Trang chính » Biên Khảo, Giới thiệu tác giả, Giới thiệu tác phẩm, Nhận Định Email bài này

SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN TRUYỆN CỰC NGẮN TẠI NHẬT BẢN

0 bình luận ♦ 7.06.2017

 

Trên thế giới, truyện cực ngắn tuy là một thể loại còn non trẻ[1] có lịch sử phát triển chừng khoảng một trăm năm nhưng đã được phổ cập và có những bước tiến mạnh mẽ. Tuy có nhiều tên gọi khác nhau như “truyện bất ngờ” (sudden fiction), “truyện bưu thiếp” (postcard fiction), “truyện hỏa tốc” (furious fiction), “truyện nhanh” (quick fiction), “truyện mỏng” (skinny fiction) hay “vi truyện” (micro-fiction)… nhưng tên gọi “truyện cực ngắn” (short short story) vẫn thông dụng nhất và được người Nhật phiên âm sang Katakana là “sho-to sho-to” (ショートショート) để gọi chung cho thể loại truyện này.

Đặc trưng tiêu biểu nhất của truyện cực ngắn là giới hạn của số lượng chữ. Mỗi truyện thường từ vài dòng đến khoảng ba trang. Cá biệt có những truyện cực ngắn xuất sắc như của Augusto Monterroso (1921-2003) chỉ gồm tám chữ “Thức dậy, con khủng long vẫn còn đó.” Và chính bản thân truyện này là đề tài cho nhiều luận án tiến sĩ văn chương[2].

Tuy vậy không cứ phải viết ngắn là truyện cực ngắn. Điều gì giúp phân biệt giữa truyện cực ngắn và truyện cười? Sự ngắn gọn về số lượng câu chữ chỉ là mặt hình thức. Điều làm nên yếu tính của truyện cực ngắn phải nằm ở chỗ nội dung và hình ảnh diễn đạt. Trong bài viết “thi pháp truyện cực ngắn”, chúng tôi đã làm rõ ba đặc trưng của truyện cực ngắn. Thứ nhất mỗi truyện là một hình ảnh thể hiện tư tưởng và phát xuất từ bên trong, từ suối nguồn tâm linh sâu kín, từ nội tâm mãnh liệt của tác giả. Đặc trưng thứ hai của truyện cực ngắn là hình ảnh truyện hấp dẫn đủ để diễn tả tư tưởng. Và cuối cùng là tính gợi mở của truyện cực ngắn[3].

Trong bài viết này chúng tôi xin được nói qua về sự hình thành và phát triển thể loại truyện cực ngắn tại Nhật Bản. Đây là chủ đề mới lần đầu tiên được nghiên cứu tại Việt Nam.

Văn học Nhật Bản vốn ưa chuộng những hình thức ngắn gọn và mỹ học Nhật Bản luôn nhắm đến cái đẹp thu nhỏ, lấy cái tối giản để biểu đạt cái tối đa. Trong quyển sách “Người Nhật Bản với chí hướng thu nhỏ”, tác giả Lee O. Young đã chỉ ra rằng “tìm hiểu về nguồn gốc của từ đẹp (utsukushii 美しい) trong tiếng Nhật, người ta thấy rằng người Nhật quan niệm những đồ vật nhỏ, tinh xảo là đẹp và tất cả những từ “đẹp” xuất hiện trong quyển Cổ sự ký đều có nghĩa như vậy”[4] .

Trong văn hóa Nhật Bản, những gì đặc sắc nhất luôn nhỏ bé tinh tế. Nghệ thuật cây cảnh bonsai là hình thức thu nhỏ thiên nhiên vào trong nhà, hoa đạo thu nhỏ không gian vũ trụ mênh mông, nghệ thuật khô sơn thủy thu nhỏ cả đại đương vào trong vườn cát, truyện ngắn trong lòng bàn tay của Kawabata có sức nén chặt của một tiểu thuyết, tư thế của kịch Noh là mỹ học thu nhỏ của vận động… Ngay cả ngôn ngữ Nhật cũng thể hiện ý thức thu nhỏ đặc trưng khi trợ từ “no” の (của, thuộc về) liên tục được sử dụng trong thơ ca khiến bài thơ dần thu nhỏ lại khung cảnh thiên nhiên như kiểu hộp lồng, lắp xếp vào nhau. Ngoài ra, thể thơ haiku chỉ gồm 17 âm tiết là đặc sắc riêng của nền văn học này. Cho nên không lạ lùng gì khi nhiều nhà văn Nhật Bản dành ưu ái của mình cho thể loại truyện cực ngắn. Nhà văn Nhật Bản đầu tiên được giải thương Nobel văn chương là Kawabata Yasunari đã dành cả cuộc đời mình chăm chút cho những mẩu truyện mà ông gọi là “truyện ngắn trong lòng bàn tay” (Tenohira no shosetsu – 掌の小説). Trong suốt văn nghiệp của mình Kawabata đã viết được 146 tác phẩm như vậy với thi pháp chân không của thơ haiku. Những tuyệt tác đó đôi khi đóng vai trò là chi tiết của tiểu thuyết mà Kawabata triển khai về sau. Đó chính là “hồn thơ của những ngày tuổi trẻ” như chính Kawabata từng nhận định. Theo nhà nghiên cứu Donald Keene thì truyện ngắn trong lòng bàn tay của Kawabata “phác thảo về đời sống và gợi cảm như một giấc mơ”.

Ngoài Kawabata những nhà văn khác như Akutagawa, Dazai Osamu… đều thử sức mình với thể loại truyện cực ngắn. Ngay cả nhà văn hiện đại như Shizuka Ijuin hay Murakami Haruki, tác giả của “Rừng Na Uy” cũng sáng tác thể loại này với tuyển tập “Khỉ Nam Mỹ ban đêm” (夜のくもざる).

Tuy thế, thể loại truyện cực ngắn chỉ được định hình và trở nên ngang hàng với các thể loại khác như truyện ngắn, tiểu thuyết, thơ ca…nhờ sự xuất hiện của Hoshi Shinichi (1926-1997), người được xưng tụng là “bậc thầy của truyện cực ngắn” (ショートショートの神様). Từ “ông thần” (Kamisama -神様) trong tiếng Nhật có nghĩa là người có quyền uy tối thượng trong một lĩnh vực nào đó. Với hơn một ngàn tác phẩm trải dài trong văn nghiệp hơn năm mươi năm, Hoshi Shinichi đã trở thành tác gia hàng đầu về thể loại truyện cực ngắn Nhật Bản cho đến ngày hôm nay.

clip_image001

Ông sinh tại Tokyo vào ngày 6/9/1926. Bà ngoại ông là chị gái của văn hào Mori Ogai và bạn thân của ông là họa sĩ truyện tranh Osamu Tezuka nổi tiếng. Trong bộ phim hoạt hình Amazing 3 được chiếu trên truyền hình vào năm 1967, Tezuka đã dùng tên ông để đặt cho một nhân vật trong phim.

Năm 1948, Hoshi Shinichi tốt nghiệp ngành nông nghiệp trường đại học Tokyo. Tháng 9 năm 1949, ông cho đăng truyện cực ngắn đầu tiên “Tiếng thở dài của con chồn” (狐のため息).

Năm 1951, trên giường bệnh, ông đọc được tác phẩm “Hỏa tinh niên đại ký” (The Martian Chronicles) của Ray Bradbury và cảm động sâu sắc. Từ đó quyết tâm sáng tác theo con đường khoa học viễn tưởng (SF – Science Fiction). Năm 1963, ông tham gia sáng lập “Hội những nhà văn khoa học viễn tưởng Nhật Bản” (日本SF作家クラブ). Mùa thu năm 1983, ông hoàn thành truyện cực ngắn thứ 1001. Sau đó, hoạt động sáng tác ít dần đi nhưng những tuyển tập truyện cực ngắn của ông được tái bản lại rất nhiều lần. Năm 1997, ông mất vì bệnh viêm phổi, hưởng thọ 71 tuổi.

Các tác phẩm chính của Hoshi là “Ác quỷ chốn thiên đường” (悪魔のいる天国), “Kẹo bòn bon và cơn ác mộng” (ボンボンと悪夢), “Lời chào từ vũ trụ” (宇宙の挨拶), “Khu vui chơi của anh N” (エヌ氏の遊園地), “Aesop tương lai” (未来イソップ), “Công ty cung cấp yêu tinh” (妖精配給会社), “Bao nhiêu là mê lộ” (さまざまな迷路)…

Ngoài sáng tác, Hoshi Shinichi còn dịch thuật các tác phẩm của Fredric Brown, John Wyndham, Isaac Asimov… và viết nhiều tiểu luận.

Trong sự nghiệp của mình, Hoshi Shinichi nhận được nhiều giải thưởng. Năm 1962, ba tập truyện cực ngắn “Người đẹp nhân tạo” (人造美人), “Chào mừng người địa cầu” (ようこそ地球さん) và “Ác quỷ chốn thiên đường” (悪魔のいる天国) đã nhận được giải thưởng lần thứ 15 của Hiệp hội tác gia trinh thám Nhật Bản(日本推理作家協会賞) trao tặng. Năm 1968, tập truyện cực ngắn “Ngân hàng ảo tưởng” (妄想銀行) nhận được giải thưởng lần thứ 21 của Hiệp hội này. Ngoài ra tác phẩm của ông cũng có lần vào đến vòng chung khảo giải thưởng Naoki.

Ngay từ năm 1979, Hoshi Shinichi đã sáng lập ra “cuộc thi truyện cực ngắn Hoshi Shinichi” (星新一ショートショートコンテスト) để trao cho các truyện cực ngắn xuất sắc hàng năm. Trong số tác giả được trao giải có Esaka Yuu (江坂遊)tài năng vược bậc và được chính Hoshi Shinichi gọi là “đệ tử duy nhất” của mình. Ngoài ra rất nhiều nhà văn sau này đều tự nhận là đệ tử của Hoshi Shinichi dù không có một điểm chung nào trong sáng tác.

Tác phẩm của Hoshi Shinichi tuy ngắn gọn và mang nhiều tính chất giả tưởng nhưng chủ yếu là mượn xưa để nói nay, mượn huyễn để độ chân cho chúng ta nhiều bài học thâm thúy về cuộc sống và bản chất con người. Truyện của ông thấm đẫm tính ngụ ngôn. Chính Hoshi Shinichi cũng tự nhận mình là một “Aesop hiện đại” (現代のイソップ). Nhà phê bình Asaba Michiaki nhận định tác phẩm của Hoshi Shinichi là “phê phán bản tính con người nói chung” (普遍的な人間性への批判).

Trong lời cuối tuyển tập “Khu vui chơi của anh N” (エヌ氏の遊園地), Hoshi Shinichi có viết một bài ngắn về quan điểm sáng tác của mình. Theo ông một tác phẩm hay là tác phẩm làm cho độc giả cảm thấy thú vị. “Tôi nghĩ rằng một tác phẩm văn học phải làm cho người đọc cảm thấy thú vị thì mới hay” (作品というものは読者に面白かったと感じていただければそれでいいのだし、そうあるべきだと考えている).

Như thế, đối với Hoshi Shinichi, độc giả là quan trọng nhất. “Tôi viết cho độc giả hơn là vì những lời phê bình văn học. Chỉ cần độc giả cảm thấy thú vị là người cầm bút tôi đây đã thấy vui và mãn nguyện rồi” (文学的評価より、読者のためにと書いてきた。面白がってくれれば、執筆する私にとっての喜びでもあり、満足でもあるのだ)

Tính đặc sắc của tác phẩm Hoshi Shinichi, như ông tự nhận, nằm ở “ý tưởng” (発想) và “tính truyện” (物語性). “Trong những truyện ngắn của tôi, ý tưởng và tính truyện là sinh mệnh” (私の短い作品は発想と物語性が命なのである). Để làm được điều đó, tác giả không ngại tu sửa chỗ này chỗ khác trong tác phẩm của mình. Theo ông, đó là việc phải làm và là quyền của người sáng tác.

Hoshi Shinichi cho rằng “tác phẩm của tôi rất gần với truyện kể dân gian” (私の作品は限りなく民話に近づいてゆく). Ông cũng băn khoăn rằng “tuy tôi viết nhiều nhưng không biết tác phẩm có trở thành cổ điển hay không. Nhưng nếu như có vài ba tác phẩm được lưu truyền được đọc đi đọc lại như những truyện kể dân gian thì không có niềm vui nào lớn hơn thế” (たくさん書いてきたが、古典となって残るのはないだろう。しかし、民話としていくつか読みつがれれば、これ以上のうれしさはない)[5].

Cũng như những truyện kể dân gian hiện đại, nụ cười ý nhị gợi nhiều suy ngẫm với những tình huống thú vị nói lên bản chất con người luôn tràn đầy trong tác phẩm của Hoshi Shinichi. Hai tuyển tập “Công ty cung cấp yêu tinh” và “Khu vui chơi của anh N” của Hoshi Shinichi đã được chúng tôi dịch ra Việt ngữ.

Xin trích ra đây một truyện ngắn xuất sắc tiêu biểu minh chứng cho quan niệm sáng tác của Hoshi Shinichi:

ĐỜI LÀ THẾ

Anh N nghỉ tại một lữ quán nhỏ phía sâu trong núi. Theo lời người chủ lữ quán thì con đường dành cho xe hơi mới được mở bên kia núi để phục vụ cho du lịch nên lượng khách đến đây vô cùng ít ỏi. Anh N vốn kiếm tìm sự yên tĩnh nhưng nơi này còn hơn cả yên tĩnh nữa. Nó có một sự cô đơn rợn người.

Nửa đêm anh N chợt thức giấc vì tiếng động lạ. Như thể đang có ai đi dạo ngoài hành lang. Giọng một người nữ khóc sụt sùi. Tiếng một người đàn ông thì thầm to nhỏ. Anh N bật dậy, bật đèn và kéo cánh cửa giấy ra xem thử. Nhưng không thấy một ai. Và anh trằn trọc cho đến sáng.

Sáng hôm sau, anh đem chuyện đêm qua kể lại, chủ quán nhăn mặt và thấp giọng nói.

“Quả thật anh đã nghe thấy những âm thanh đó à?”

“Nghe giọng điệu của ông hình như nơi đây có sự tình gì đó. Kể tôi nghe xem nào. Cứ như vậy tôi khó chịu lắm”

“Vâng. Ngày xưa, vùng này có một vị lãnh chúa khi bị quân địch vây thành đã chôn một kho tàng trong núi. Ông ta bắt một người trẻ tuổi ở đây giúp sức rồi sau khi xong việc thì giết đi để bịt đầu mối”

“Có chuyện như vậy sao?”

“Chàng trai đó vừa mới kết hôn. Người vợ trẻ vì quá đau buồn mà thắt cổ tự vẫn. Linh hồn hai con người đau khổ đó cứ thỉnh thoảng lại xuất hiện rồi than khóc tỉ tê như anh nghe thấy đấy. Tôi có nhờ vị tư tế đền Thần đạo làm lễ trừ tà thì thấy im ắng một thời gian nhưng dạo này việc làm ăn khó khăn cho nên tôi không chi phí vào khoản đó nữa…”

“Ông được nghe kể lại như vậy ạ? Giọng nói đó chứa đầy niềm oán hận làm tôi lạnh hết cả người”

“Này, quý khách à. Nếu tin đồn này mà lan truyền ra thì lữ quán này chỉ có nước sập tiệm. Còn tôi chắc cũng treo cổ tự sát mất thôi. Vì thế xin quý khách giữ kín giùm cho. Tiền nghỉ trọ lần này tôi xin miễn cho quý khách rồi thêm khoản này nữa xem như tiền giữ im lặng vậy…”

Chủ nhân vừa khóc vừa dúi tiền vào người anh N. Tuy không phải là món tiền lớn nhưng anh N nhận rồi chuyển sang lữ quán ồn ào phía bên kia núi, trải qua một đêm náo nhiệt xôn xao.

Tuy nhiên khi trở về lại thành phố, anh không thể kìm lòng mà kể cho bạn bè mình nghe. Rồi thì thầm bảo đây là bí mật nhé. Còn người nghe thì bắt đầu suy nghĩ. Đây đúng là chuyện mang tính kích thích hiếm thấy thời buổi này. Mình phải đi thử xem sao. Biết đâu may mắn từ câu chuyện của hai linh hồn trẻ tuổi kia mình nghe được chỉ dẫn đến kho tàng không chừng?

Người đó đến lữ quán, dù cho người chủ ngập ngừng nói không muốn cho nghỉ trọ nhưng anh ta vẫn hào phóng tiền tạm ứng mà nài nỉ xin được ngủ trọ tại đây. Tranh thủ lúc rảnh rỗi, người chủ vừa điều chỉnh chiếc máy ghi âm loại nhỏ phát ra giọng nói của hai linh hồn vừa thì thầm lẩm bẩm.

“Quả thật, kế hoạch của ta đã thành công mỹ mãn. Thời buổi này để mồi chài khách thì chỉ có câu bằng lòng ham muốn và sự kích thích mới lạ là hiệu quả nhất mà thôi…”[i]

***

Tác phẩm Hoshi Shinichi rất tài tình trong việc dung hòa được hai điều tưởng chừng mâu thuẫn đó chính là “sự chớp sáng của khoảnh khắc” (一瞬の輝き), điều vô cùng thiết yếu của thể loại truyện cực ngắn và “tính truyện” (物語性) để tạo ra những sự bất ngờ thú vị đáng suy ngẫm. Chính vì vậy mà tác phẩm của ông được rất nhiều độc giả yêu mến, nhất là những người trẻ tuổi.

Kế tục Hoshi Shinichi là lớp những tác giả tài năng khác như Esaka Yuu (江坂遊), Atouda Takashi (阿刀田高), Arai Motoko(新井素子), Takai Shin (高井信)、Yamakawa Masao (山川方夫)… Trong đó Esaka Yuu được chính Hoshi Shinichi nhận là “đệ tử duy nhất của mình” còn Takai Shin được xem là nhà phê bình uy tín nhất về thể loại truyện cực ngắn với tập tiểu luận “Thế giới của truyện cực ngắn” (ショートショートの世界).

Nhà văn Esaka Yuu sinh năm 1953 tại Osaka. Năm 1980 tác phẩm đầu tay “Pháo hoa” (Hanabi – 花火) của ông được chọn là tác phẩm xuất sắc nhất trong cuộc thi “truyện cực ngắn Hoshi Shinichi” và được xem là đệ tử chân truyền duy nhất của Hoshi Shinichi. Các tác phẩm chính của ông gồm “Khu vui chơi kỳ quái” (あやしい遊園地), “Sự kiện trong đêm ngắn” (短い夜の出来事), “Cửa hàng vô dụng” (無用の店)…Ngoài sáng tác Esaka Yuu còn viết tiểu luận về truyện cực ngắn như tuyển tập “Cách sáng tác những mẩu chuyện nhỏ” (小さな物語の作り方) ấn hành năm 2011.

Đặc biệt hiện nay tác giả trẻ sinh năm 1987 Tamaru Masatomo (田丸雅智) đang được xem là tác gia tiêu biểu nhất về thể loại truyện cực ngắn Nhật Bản của thế hệ mới. Anh được chính đệ tử duy nhất của Hoshi Shinichi là Esaka Yuu thừa nhận tài năng và được xưng tụng là “đệ tử Hoshi Shinichi đời thứ hai” (星新一の孫弟子).

Không chỉ sáng tác truyện cực ngắn, theo gương Esaka Yuu, anh còn viết nhiều tiểu luận, bài giảng hướng dẫn sáng tác truyện cực ngắn như tập “Bài giảng về truyện cực ngắn, chỉ với 40 phút ai cũng có thể sáng tác” (たった40分で誰でも必ず小説が書ける 超ショートショート講座) với mong muốn phổ cập hơn nữa thể loại này.

Nhìn chung sự phát triển của thể loại truyện cực ngắn ở Nhật Bản là mạnh mẽ, đa dạng với nhiều giọng khác nhau. Những hoàn cảnh thời hiện cũng góp phần phổ biến mạnh mẽ cho thể loại này. Với việc phổ cập điện thoại thông minh và mạng internet giúp cho những người bận bịu cũng có thể tranh thủ thời gian lúc chờ xe buýt hay tàu điện đi làm, lúc nghỉ trưa có thể đọc được tác phẩm. Chính vì vậy mà truyện cực ngắn còn có một kiểu phiên bản khác là “tiểu thuyết điện thoại” (Keitai Shosetsu – 携帯小説).

Riêng Việt Nam đã có nhiều tác giả sáng tác truyện cực ngắn và phần lớn cho đăng tải trên các trang mạng internet như www.tienve.org, www.damau.org… Tuy thế vẫn còn ít tác giả đi đến cùng thể loại này cũng như vẫn còn quá ít những bài nghiên cứu chuyên sâu. Vì thế, việc nghiên cứu tìm hiểu sự hình thành và phát triển của truyện cực ngắn Nhật Bản giúp chúng ta có thể hình dung và dự đoán được sự phát triển thể loại này ở Việt Nam trong tương lai.

Sài Gòn, tháng 4 năm 2017

Hoàng Long


[i] Trích trong tuyển tập Công ty cung cấp yêu tinh của Hoshi Shinichi, Hoàng Long tuyển dịch, Nxb Văn học, 2017, trang 79-81.

[1] Sự hình thành truyện cực ngắn được hình thành từ một chuyên mục trên tạp chí Cosmopolitan của Mỹ những năm 1920. Nhà văn Somerset Maugham là người đầu tiên chấp bút cho chuyên mục này (tài liệu tham khảo trang mạng truyện cực ngắn của Nhật Bản).

[2] Tham khảo bản dịch của Hoàng Ngọc Tuấn trên trang mạng www.tienve.org.

[3] Xin xem toàn văn bài viết “Thi pháp truyện cực ngắn” đăng trên tạp chí Sông Hương.

[4] Lee O. Young, “Người Nhật Bản với chí hướng thu nhỏ,” Hồ Hoàng Hoa và Lê Thị Bình dịch (Nxb Chính trị Quốc gia: Hà Nội 1998), trang 33.

[5] Trích từ “Lời cuối sách” của tác giả Hoshi Shinichi trong tuyển tập “Khu vui chơi của anh N” (エヌ氏の遊園地) (Nxb Tân Triều Xã: tái bản lần thứ 26 năm 2013), từ trang 290 đến 293.

bài đã đăng của Hoàng Long


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006-2012 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)
porn ficken russian porn japanese porn watch porn watch sex izle sex izle anal porn tube amateur porn watch