Trang chính » Biên Khảo, Chuyên Đề, Dịch Thuật, Giới thiệu tác phẩm, Nhận Định, Sang Việt ngữ, Văn Chương Nam Mỹ Email bài này

Roberto Bolaño và César Aira, tìm thấy trong bản dịch


♦ Chuyển ngữ:
0 bình luận ♦ 12.07.2016

“Nếu có một nhà văn đương đại nào thách thức sự phân loại thì đó là César Aira,” nhà văn Chile quá cố Roberto Bolaño đã viết. “Aira khác người nhưng anh là một trong ba hay bốn nhà văn tiếng Tây Ban Nha hay nhất.” Đúng là lời khen đắt giá từ một tác giả mà Susan Sontag đã gọi là “tiểu thuyết gia được thán phục và có ảnh hưởng lớn nhất so với những người viết cùng thời trong thế giới văn chương tiếng Tây Ban Nha.”

Cả Bolaño và Aira, người Argentina, đều thuộc một thế hệ đa dạng của các nhà văn viết bằng tiếng Tây Ban Nha – bao gồm Enrique Vila-Matas (Tây Ban Nha), Javier Marías (Tây Ban Nha), Carmen Boullosa (Mexico), Fabio Morabito (Ai Cập/Mexico), Juan Villoro (Mexico), Horacio Castellanos Moya (Salvador), và Rodrigo Rey Rosa (Guatemala) – người đang dần được công chúng độc giả Anh ngữ biết đến. (Chúng ta có thể hy vọng rằng Daniel Sala của Mexico, một nhà văn phi thường – giàu sáng tạo, liều lĩnh, thơ mộng, mang màu sắc chính trị – cũng sẽ nhanh chóng vượt qua rào cản ngôn ngữ). Các nhà văn này không có chung phong cách hay chung tầm nhìn về tương lai của văn chương Mỹ La-tinh. Có thể nói ít có tác phẩm của thế hệ mới này thuộc về một truyền thống đặc biệt hoặc một trường phái hay trào lưu cụ thể nào; mỗi tác phẩm nói theo một chuẩn tắc khác nhau.

Trong nhóm này, Aira và Bolaño đã có danh tiếng riêng, và năm 2007, nhờ Barbara Epler, chủ biên nhà xuất bản New Directions, hai cuốn sách của họ đã ra mắt công chúng qua bản dịch Anh ngữ: How I Became a Nun (Tôi trở thành nữ tu như thế nào)- tiểu thuyết ngắn gây kinh ngạc của Aira,  và Amulet (Bùa) một trong những cuốn cảm động nhất của Bolaño.

• • •

César Aira xuất bản tiểu tuyết đầu tay, Moreira, năm 1975. Ngày nay, ông là tác giả của 40 tiểu thuyết. Ông cũng là kịch tác gia, dịch giả, cây bút tiểu luận, và giáo sư đại học ở Buenos Aires, nơi ông sống và viết ít nhất hai tiểu thuyết mỗi năm.

Aira lần đầu tiên được công chúng đọc ngoài Argentina chú ý vào năm 1998, khi nhà xuất bản Random House Mondadori xuất bản cuốn How I Became a Nun. Cuốn sách nổi tiếng tức thì và gây chấn động trong giới phê bình. Babelia phụ san văn học của tờ El País – đã ca ngợi tiểu thuyết này là một trong mười cuốn sách tiếng tây Ban Nha quan trọng nhất in trong năm đó. Cùng năm, Aira ra mắt công chúng Anh ngữ qua bản dịch The Hare (Thỏ hoang), một tiểu thuyết về một nhà tự nhiên học Ăng-lê thế kỷ 19 lang thang trên đồng hoang Argentina tìm một loài thỏ rừng hiếm, một cái cớ tinh vi để suy ngẫm về mối quan hệ phức tạp giữa lòng hiếu kỳ đầy tham lam của tay thực dân này với phản ứng đa mưu túc trí của dân bản xứ. Tiểu thuyết kế tiếp của Aira qua bản Anh ngữ, An Episode in the Life of a Landscape Painter (Một đoạn đời của một hoạ sĩ phong cảnh) xuất bản năm 2006. Nhân vật hoạ sĩ dựa theo hình mẫu có thật trong lịch sử là Johan Mortiz Rugendas, một người Đức đã đi khắp Brazil trong thế kỷ 19, chủ yếu là để vẽ tranh nhưng cũng để ghi chép các thông tin dân tộc học. Cả hai tiểu thuyết đều khảo sát chủ đề “other” (cái khác) với phong cách khôi hài nghiêm chỉnh điển hình của Aira.

Mỏng, trí tuệ, dí dỏm, hoang đường, và dị thường; sức mạnh và ý nghĩa của tiểu thuyết Aira tích luỹ từ nhiều truyền thống, bao gồm chủ nghĩa hiện sinh Đông và Trung Âu: từ Witold Gombrowicz của Ba Lan, Raymond Russell của Pháp, Mikhail Bulgakov của Nga, Bohumil Hrabal của Tiệp, và cả Thomas Bernhard của Áo – không hề có sự phẫn nộ chống chủ nghĩa quốc gia.

Nhưng tiểu thuyết này cũng đối thoại với truyền thống Argentina – không chỉ với Jorge Luis Borges mà còn với một người ít nổi danh hơn là Osvaldo Lamborghini, bạn và – có lẽ – người thầy văn chương của Aira. Trong những năm 1970, Lamborghini làm trong ban biên tập của tờ tạp chí Literal yểu mệnh đặt trụ sở ở Buenos Aires. Đây là một tạp chí cổ xuý một nền văn học “chống mô phỏng”, chịu ảnh hưởng mạnh bởi những tư tưởng của Roland Barthes và Jacques Lacan. Văn học “chống mô phỏng” hay “phi tham chiếu” nổi loạn chống lại ý tưởng cho nghệ thuật là sự bắt chước, xem bản thân tự nhiên là sự nguỵ tạo của tinh thần, một quy ước triết học hay văn học do các nhà thơ Lãng mạn bịa đặt ra. Tuy trào lưu tiên phong này từ đầu thế kỷ 20 ở châu Âu và Mỹ la-tinh đã tạo ra một quy tắc thay thế cho chủ nghĩa hiện thực thế kỷ 19, đến những năm 1950 và 1960 nó mới được tích hợp vào xu thế chủ lưu và bắt đầu mang nhiều hình thức khác nhau nảy sinh ra để chống lại bất kỳ hình thức nào của chủ nghĩa hiện thực. Một số những hình thức này, chẳng hạn phản tiểu thuyết, có lẽ đã tự cho mình nghiêm túc quá mức. Được gợi hứng từ sự am hiểu trào lưu tiên phong của tạp chí Literal, sáng tác của Aira lại gần với tinh thần lật đổ, trẻ trung của trò đùa kiểu Dada hơn là sự nghiêm túc khó hiểu của Alain Robbe-Grillet, chẳng hạn. Cho dù mang mọi yếu tố bỡn cợt hình thức chủ nghĩa đối với hình thức, tiểu thuyết của Aira ít nhiều vẫn dựa vào cốt truyện và nhân vật.

Do Chris Andrews- dịch giả tài tình người Úc  chuyển ngữ (cũng là người dịch Bolaño), How I Became a Nun là câu chuyện do cô bé Argentina sáu tuổi thuật lại. Gia đình cô bé chuyển từ quê nhà Pringles thôn dã đến Rosario đô thị hơn, nơi cha cô quyết định cho con gái nếm miếng kem đầu tiên trong đời. Khi cô bé thuật lại kinh nghiệm này, chúng ta biết mình không nằm trong tay một người thuật chuyện trẻ con bình thường mà đang ở trong một tâm tư đặc biệt: “Tôi còn nhớ ông ấy [Cha] có nói khi hai cha con đi tới tiệm kem, giữa những lời nói khác đầy háo hức mong chờ, Chúng ta thử xem con có thích ăn kem không.’ Đương nhiên ông nói thế vì cho là tôi sẽ thích. Trẻ con nào mà không thích? Một số người lớn thậm chí còn nhớ tuổi thơ của họ chỉ là một cơn van nài bất tận xin được ăn kem. Đó là lý do ông nêu câu hỏi với cái giọng nghi ngờ điều tất yếu này, cứ như muốn nói: ‘Cha không tin đâu: ngay cả một chuyện nhỏ nhặt như thế này con cũng sẽ làm ta thất vọng.’ ” Quả nhiên đúng như thế. Tiểu thuyết của Aira dường như cứ tiến triển bằng cách phá huỷ chính những tiền đề của chúng. Sau khi cô bé nếm miếng kem dâu đầu tiên, cô lên cơ co giật. Điên tiết, cha cô giết người bán kem. Kết thúc chương hai.

Đầu chương ba, chúng ta biết thứ kem đó có lẫn thạch tín (chi tiết này dựa trên một chuyện có thật về nhiễm độc thực phẩm trong những năm 1950 ở Mỹ La-tinh) và cô bé thấy mình là người may mắn sống sót sau biến cố bất hạnh này, đây lại không phải số phận của cha cô, ông bị tống giam vì tội sát nhân. Quan trọng hơn, chúng ta cũng biết rằng cô bé này là một cậu bé, tên là César (vâng, giống tên tác giả). Nói cách khác, cô bé là một lương tri nữ giới bị giam hãm trong thân thể của một cậu bé. Câu chuyện về những người thuật chuyện không đáng tin. Tuy nhiên, sự khả tín và hiện thực lại chính là điều không nằm trong ý tưởng của Aira – một điểm mà một nhà phê bình gần đây đã không nhận ra khi cho rằng tiếng nói của cô bé này không có sức thuyết phục và do tác giả áp đặt quá lộ liễu. “Tôi không bao giờ thích làm cho kẻ cục súc nói năng như kẻ cục súc,” Aira nói trong một cuộc phỏng vấn. Cuối cùng thì mọi thứ đều là quy ước văn học.”

Cảnh ăn kem đầu truyện của Aira có thể đọc như một diễn dịch ngược của câu mở đầu cuốn One Hundred Years of Solitude (Trăm Năm Cô Đơn) của García Márquez: “Nhiều năm sau, khi ông đối mặt đội hành quyết, Đại tá Aureliano Buendia sẽ phải nhớ buổi chiều xa xăm ấy khi được cha đưa đi xem nước đá cho biết.” Hay thậm chí là một đảo lộn bất ngờ của Remembrance of Things Past của Proust. Người thuật chuyện nhúng “cái bánh nhỏ tròn trĩnh” vào tách trà và thấy hương vị thật kỳ diệu. Nhưng sau hai thìa đầy, thứ bánh ngọt này mất hết ma lực, và người thuật chuyện kết luận: “Rõ ràng là sự thật tôi đang tìm kiếm không nằm trong chiếc tách này mà ở trong bản thân tôi.” Aira dường như đã đảo ngược kết luận này: sự thật mà cô bé đang tìm kiếm – tại sao cô ghét ăn kem – nằm trong chính cái vá múc thứ kem bị nhiễm thạch tín.

Sau khi cha của César bị tống giam, mọi chuyện càng tệ hại hơn đối với chú bé César và người mẹ tội nghiệp của chú, người khốn khổ vì những mơ tưởng nguy hiểm của “con gái” bà, những mơ tưởng thường gây ra những tai hoạ công cộng và những chuyện nhục nhã mà ta chỉ có thể thể cười (ầm) chế nhạo. Ở một trong những đoạn vui nhộn nhất trong tiểu thuyết này, César, sau một tháng dưỡng bệnh, đến nhà tù thăm cha cô:

“Trong toà nhà quá mức hiện thực đó, tôi đang toả ra ma lực… Nhưng ma lực của tôi bắt đầu tác động lên tôi: một hoang tưởng u sầu đột nhiên đưa linh hồn tôi đi tới một miền xa, xa tít. Tại sao tôi không có con búp bê nào? Tại sao tôi là đứa con gái duy nhất trên đời này không có lấy một con búp bê? Cha tôi đang ở tù… và tôi không có búp bê làm bạn. Tôi chưa có một con nào, và tôi không biết tại sao. Đâu phải là vì cha mẹ tôi nghèo hay keo kiệt (điều đó có khi nào ngăn cản được một đứa bé?). Phải có lý do huyền bí nào đó.”

Cái lý do không huyền bí chi mấy đó sẽ mãi mãi tránh né đứa bé bị lừa dối này. Và chuyện vớ vẩn về việc không có búp bê diễn ra khi bé César thấy mình bị tách rời bà mẹ, đi lạc trong khu vực xa khuất của nhà tù, cho đến khi cô nghe tên mình vang lên trong hệ thống phóng thanh của nhà tù: “el niño César Aira, el niño César Aira.”

Với Proust, việc tháo gỡ những bí ẩn của tuổi thơ và ký ức sẽ giải thích được những điều không thể giải thích. Aira đi ngược lại. Ông tái tạo kinh nghiệm của điều không thể giải thích, cứ như muốn cho thấy rằng công cuộc văn chương không phải là mảnh đất ảo tưởng, cằn khô mà một số nhà phê bình cứ nhất định cho rằng như thế: văn chương vẫn tràn trề cơ hội. Nếu như sáng tạo ra điều hiển nhiên là một dấu hiệu thiên tài, thì Aira – một trong những nhà văn cá tính nhất trong thế hệ của ông – đã tạo được một kiệt tác đích thực cho thời đại chúng ta.

• • •

Amulet của Roberto Bolaño là một kỳ tích. Xuất bản năm 1999, một năm sau cuốn The Savage Detectives (Những thám tử man rợ) – một truyện trinh thám xuyên qua ba lục địa – đạt giải thưởng Herralde danh giá, Amulet của Bolaño đã làm sống lại Auxilio Lacouture, một nhân vật phụ trong tiểu thuyết trước.

Trong Amulet, Auxilio tự xưng là “bà mẹ của thi ca Mỹ La-tinh”, một người đàn bà Uruguay đến Mexico City những năm 1960 và đã trải qua cuộc chiếm đóng quân sự năm 1968 ở Đại học Quốc gia Tự trị Mexico (UNAM) nơi phong trào sinh viên bị nghiền nát. Nghèo khổ và khao khát thi ca – hai điểm thường gặp trong nhiều nhân vật của Bolaño – Auxilio bị thu hút quanh hai vệ tinh: những giảng đường trần trụi của Facultad de Filosofia y Letras (Khoa Văn chương và Triết học) ở UNAM và căn hộ của Pedro Garfias, nhà thơ Tây Ban Nha lưu vong. Ở Facultad, được các giáo sư và thư ký ân cần giúp đỡ, Lacouture đã làm đủ thứ công việc lặt vặt. Công việc- và những mối quan hệ chiếu rọi qua đó- đã trở thành một khắc hoạ tráng lệ của cái cộng đồng làm cầu nối giữa Tây Ban Nha và Mỹ La-tinh và phá bỏ các biên cương ngay bên trong châu Mỹ La-tinh – một thời đại hoành kim của các nhà thơ, và văn và kịch sĩ của Mexico City, cùng những người Uruguay, Chile và Tây Ban Nha lưu vong.

Giữa những năm 1960, một nhóm nhỏ nhà văn Mexico xây dựng một truyền thống phản văn hoá gọi là “literatura de la onda”. Onda, theo nghĩa đen là “làn sóng”, lại mang ý nghĩa “tần số”. Onda có nghĩa là “trong tần số” hay “ở trong”. José Agustín, Gustavo Sainz, Parménides García Saldaña thuộc nhóm này và họ cổ xuý một nền văn học đô thị thâu tóm được kinh nghiệm của đời sống thành phố. Bolaño chịu ảnh hưởng của họ nhưng lại thâu tóm sâu xa hơn những người khác về kinh nghiệm đời sống đại học của Mexico – đặc biệt là ở UNAM.

Thành lập dưới tên Real y Pontificia Universidad de México trong thế kỷ 16, đại học này đổi tên thành Đại học Quốc gia Tự trị Mexico (UNAM) năm 1910, trong bối cảnh chủ nghĩa dân tộc của Cách mạng Mexico. “Tự trị” có nghĩa là đại học này – cùng thành phố của nó, Ciudad Universitaria, còn rộng lớn hơn cả Vatican – tách rời khỏi nhà nước. Cả cảnh sát lẫn quân đội đều không thể đi vào khu vực này nếu không có sự đồng ý của đại học. Đại học có lực lượng an ninh riêng là Auxilio UNAM – Bolaño đã đặt tên nhân vật chính của mình theo đó. (Auxilio là từ tây Ban Nha có nghĩa là “trợ giúp”). Nằm giữa khu lao động Copilco, đại học này có một toà nhà có bức bích hoạ của hoạ sĩ Siqueiros mang tựa đề “El pueblo a la Universidad y la Universidad al pueblo” (Nhân dân đi tới đại học và đại học đi tới nhân dân). Học phí là tự nguyện. Juan Rulfo đã dạy ở đó, cũng như José Emilio Pacheco. Ngày nay đây là một trong những học viện quan trọng nhất nước này, và thực tế là của cả Mỹ La-tinh. Với bất cứ sinh viên nào đủ may mắn vượt qua kỳ thi tuyển sinh, UNAM trở thành ngôi nhà thứ hai của họ. Và, như mọi sinh viên UNAM sẽ nói với ta, cuống rốn của nó đủ dài để theo ta đi bất kỳ đâu.

Dù Bolaño chưa hề chính thức ghi danh học ở UNAM nhưng ông, giống như nhân vật Auxilio, đã lang thang qua những hành lang nâu và trắng ở đây, nơi đầy những sinh viên trẻ say mê xuất thân từ nhiều tầng lớp khác biệt và có khi xung khắc nhau. Bolaño là người tiếp nhận hoàn hảo của sinh lực đại học này và của Mexico City. Amulet gần như là một cách tưởng nhớ cái sinh lực ấy, cái sinh lực của những giáo sư và sinh viên hạnh phúc nhưng số phận gần như bi thảm đã dành hết đời mình cho những nghề nghiệp không sinh lợi như là giảng dạy và thi ca:

Không thường xuyên, có lúc tôi tìm được việc có trả công; một giáo sư trích tiền lương của mình trả cho tôi để làm một việc kiểu như trợ lý riêng, hay là các trưởng khoa hay ban giáo vụ hợp đồng với tôi hai tuần, một tháng, hay có lúc tháng rưỡi, với những trách nhiệm mơ hồ và hầu như không hiện hữu, hay là các thư ký – những người rất dễ thương, tôi kết bạn với tất cả những người ấy; họ tin tưởng tôi, kể tôi nghe những chuyện đau đầu và những chuyện hy vọng của họ – họ bảo đảm sao cho các xếp của họ luôn tìm được cho tôi những công việc lặt vặt để tôi kiếm mấy đồng peso. Đó là vào ban ngày. Ban đêm tôi sống cuộc đời mà bạn có thể gọi là đời bohemian với các nhà thơ ở Mexico City mà tôi thấy hết sức đáng sống và tiện lợi nữa, vì thời đó tiền bạc khó khăn và tôi đâu phải lúc nào cũng có đủ tiền thuê trọ. Nhưng phần lớn thời gian thì tôi có tiền. Tôi không nói dóc. Tôi có đủ tiền sống qua ngày và các nhà thơ đã chỉ bảo tôi về văn học Mexico bằng cách cho tôi mượn sách, khởi đầu là những tập thơ của họ (bạn biết các nhà thơ là như thế nào rồi), các sách thiết yếu và kinh điển, cho nên tôi rất ít tốn tiền… Tôi hạnh phúc. Các nhà thơ Mexico hào phóng và tôi hạnh phúc.

Trong Amulet, Auxilio gặp Arturo Belano, một con người khác của Bolaño và là một trong những nam nhân vật phản diện của The Savage Detectives. Cùng với Belano và bạn bè của anh ta, Auxilio lang thang các đường phố Mexico City, uống rượu say và nổi giận – cũng có khi say và buồn. Cô gặp mẹ của Belano, hoạ sĩ siêu thực Remedios Varo, em gái Belano, và Lilian Serpa – từng là người tình của Che Guevara. Auxilio hạnh phúc cho đến khi quân đội chiếm đóng Ciudad Universitaria. Lo sợ, Auxilio bất kể lệnh di tản ra khỏi toà nhà này và ở lại trong một ngăn buồng vệ sinh, nhịn đói chờ đợi hơn mười ngày. Trớ trêu thay, điều duy nhất Auxilio không thể làm là kêu cầu được trợ giúp. Vật duy nhất cô mang theo người là một cuốn sách của Pedro Garfiass, thế là cô đọc và cũng viết ra những vần thơ của mình trên giấy vệ sinh chỉ để xả xuống cầu tiêu trong một khoảnh khắc đậm chất Kafka:

Sự phù phiếm của việc viết lách, sự phù phiếm của việc huỷ diệt. Tôi nghĩ, Bởi vì tôi viết, tôi cam chịu được. Tôi nghĩ, Bởi vì tôi huỷ diệt những gì tôi đã viết, chúng sẽ tìm thấy tôi, chúng sẽ đánh tôi, chúng sẽ hiếp tôi, chúng sẽ giết tôi. Tôi nghĩ, Hai chuyện này có liên quan, viết lách và huỷ diệt, ẩn nấp và bị phát hiện.

Cuối cùng, Auxilio sẵn sàng ra khỏi nhà vệ sinh, nhưng chưa đi thì Lupita, thư ký của Giáo sư Fombona đã tìm thấy Auxilio. Cô trở lại cuộc sống làm việc lặt vặt và biết được Belano bạn cô đã rời Mexico City đi sang châu Âu hay Áo hay Canada. Và chúng ta cảm thấy được, anh ta đã mang theo cùng anh một mảnh Mexico City, đại học của nó, và chủ nghĩa lý tưởng và lạc quan đặc trưng thời 1960 ở Mexico, Mỹ La-tinh, và các nơi khác.

Sau đó, câu chuyện của Auxilio biến thành một huyền thoại, “sinh ra trong những ngọn gió Mexico City, những ngọn gió 1968; nó đi giữa những người đã chết và người còn sống sót, và bây giờ ai cũng biết là khi đại học bị chiếm đóng vào cái năm tươi đẹp xấu số ấy, một phụ nữ vẫn còn trong đại học xá… người phụ nữ đã đói ăn suốt mười ba ngày, giam mình trong nhà vệ sinh.” Có lúc chính Auxilio nghe câu chuyện của mình được các sinh viên kể lại và trong huyền thoại cô trở thành một sinh viên y khoa hay “một người đàn ông, một sinh viên có tư tưởng Maoist hay một giáo sư có vấn đề về tiêu hoá… Điều quan trọng là, tôi muốn nói, đó chỉ là một truyền thuyết đại học, một huyền thoại đô thị nữa của Mexico City.” Nhưng câu chuyện của Auxilio không phải là huyền thoại đô thị vô nghĩa về những con thú nhựa đồ chơi biến thành quái vật. Huyền thoại đó là câu chuyện về một giai đoạn lịch sử Mexico, một giai đoạn bi thảm đã in hằn lên bao cuộc đời cả chung và riêng.

Sáng tác của Bolaño nằm ở những biên cương được cho là phân cách văn chương với chính trị. Trong Amulet, ông tập trung bút lực vào một giai đoạn duy nhất và một tiếng nói duy nhất. Đặt trong bối cảnh của hai tiểu thuyết quan trọng nhất của Bolaño – The Savage Detectives và di cảo 2666 – câu chuyện của Auxilio về cuộc chiếm đóng đại học đã trở thành ẩn dụ của những tai hoạ chính trị hoành hành châu Mỹ La-tinh trong những năm 1960 và 1970, và cay đắng hơn, nó là biểu tượng của một thời mà lúc đó lòng hào phóng và niềm xác tín nhiệt thành dường như vẫn còn cơ hội, cho cả văn chương và đời sống.

 

nguồn: http://bostonreview.net/estrada-found-in-translation

bài đã đăng của Aura Estrada


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006-2012 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)
porn ficken russian porn japanese porn watch porn watch sex izle sex izle anal porn tube amateur porn watch