Trang chính » Dịch Thuật, Giới thiệu tác phẩm Email bài này

Dịch Thuật và Tương Đương

3 bình luận ♦ 13.05.2016

(Trích chương 12 trong Ý Thức Về Dịch Thuật)

http://www.amazon.com/Thuc-Ve-Dich-Thuat-Vietnamese/dp/1533209065/ref=sr_1_3?ie=UTF8&qid=1463063656&sr=8-3&keywords=Ngu+Yen

 

image

Bìa giấy: 580 trang
Nhà xuất bản: CreateSpace – 1st ed. (May 2, 2016)
Ấn bản: Việt Ngữ
ISBN-10: 1533209065

 

Trong thực tế, vì phải đối phó với những cấu trúc phức tạp trong văn bản gốc, mỗi người dịch thường “cố thủ” (entrenchment) những lối dịch nhất định, không mở rộng ra những phương pháp khác, để giải thích ý nghĩa cho người đọc bản dịch.

Dịch ngày nay phải đối phó với tất cả những sáng tạo trong ngôn ngữ, đôi lúc vượt ra khói văn phạm và ngữ pháp, nhất là trong những luồng ngôn ngữ phát triển nhanh. Ví dụ, năm 1997, công ty Apple đưa ra thương hiệu “Think different”. Cụm từ không theo đúng văn phạm, dù bị nhiều chỉ trích, nhưng cuối cùng đã được số đông chấp nhận. Trường hợp đặc thù này trở thành một cấu trúc mới trong ngôn ngữ.

Trong rất nhiều trường hợp thực tế, người dịch phải hoàn toàn điều chính cú pháp và hình ảnh để có thể thông đạt ý nghĩa của câu gốc. Ví dụ:

Tiếng Ba Lan: Prosimy nie wyrzucać pełnych kubków. Có nghĩa, Chúng tôi yêu cầu đừng đổ những ly nước đầy. Dịch sang Anh ngữ: We ask to not throw away full cups. Nhưng người dịch có lẽ phải dịch: Làm ơn, xin đừng đổ nước. Anh ngữ: Please do not dispose of liquids. Ví dụ này cho thấy sự tương đương giữa ý nghĩa gốc thể hiện qua nhiều loại ngôn ngữ dịch khác nhau.

Tính năng tương đương.

Tìm tính năng tương đương để chuyển ý nghĩa của ngôn ngữ gốc sang ngôn ngữ dịch, thông thường là một công việc phức tạp, đòi hỏi kiến thức và kinh nghiệm. Thường khi vượt ra ngoài phạm vi của từ điển, nghiêng về văn hóa và cách dụng văn của ngôn ngữ dịch.

 

clip_image002

Diễn trình những yếu tố từ bản gốc sang bản dịch, ảnh hưởng đến tính năng tương đương và toàn thể hiệu quả của bản dịch. Xem xét diễn trình này, cho thấy từ Tác phẩm gốc đến bản dịch là một dãy quyết định để chọn lựa giữa hai yếu tố trong cùng lãnh vực.

 

clip_image004

Tính năng tương đương, hẹp thì gắt gao, rộng thì mơ hồ, nên văn học dịch trông cậy vào sự trung thực, lòng tự trọng của người dịch. Điều này không lấy gì bảo đảm. Môn nghiên cứu về dịch đang trên đà tiệm tiến đến xây dựng những kỹ luật khi chuyển dịch. Việc này cần thiết để giữ dịch không sa đà, quá trớn, nhưng chưa được hoàn tất. Trong khi chờ đợi, theo tiêu chuẩn chung của Học Thuật Dịch (Translation Studies), mỗi người dịch đều có một số hiểu biết/kinh nghiệm dịch vượt trội và một số khác thua sút những người dịch khác. Không ai thoát khỏi định luật này. Khi gặp phần ưu điểm sẽ dịch thông suốt, khi gặp phần khuyết điểm sẽ dịch khó khăn hoặc sai lầm. Khuyết điểm của người dịch này có thể là ưu điểm của người dịch khác. Nhưng mục tiêu của dịch là đóng góp vào ngân khố văn học của một dân tộc, những lời hay ý đẹp và văn hóa của thế giới. Thời gian và học thuật tương lai sẽ giải quyết những sai lầm trong văn học dịch.

Phân loại sự tương đương.

Học giả Dagut phân biệt giữa “dịch / translation” và “sao chép / reproduction”. Catford phân biệt “ dịch nghĩa đen / literal translation” và “dịch tùy nghi / free translation”. Hậu quả của những phân biệt này là tìm đến chức năng tương đương. Về sự tương đương dưới mắt nhìn của nhà tư tưởng văn học Popovic, chia làm bốn loại:

1- Tương Đương Ngôn Ngữ, (Linguistic equivalence). Sự đồng nhất về mức độ ngôn ngữ giữa bản gốc và bản dịch. Có thể gọi là dịch từng chữ.

2- Tương Đương Mẫu Chung, (Paradigmatic equivalence.) Sự tương đương của một từ vựng gốc so với nhiều từ vựng dịch đồng nghĩa, đồng dạng, nghĩa ám chỉ….Có khi là những từ dịch, liên hệ xa, được sử dụng vì thẩm mỹ hóa từ ngữ gốc. Theo Popovic, là sự tương đương giữa những thành phần trong văn phạm, cao hơn cấp từ vựng.

3- Tương Đương Văn Phong, (Stylistic equivalence.) Sự tương đương ý nghĩa nhưng lề lối diễn đạt khác bản gốc để chứng minh sắc thái thẩm mỹ riêng và cá tính văn chương của tác giả. Popovic nhìn một cách kỹ thuật hơn, ông cho rằng đây là sự tương đương giữa những thành phần văn bản gốc và dịch, có chức năng tương đương. Nghĩa là cùng có những yếu tố bất biến cạnh bên những yếu tố khác bị thay đổi.

4- Tương Đương Văn Bản, hoặc Tương Đương Mạch Văn, (Textual equivalence, syntagmatic equivalence.) sự tương đương chủ yếu nơi văn cảnh, cách cấu trúc của văn bản, bao gồm thể thơ, hình thức thông đạt. Nghĩa là có sự tương đương về hình thức và hình thể. (Bassnett 2001: 33.)

Do đó, Albrecht Neubert đưa ra sự phân biệt giữa dịch như một tiến trình (process) và dịch như một kết quả (product), tức là sự khác biệt giữa phương tiện và hậu quả. Ông cho rằng, hệ thống liên quan giữa bản gốc bản dịch là mấu chốt của vấn đề dịch, chính là sự tương đương.

Để giải quyết vấn đề tương đương trong dịch thuật, ông đưa ra lý thuyết văn bản. Tương đương trong dịch, theo ông, là một loại ký hiệu, bao gồm thành phần cú pháp, ngữ nghĩa và thực dụng, được phối trí trong một tương quan thứ bậc. Và tương đương ngữ nghĩa quan trọng hơn tương đương cú pháp, hơn những điều kiện cho tương đương thực dụng và thay đổi cả những yếu tố khác. Sau cùng, tương đương là kết quả tổng thể các tương đương trong cấp bậc nhỏ hơn, bao gồm những liên hệ giữa các ký hiệu và những gì ký hiệu đại diện.

Những khác biệt về ý nghĩa của Tương Đương.

Tương Đương là một quan niệm không cố định. Thế nào gọi là Tương Đương? Có nhiều câu trả lời khác nhau tùy vào mỗi học phái. Trong mỗi học phái, Tương Đương còn thay đổi theo thời gian, qua những giai đoạn chính yếu của văn học dịch. Quan niệm này vẫn còn khuynh hướng thay đổi trong tương lai, tùy vào những khám phá mới và tùy phạm vi mở rộng của nghiên cứu văn học dịch. Trong hiện thời, những quan niệm chủ yếu của Tương Đương được áp dụng vào sáng tác dịch và định giá bản dịch, bao gồm:

1- Tương Đương trong dịch thuật: quan niệm của Vinay và Darbelnet.

2- Tương Đương trong sự khác biệt: quan niệm của Jakobson.

3- Tương Đương Chính Thức và Đa Năng: quan niệm của Nida và Taber.

4- Tương Đương trong Dịch Thay Đổi: quan niệm của Catford.

5- Tương Đương trong Dịch Công Khai và Dịch Úp Mở: quan niệm của House.

6- Tương Đương Tiếp Cận: quan niệm của Baker.

7- Tương Đương Translemic (Quan điểm chung toàn cầu về Tương Đương trong dịch thuật.): quan niệm trình bày bởi Rosa Rabadán trong tác phẩm Equivalencia y Traducción: problemática de la equivalencia translémica inglés-español.”

Nan đề của tính năng tương đương.

Trở ngại của tương đương dễ nhìn thấy rõ khi dịch phải đối diện với thành ngữ. Ví dụ,

Ý ngữ: Giovanni sta menando il can per I’aia. Dịch sát sang Anh ngữ là: John is leading his dog around the threshing floor. Cụm từ menare il can per l’aia là thành ngữ trong Ý ngữ. Bên Anh ngữ có thành ngữ tương đương là to beat about the bush. Phải thay thế bằng thành ngữ tương đương thì câu dịch mới có ý nghĩa tương đương: John is beating about the bush. [ to beat around/ about the bush có nghĩa trì hoãn, lãng tránh]. Sự chuyển dịch ở trường hợp này không liên quan trực tiếp đến từ ngữ và hình ảnh, mà liên quan đến chức năng của câu nói. (Bassnett 2001:32.) Không cần phải là thành ngữ, trong cách diễn đạt giữa hai ngôn ngữ, trong trường hợp không có chức năng tương, sẽ là nan đề cho chuyển dịch. Ví dụ:

Ông ấy là người uống nước nhớ nguồn.” Dịch sang ngoại ngữ, nếu không có thành ngữ tương đương với “uống nước nhớ nguồn”, người dịch phải dịch theo chức năng của thành ngữ gốc tương đương với chức năng trong bản dịch. Văn bản chức năng này tùy thuộc vào bối cảnh, cốt truyện, mục đích…mà thay đổi. Có thể dịch: “Ông ấy là người biết ơn.”, “Ông ấy là người không quên tổ quốc”, “Ông ấy là người biết thương nhớ nguồn cội, tổ tiên” …v…v… Trong từng tình huống, tìm sự tương đương chức năng của câu gốc để chuyển sang câu dịch.

Tính năng tương đương với độ co giãn rất cần thiết cho việc dịch thơ nhưng cũng là nguyên nhân dễ tạo nên lỗi lầm. Dịch thơ thường ít sử dụng dịch sát nghĩa hoặc dịch trực tiếp, thậm chí dịch so sánh song song giữa hai bản gốc và dịch, thường có kết quả thất bại. Tính năng tương đương trong thơ càng khó kiểm soát hơn vì sự thẩm mỹ và bản chất “tối nghĩa” của thi ca. Ví dụ: Bắt phong trần phải phong trần (KIều). “phong trần” dịch ra ngoại ngữ, thế nào đây? Nếu không có ẩn dụ hoặc tượng trưng tương đương, e rằng khó giải quyết thỏa đáng. “gió đời” hoặc “bão đời” không nói hết ý nghĩa “phong trần”.

Một bài thơ gốc sẽ có nhiều bài thơ dịch khác nhau. Popovic gọi hiện tượng này là “invarian core”, tức là trong tất cả những bài thơ dịch khác nhau cùng một văn bản gốc, sẽ có một thơ cốt (nòng cốt) bất biến. Nòng cốt này được ông xác định không phải hồn thơ, không phải tinh thần thơ, cũng không phải không khí thơ; nhưng là cốt tủy của mỗi bài thơ.

Tính năng tương đương và sự phát triển dịch theo Mẫu ngữ sẽ giúp cho việc dịch thơ hay hơn và theo văn hóa dân tộc dịch hơn. Cũng có lẽ dễ đạt thẩm mỹ hơn, nhưng bù lại, cần phải có tiêu chuẩn kiểm soát

Raymond Van Den Broeck chỉ trích sự lạm dụng từ ngữ "tương đương." Ông phân định ý nghĩa của từ này trong phạm trù văn chương thay vì ý nghĩa quen thuộc của toán học.

James Holmes (1924-1986), lý thuyết gia về dịch thuật, chỉ trích việc sử dụng thuật ngữ "tương đương" một cách cực đoan là đòi hỏi quá đáng. Yêu cầu sự giống nhau không thể như sinh đôi mà có khi là bà con họ hàng. Còn Durisin xác nhận, sự tương đương trong văn học là sự tương đương do ngôn ngữ thiết lập, mang lịch sử văn học và văn hóa của một dân tộc. Không thể chỉ cô lập trong ngữ nghĩa, ngữ cảnh, mà nên nhìn trong tổng thể của bối cảnh. (Bassnett 2001: 34-36.)

Hiệu quả của tương đương (Equivalence Effect.)

Cũng giống như mọi loại hiệu quả khác, đòi hỏi mức độ tối đa thành đạt, nhưng hiệu quả tương đương chỉ có thể chấp nhận ở mức tương đối. Hiệu quả này chủ yếu nhắm vào ảnh hưởng của bản dịch trên độc giả ngôn ngữ dịch so sánh với ảnh hưởng của văn bản gốc trên độc giả của bản gốc.

Ví dụ một đoạn văn xuôi:

“Chiều cuối năm, buồn bã, một mình ra quán uống rượu, bất ngờ gặp lại mày, làm sao tao có thể nói hết nỗi mừng vui xiết bao kinh ngạc. Sự hội ngộ ngoài sức tưởng tượng. Không chừng đã mươi năm rồi chưa gặp lại. Bên nhau, chúng mình cạn không biết bao nhiêu ly rượu đế. Kể lại chuyện vui buồn, nhắc tên từng thằng bạn , đứa còn đứa mất đưa lưu vong. Đêm ấy thật là buồn, phải không Dũng?”

Dịch sang đoạn văn vần:

Năm cùng tháng tận đời hoang vắng
Bên quán ngờ đâu lại gặp mầy
Gọi để mừng nhau khi hội ngộ
Thì xin hãy cạn chục ly đầy
Quàng vai tìm chút dư hương cũ
Nhắc đến hằng trăm chuyện đổi thay
Nhắc đến những thằng nay đã chết
Những thằng đang sống kiếp trâu cày
Bạn ơi, nước mắt mình tuôn đấy
Ngồi nhậu bên đường ta khóc đây.

(Sầu Ở Lại. Thơ Tạ Ký.)

Dù cùng một ngôn ngữ, khi chuyển dịch hình thức cho cùng một nội dung, sự tương đương chỉ có tính tương đối.

Dịch tương đương văn hóa.

1- Death in the Afternoon của Priscilla Mintling.

– "Come out from behind the tree, Louie, so I can spray your brains all over."

– "You don’t have the gust to pull the trigger."

– "I’ve got more guts than you’re gonna have brains."

– "You’ve got peanut for brains, Tony."

Bang!

"… and another!"

Bang!

– "Louis, Tony, Supper!"

– "Comin’, Mom!"

(Moss 1995: 23.)

( Chết Giữa Chiều Hôm.)

– “ Louie, anh đừng núp sau cây nữa, bước ra, em sẽ bắn anh nát óc.”

– “ Mày không có gan bóp cò đâu.”

– “ Gan em lớn hơn anh tưởng.”

– “ Tony, mày ngu quá.”

Đùng!

“…một phát nữa nè.”

Đùng!

– “ Louis, Tony, về ăn chiều!”

– “ Dạ, tụi con về liền, má.”

Truyện ngắn thật ngắn này có nội dung rất phổ thông, có lẽ dân tộc nào cũng có tình huống như trên. Trẻ con chơi với nhau, đầu óc tưởng tượng phong phú. Đang nửa chừng bì mẹ kêu về, đánh thức giấc “mộng con”. Những cụm từ hoặc những câu có gạch bên dưới là dịch theo tương đương văn hóa và toàn bài dịch theo phong cách nói của người Việt. Ví dụ: peanut for brains, trong nghĩa peanut head là ngu, khờ. Nếu dịch song song sẽ phải là “Tony, mày có cái đầu chứa đầy đậu phụng.

Bây giờ, bước sang câu truyện cực ngắn khác của Diane Elliot, có nội dung văn hóa đặc thù của Hoa Kỳ. Nếu không biết tục lệ này, thì khó hiểu cốt truyện. Người dịch phải ghi chú, giải thích riêng.

2. Grandma Meets the Ax Murderer.

The crazed ax-murderer approached the house. Having ravaged the entire neighborhood, his sack of booty was almost full.

Alone inside, the old woman sat knitting. The murderer raised his blood-stained ax and rang the porch doorbell. Slowly. she opened the door and peered into his face, "Trick or treat!" the little boy shouted. (Moss 1995: 37.)

( Bà Già Gặp Kẻ Sát Nhân Bằng Rìu.)

Kẻ sát nhân điên cuồng giết người bằng rìu tiến gần đến ngôi nhà. Sau khi cướp phá cả một khu gia cư, cái bao chứa chiến lợi phẩm đã gần đầy.

Trong nhà, một mình bà già ngồi đan. Ngoài hiên, kẻ sát nhân đưa cao cái rìu vấy máu, rồi bấm chuông. Từ tốn, bà già mở cửa, nhìn thẳng vào mặt hắn. Thằng bé la to, “Cho hay không!” (*)

Ghi chú:

“ Trick or treat” (Cho hay không) là câu nói của trẻ em đi xin kẹo trong ngày lễ Halloween, lễ ma quỉ. Một số sắc dân có phong tục dùng ngày lễ Halloween cho trẻ em. Tương tựa như ngày lễ Trung Thu. Trong đêm Lễ Ma Quỉ này, trẻ em hóa trang và đi đến các nhà dân cư, xin kẹo. Sau khi bấm chuông, trẻ em sẽ nói với chủ nhà “trick or treat”. Theo tập tục xưa, nếu người ở nhà không cho kẹo, sẽ bị trẻ em đến quấy phá.

bài đã đăng của Ngu Yên


3 bình luận »

  • Nguyễn Nhân Trí viết:

    Chỉ một chương ngắn ngủi của quyển sách nầy cũng đã nói về đủ mọi nỗi niềm thường dày vò dằn vặt tôi mỗi khi dịch thuật thơ văn. Có những thứ “tương đương” liệt kê ra ở đây đã từng làm tôi giật choàng ra khỏi giấc ngủ nửa đêm khi tiềm thức đột nhiên cuối cùng lôi ra được một chữ nào đó thật vừa ý sau mấy ngày nặn óc trong tuyệt vọng.

    Biết, và hiểu, và thuộc hết những nguyên tắc trên cũng không có nghĩa là thực hành được tất cả. Cũng như tôi vẫn luôn cố gắng áp dụng nguyên tắc nầy khi dịch thơ văn: “một tác phẩm dịch thuật hay là khi độc giả đọc qua bản dịch nhưng vẫn không hay biết là mình đang đọc một bản dịch”. Cũng biết, cũng hiểu và cũng thuộc lòng nguyên tắc đó nhưng vẫn thường không giúp quá trình dịch dễ dàng hơn chút nào cả.

    Cám ơn tác giả đã chia sẻ chương sách nầy. Tôi sẽ tìm đọc phần còn lại của quyển sách. Giống như những đoạn đường đầy đá sỏi dẫn lên một đỉnh núi cao. Những kẻ mơ bầu trời rộng, và thích hành xác, thường tìm niềm khoái lạc bất kể hai bàn chân rướm máu.

  • Ngu Yên viết:

    Cảm ơn anh Nguyễn Nhân Trí đã chia sẻ vài khó khăn khi dịch. Văn học dịch là nguồn văn học cần được quan tâm nhiều hơn trong giai đoạn này vì nó sẽ giúp cho chúng ta nhìn thấy những góc cạnh, những tâm hồn, những tư tưởng, những văn hóa cuả những dân tộc khác. Giúp cho thưởng ngoạn và sáng tác những kinh nghiệm mới và những sáng tạo vượt ra khuôn khổ của dân ta. Đem cái hay của văn chương dân mình hòa hợp với cái hay của thế giới, tôi cảm ơn tất cả những nỗ lực, những cố gắng này, vì một cá nhân, không làm gì được cả.

    Xin cảm ơn.

    Ngu Yên.

  • Ah viết:

    Kính xin đóng góp cùng tác giả Ngu Yên đoạn dịch của câu chuyện “Grandma meets the Ax Murderer”.

    Theo người viết có vài chỗ mình có thể làm gọn lại: đã nói “sát nhân” mình có lẽ không cần lập lại “giết người”, tiến gần đến = “tiến gần” hay “đến gần”, cả một khu gia cư = cả xóm, cái bao chứa chiến lợi phẩm đã gần đầy = cái bao chiến lợi phẩm gần đầy (cả câu chuyện trong thì quá khứ, nên không cần chữ “đã”), đưa cao = dương, “trick or treat” = “trò hay cho”, Grandma = lão bà.

    Xin viết lại toàn bộ câu văn:

    Lão bà gặp gã sát nhân bằng rìu
    Gã điên chuyên giết người bằng rìu đến gần ngôi nhà. Sau khi cướp cả xóm, cái bao chiến lợi phẩm gần đầy. Một mình trong nhà, bà lão ngồi đan áo. Gã sát nhân dương cái rìu nhuốm máu và reo cái chuông ngoài hiên trước. Chậm rãi, bà mở cửa và soi nhìn vào mặt hắn,”trò hay cho” thằng nhóc la lên.

    Hy vọng người viết dịch đúng ý tác giả.

    Chân thành cám ơn.

Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006-2012 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)
porn ficken russian porn japanese porn watch porn watch sex izle sex izle anal porn tube amateur porn watch