Trang chính » Bàn Tròn: Chính trị, Câu chuyện Nghệ thuật, Kiểm Duyệt Văn Hóa Nghệ Thuật, Nhận Định Email bài này

Vết tích: Triển lãm của Ngải Vị Vị ở Hirshhorn

 

clip_image002

Ngải Vị Vị lần đầu tiên được nhìn thấy tác phẩm của mình tại tiển lãm Vết tích ở Hirshhorn, Washington DC. (Hình Beck Harlan/NPR)

Không ai hiểu người Trung Quốc hơn chính người Trung Quốc. Ba năm trước khi bộ máy cai trị của Tập Cận Bình (Xi Jinping) tìm mọi cách xoá hết vết tích của nhà vận động nhân quyền và dân chủ Lưu Hiểu Ba (Liu Xiaobo), một người Trung Quốc khác là nghệ sĩ Ngải Vị Vị (Ai Weiwei) đã dùng nghệ thuật trình bầy những vết tích này, không những của Lưu Hiểu Ba, mà của hàng trăm người khác trên khắp thế giới, trong một cuộc triển lãm lớn tại nơi vốn là nhà tù nổi tiếng của Mỹ, Đảo Alcatraz, ở San Francisco, California.

Cuộc triển lãm mang tên Vết tích (Trace), gồm 176 hình chân dung các nhà tranh đấu dân chủ và nhân quyền đã hoặc đang bị tù đầy từ 33 nước trên thế giới, gồm cả nam nữ, già trẻ, và một số đã qua đời. Điều đặc biệt là những chân dung này không phải hình chụp hay vẽ, mà được tạo thành bởi những thỏi, hay “gạch” LEGO bằng plastic, một thứ đồ chơi quen thuộc của trẻ em khắp nơi. Tác phẩm nghệ thuật thường được tạo thành bởi những vật thể quý hiếm, những thứ không thực sự cần thiết cho đời sống hàng ngày, và thường chỉ có một số người đủ khả năng sở hữu. Đồ chơi đối với mọi trẻ em là phổ quát, tự nhiên và cần thiết như cơm ăn, như hơi thở, như các quyền tự do căn bản đối với mọi người. Hạn chế nhân quyền cũng như cấm trẻ em có đồ chơi, trái tự nhiên và tàn ác.

Cuộc triển lãm tại Alcatraz năm 2014, tuy trên một hòn đảo, không thuận tiện cho việc lui tới, đã đạt kết quả tốt với gần một triệu người xem. Nửa cuối của năm nay, công trình này được lập lại ở Thủ Đô Washington, tại nhà trưng bầy Hirshhorn, gần lâu đài Smithsonian, cạnh National Mall, từ 28 tháng Sáu 2017, đến 01 tháng 01, 2018.

Nội dung chính cuộc triển lãm ở Washington giống như đã trưng bầy ở Alcatraz. Khác biệt đáng kể là cuộc triển lãm tại Alcatraz diễn ra khi Ngải Vị Vị trong tù, và lần đầu tiên ông đã nhìn thấy công trình của mình trưng bầy tại Hirshhorn. Nước có nhiều vết tích tù nhân lương tâm hơn cả, chính là Trung Quốc, với 38 người. Hạng nhì là Iran, 26 người. Việt Nam chiếm hạng ba với 16 người, Bahrain 15 người, Nga 9 người .…

Kẻ xoá mờ, người tô đậm

clip_image004

Chân dung Lưu Hiểu Ba lớn hơn nhiều hình khác tại sàn triển lãm. (Hình ĐTT)

Trước khi Tập Cận Bình cố xoá hết vết tích về người tù lương tâm nổi tiếng Lưu Hiểu Ba, tại cuộc triển lãm Vết tích, Ngải Vị Vị đã dựng lại hình ảnh ông lớn hơn nhiều bạn đồng hành khác trên con đường vận động nhân quyền và tự do dân chủ. Người viết đã tới xem cuộc triển lãm tại Hirshhorn vào ngày 3 tháng 7, 2017, hôm trước Lễ Độc Lập Mỹ, chứng kiến số người xem khá đông, không hiểu do sự thu hút của cuộc triển lãm, hay nhờ cuối tuần được nghỉ bác cầu, hoặc cả hai.

clip_image006

Toà nhà triển lãm đương đại và vườn điêu khắc Hirshhorn hình vòng tròn, giữa có khoảng trống với vòi phun nước lớn. Triển lãm Vết tích chiếm trọn lầu hai. Bao phủ kín 360 độ bức tường dài 210 mét khu triển lãm là loại giấy dán tường đặc biệt, in hình ảnh tưởng như là những hoa văn lạ mắt, nhìn kỹ mới biết đó là hình vẽ những dụng cụ các chế độ độc tài dùng để theo dõi, xâm phạm nhân quyền và tự do dân chủ, như roi, gậy, giây thừng, còng số 8, xích, máy quay phim, máy nghe lén và chim twitter. Giấy dán tường này không phải chỉ để trang trí, mà cũng là nội dung phụ cuộc triển lãm.

 

clip_image008

Con vật là đề tài cho giấy dán tường (Hình: Bill O’Leary/The Washington Post)


Loại giấy dán tường này có tên dài dòng là “The Plain Version of The Animal That Looks Like a Llama but Is Really an Alpaca.” (Phiên bản rõ ràng về Con vật trông giống một con Llama nhưng thật ra nó là con Alpaca). Đây là hình ảnh “ngụ hoạ” dựa trên hai con vật gốc Nam Mỹ, cùng có liên hệ với đại gia đình họ lạc đà, mặt giống lạc đà, nhưng cổ ngắn, chân thấp và nhỏ bé hơn nhiều. Tuy rất giống nhau, nếu không nhìn kỹ, người ta dễ lầm con nọ với con kia, nhưng chúng có tên và nhiều đặc tính khác nhau. Có thể dùng một thành ngữ rất thông dụng trong tiếng Việt để diễn tả ngụ ý của Ngải Vị Vị: “Tưởng vậy mà không phải vậy”! Những vật dụng biểu tượng cho văn minh tiến bộ của nhân loại, nhưng thật ra chúng được dùng để chống lại con người, đàn áp nhân quyền.

clip_image010

Llama và Alpaca (trái). Hình Penn State College of Agricultural Sciences, 2017

clip_image012

Giấy dán tường “Tưởng vậy mà không phải vậy” (Hình ĐTT)

Phần chính cuộc triển lãm là chân dung 176 nhà vận động nhân quyền và tự do dân chủ, được tạo thành bởi khoảng một triệu hai trăm ngàn thỏi phastic LEGO, đặt trên sàn. Để bảo tồn sự kính trọng, có nhân viên túc trực tới nhắc nhở bất cứ ai bước quá gần (khoảng dưới 30 phân) tác phầm. Hình ảnh với kích thước và mầu sắc khác nhau, được xếp đặt không theo thứ tự hàng lối nào. Mỗi chân dung đều có tên bên cạnh.

Cuộc triển lãm đầu tiên ở Alcatraz thành hình trong thời gian Ngải Vị Vị còn đang bị quản thúc ở Trung Quốc. Từ ý tưởng, nó đã được hoàn thành nhờ công sức của 80 người tình nguyện ở vùng San Francisco. Danh sách 176 người trưng bày trong cuộc triển lãm do những tổ chức bảo vệ nhân quyền như Ân Xá Quốc Tế cung cấp, cùng với những thông tin trên Internet, và những tìm hiểu riêng của nhóm thực hiện dự án. Danh sách đã được cập nhật vào năm 2014 cho cuộc triển lãm ở Alcatraz, và vào năm 2017 cho cuộc triển lãm ở Hirshhorn. Nhưng chỉ có thay đổi cập nhật về tiểu sử nhân vật, hình ảnh trong hai cuộc triển lãm vẫn giống nhau. Nếu chỉ xem lướt qua như một cuộc triển lãm bình thường, mất chừng vài ba chục phút. Nhưng nếu muốn biết rõ hơn về các nhà tranh đấu, cần phải để ra hàng giờ tìm hiểu thêm trên màn ảnh touchscreen ở kiosk mỗi góc khu triển lãm.

clip_image014

Chân dung 27 người ở Zone 4 trong đó có 16 người Việt Nam, theo thứ tự trên touchscreen: Đinh Nguyên Kha, Đỗ Thị Minh Hạnh, Đoàn Huy Chương, Hồ Thị Bích Khương, Lê Quốc Quân, Lê Thanh Tùng, Lư Văn Bảy, Ngô Hảo, Nguyễn Đoàn Quốc Hùng, Nguyễn Văn Hải (Điếu Cày), Nguyễn Xuân Nghĩa, Tạ Phong Tần, Thích Quảng Độ, Trần Huỳnh Duy Thức, Trần Vũ Anh Bình, Võ Minh Trí (Việt Khang) – Hình Đỗ Thị Minh Hạnh lớn hơn hình Aung San Siu Kyi nằm cạnh nhau ở góc tay mặt phía dưới; cả hai hiện không còn trong tù nhưng vết tích đấu tranh vẫn còn (Hình ĐTT chụp lại từ touchscreen Zone 4)

Chủ đề Vết tích (Trace) của cuộc triển lãm có lẽ không do chọn lựa ngẫu hứng, mà có thể là kết quả của suy nghĩ đắn đo thận trọng. Vì thế, những vết tích, là những chân dung được trình bầy, không giới hạn cũng không bao gồm tất cả, không tiêu biểu cho một thời gian, không gian, thành phần, thành tựu, tuổi tác hay chủng tộc, khuynh hướng chính trị hay tôn giáo nào. Mỗi người chỉ là “vết tích” trên con đường vận động tự do nhân quyền. Có những vết tích xuất hiện từ trên nửa thế kỷ trước, như Martin Luther King Jr, Nelson Mandela, rồi tới Ngụy Kinh Sinh (Wei Jingsheng), Lưu Hiểu Ba, bên cạnh những khuôn mặt rất trẻ, ra đời vào cuối thế kỷ trước. Cũng có những vết tích gây tranh cãi, như Chelsea Meaning (đổi giống từ nam – Bradley, sang nữ) và Edward Snowden; đối với nước Mỹ, họ là những người phạm luật hay kẻ đào tẩu, nhưng với Ngải Vị Vị, họ là những người yêu tự do. “Những người yêu tự do đều đáng yêu,” anh nói thế.

Điểm đặc biệt khác là các chân dung được đặt dưới sàn, không được đóng khung trang trọng treo trên tường, như tại Bảo tàng Chân dung, National Portrait Gallery, cách Hirshhorn vài khu phố. Vết tích của những người tranh đấu, tất nhiên dễ tìm thấy trên mặt đường, tại công trường qua các cuộc biểu tình, hay trên sàn nhà tù qua những thời gian ngắn hay dài họ bị giam giữ, hơn là tại những nơi vàng son sang trọng như viện bảo tàng cổ kính. Họ đã được trình bầy, giản dị và khiêm tốn, như một phần cuộc đời thực cam go của họ.

Trong phạm vi những vết tích từ Việt Nam, cũng không tránh khỏi những thắc mắc: Tại sao thiếu những chân dung lớp đầu như Nguyễn Đan Quế, người Việt đầu tiên từ cuối thế kỷ trước đã được Amnesty International đặt vào danh sách tù nhân lương tâm ngày càng dài thêm của họ? Tại sao có Thích Quảng Độ mà không có Nguyễn Văn Lý? Tại sao có Lê Quốc Quân mà không có Nguyễn Văn Đài, Lê Công Định, Lê Thị Công Nhân, Phạm Hồng Sơn? Tại sao có Đỗ Thị Minh Hạnh đã ra khỏi tù mà thiếu Mẹ Nấm còn đang trong tù? Tại sao có Điếu Cày mà thiếu Anh Ba Sàm? … Nói chung, đó là những thắc mắc hợp lý, nhưng trên một con đường hẹp khó đi, dù với một nghệ sĩ đa tài, cũng khó ghi lại tất cả vết tích của những bước chân đã hoặc đang để lại trên đó, từ đầu đến hiện tại. Và Ngải cũng không có trách nhiệm phải làm như vậy. Anh có toàn quyền tự do suy nghĩ và hoàn thành những dự án theo khả năng và cảm hứng của mình.

clip_image016

Triển lãm được chia làm 6 khu (zone), mỗi khu trưng bầy khoảng 30 chân dung. Cả 16 chân dung người Việt đều nằm ở khu 4. Cận ảnh là Nguyễn Văn Hải và Tạ Phong Tần, cả hai từng trong nhà tù Việt Nam, trước khi bị tống xuất ra nước ngoài, hiện đang lưu vong ở Mỹ. (Hình ĐTT)


“Tự mãn nhưng không thoả mãn”

Cuộc triển lãm TRACE tại Hirshhorn đã gây được tiếng vang lớn trong dư luận. Các hãng tin chính và báo chí uy tin đều có bài tường thuật và phê bình. Để biết qua về phản ứng của giới truyền thông Mỹ, sau đây người viết trích dịch nội dung một bài nhận định của Philip Kennicott, từng được tặng giải Pulitzer về phê bình hội hoạ và kiến trúc, đăng trên The Washington Post ngày 27 tháng 06, 2017, mang tựa đề Ai Weiwei’s new show at the Hirshhorn is self-satisfied, but not satisfying:

clip_image018

Trọng điểm của cuộc triển lãm, nếu người ta chú ý đến chân dung đen trắng lớn của nghệ sĩ chào khách tại cửa vào, trong đó Ngải Vị Vị căng mắt mở rộng, là làm cho bạn phải “thức tỉnh” trước bất công. Nhưng sẽ có vài tranh luận trong số khách xem về điều gì đáng được coi là bất công, nhất là ở phòng đầu tiên, nơi Edward Snowden và Chelsea Manning trong số các nhà vận động được trưng bầy, cùng với Mục sư Martin Luther King Jr. và Nelson Mandela. Một số chân dung đã bị hoen ố đáng kể từ những ngày khi họ can đảm đối lập với nhà cầm quyền áp bức. Aung San Suu Kyi, người được tặng giải Nobel Hoà Bình năm 1991 và tranh đấu cho dân chủ tại Miến Điện, gần đây – đáng buồn thay – đã tỏ ra tự mãn và thiếu đạo đức khi đối diện với sự bách hại thành phần thiểu số Hồi giáo Rohingya tại đất nước bà.

Như vậy cuộc triển lãm này là cách tạo đối thoại. Đó chính là điều Ngải vẫn làm. Nhưng như vậy có đủ không? Nếu loại đối thoại phát xuất từ diện rộng của những mảng Lego thiết kế tại các thủ đô trên thế giới thường đưa tới cải cách và tác động chính trị, chắc chắn như thế là đủ. Nhưng nghị lực phát xuất từ nghệ thuật của Ngải thường chỉ tuần hoàn trong tắc nghẽn. Chẳng có gì từ công trình này trực tiếp ảnh hưởng tới bạo động chính trị hay sự tàn ác, những mất mát thực sự nhiều người trong số họ đã chịu đựng, và những hiểm nguy đáng sợ họ tiếp tục đương đầu. Tất cả những vấn đề đó được giải quyết bằng mấy dòng chữ ngắn ngủi chỉ để liếc qua kèm với cuộc triển lãm. Những chân dung tự nó – trong giới hạn hai chiều từ nhiều cách nhìn – chỉ là cái cớ cho những phản ứng của đám đông, và cuối cùng chân lý đằng sau cuộc triển lãm này có lẽ chỉ là sự tự mãn bao la. Ngải không chỉ giảng đạo cho thành viên hội hát nhà thờ, ông ấy còn vỗ vai và rỉ tai họ rằng: Chúng ta quan tâm về bất công.

Đúng là Ngải quan tâm về bất công, và với tư cách là cựu tù nhân cùng nhà tư tưởng với khuynh hướng chính trị độc lập ở Trung Quốc, ông đã là nạn nhân của nhà nước độc tài. Người ta biết ơn ông đã dùng sức mạnh trong thế giới nghệ thuật và ý hướng đạo đức của mình để soi thẳng vào những vấn đề quan trọng. Nhưng ông cần làm nghệ thuật tốt hơn, nghệ thuật sâu sắc hơn, một thứ nghệ thuật không bị tiêu thụ tức thời kiệt quệ trong cái nhìn lướt qua.

Nếu không vì lý do khác, ông cần làm nghệ thuật tốt hơn vì nhiều người đi qua Hirshhorn vào mấy tháng tới sẽ nhận được những tín hiệu từ việc ông làm, và sẽ cho rằng nghệ thuật lúc nào cũng thô kệch và khích động. Và đó cũng là điều bất công đối với nghệ thuật, mà trong một thế giới lý tưởng có thể lôi cuốn người xem vào tình trạng day dứt trong tư tưởng và sự hướng nội chân thật hơn. Nghịch lý trong nghệ thuật của Ngải là ông ấy thích bảo chúng ta nên nghĩ về điều gì hơn là diễn tả những cách mà chúng ta nên nghĩ về nó.

Giới phê bình thường thích chỉ trích các nghệ sĩ nổi tiếng trên thế giới, đặc biệt là những khuôn mặt như Ngải đã đạt địa vị quá cao khiến họ hầu như không còn bị tổn thương bởi những thăng trầm của một vài thất bại. Vậy cũng đáng để có một thử nghiệm giản dị. Nếu dự án này – một phòng đầy những chân dung lớn ghép bằng Lego dựa vào hình ảnh những người chống đối lấy trên Internet – đã được trưng bày bởi một sinh viên năm đầu khoa Cao học Mỹ thuật (MFA – Master of Fine Arts), liệu nó có được đón nhận nồng nhiệt? Thật ra sẽ còn nhiều câu hỏi khác: Tại sao lại chọn Lego, một thứ đồ chơi đắt tiền của thế giới thứ nhất, được chế tạo bởi một công ty khổng lồ? Và tại sao hình ảnh cần phải lớn? Ý định gì trong cách đặt chúng dưới sàn, điều này liệu có thể bị nhìn như một hành động thiếu kính trọng? Tại sao lại dùng nghệ thuật số hoá (digitization), và điều này liên hệ thế nào tới sự đàn áp? Bao nhiêu nghiên cứu nên được nghệ sĩ mang vào tài liệu đính kèm? Với tư cách là nghệ sĩ, điều gì ông/bà cống hiến cho tiến trình từ ý tưởng tới thực hiện?

Rất có thể kết quả nghị án sẽ là: Đây không phải là một ý tưởng tồi, và có chí hướng tốt. Nhưng ông/bà cần làm việc nhiều hơn trước khi đưa ra trước quần chúng. Đó cũng chính là điều Ngải nên làm.

*

Trong hàng ngũ những nghệ sĩ lớn trên thế giới, thay vì chỉ sống riêng cho mình, tự cao tự đại và ngậm miệng kiếm tiền, những ai chịu dấn thân, bất chấp thiệt thòi và hiểm nguy, hăng hái góp phần vào việc đánh thức lương tâm nhân loại về nhân quyền, dù chỉ “ba hoa” cũng là đáng quý, đáng ngưỡng mộ.

bài đã đăng của Đinh Từ Thức


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006-2012 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)
porn ficken russian porn japanese porn watch porn watch sex izle sex izle anal porn tube amateur porn watch