng như những cuộc tình phần lớn là dang dở, đa số các cuộc đọc trong đời ta là dở dang. Cũng như không một mối tình duy nhất nào đi suốt được một đời người, không một cuốn sách hay bộ sách duy nhất nào có thể theo trọn một đời đọc. Tôi dự định trước khi chết sẽ đọc hết Ulysses mà tôi bỏ dở đều đặn, bắt đầu từ đúng 40 năm trước, rồi 30 năm, 20 năm, 10 năm trước, năm nay cũng thế, như một nghi lễ lẩn thẩn. Nhưng không có gì đảm bảo dự định đó sẽ thành công và nếu thành thì tôi có hạnh phúc không. Cũng như trong tình yêu, hạnh phúc trong đọc sách chỉ là một lời hứa.

Trần Vũ: Trong Lời Tạm biệt bạn đọc Pro&Contra, Hoài viết: "Nếu được lùi trở lại, tôi không do dự chọn mười ba năm vừa rồi để làm đúng những việc đã làm. Song từ ngày mai, mở đầu một năm mới, tôi đã bồn chồn cho một giai đoạn mới." Trước khi chấm dứt, Phạm Thị Hoài cho biết giai đoạn hậu Pro&Contra trong đời sống của mình.

Phạm Thị Hoài: Tôi đang chuẩn bị một bộ sách. Khi nào xuất bản, tôi sẽ quảng cáo rằng bạn hãy quên nhân sâm, mắm nhum, mật gấu, sừng tê giác, vi cá mập đi nhé. Sách của tôi ngâm với rượu quốc lủi chữa bách bệnh. Đó mới là văn học vị nhân sinh đích thực. Người Việt rất mê thần dược. Chỉ cần một phần trăm người Việt toàn thế giới chịu mua là tôi thành triệu phú. Tôi sẽ dùng số tiền đó để ủng hộ những trang mạng độc lập như Luật Khoa của các nhà báo và trí thức trẻ với hai đại diện xuất sắc là Phạm Đoan Trang và Trịnh Hữu Long. Không có thực lực tài chính, báo chí và truyền thông độc lập của chúng ta rất sớm đi hết giới hạn của nó, trong khi chủ nghĩa toàn trị và chủ nghĩa xã hội giáo điều đang trở lại, mạnh hơn bao giờ hết với một Trung Hoa đang chuẩn bị thay chân Mỹ đứng đầu thế giới. Cơ may để Việt Nam thoát khỏi quỹ đạo Đại Hán là một phần nghìn. Trong thập niên tới, những người đang tranh đấu cho một nước Việt Nam dân chủ sẽ gặp khó khăn gấp bội.

Trần Vũ thực hiện qua điện thư

Bản giấy in trên Đặc san Xuân Mậu Tuất của tuần san Trẻ Dallas

bài đã đăng của Trần Vũ


1 bình luận »

  • lê thị thấm vân viết:

    thời buổi này chẳng mấy ai thần tượng nhà văn nữa đâu. chỉ còn những kẻ liều lĩnh dám sống, bất chấp thiên hạ nghĩ gì về mình mới ngồi viết tiểu thuyết dài hơi thôi!

Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006-2012 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)