Trang chính » Biên Khảo, Dịch Thuật, Sang Việt ngữ, Tiểu luận Email bài này

LÀ THƠ CA VÀ BỞI THƠ CA.


♦ Chuyển ngữ:
0 bình luận ♦ 23.02.2016

 

 

 

 

 

Những gì thu thập được trước nay, cũng nhờ cuộc trải nghiệm hạn hẹp được thực hiện trong khuôn khổ thực tập về giáo trình giáo dục do tập san Peuple et Culture tổ chức. Không thể tự coi là độc sáng, nhưng với các chứng cứ thu lượm được để đề xuất ra những phương sách thực tế hầu đẩy mạnh một nền giáo dục Thơ Ca ở mọi môi trường, bằng chính Thơ Ca.

BỐ TRÍ & SẮP ĐẶT CHO THƠ CA,
Nhà làm điện ảnh lừng danh Serge Eisenstein định nghĩa lắp ráp Thơ Ca, như sau: “hai đầu nào đó kết hợp lại, hòa lẫn vào nhau không sai lệch thành một biểu tượng mới”. Thực hiện một cuộc lắp ráp Thơ Ca là gắng đặt sát liền nhau những bài thơ hay những mảng thơ, mảng âm nhạc, mảng ca khúc, hoặc cả mảng phim ảnh… một hình thức liên tục diễn tả hoặc một chủ đề tổng quát (như chiến tranh và quá trình, chuyện của thế nhân, tự do, tinh thần vị chủng), nghĩa là những gì chính yếu của một tác phẩm hoặc một chủ đề riêng của một tác giả. Mỗi yếu tố ráp nối được rút ra từ những trường hợp hay nhất “một nhất lượng mới”do những đối kháng hay quan hệ khác nhau của quan năng, của nhịp điệu, của thanh âm,… Kỹ thuật này thường được mô tả, sử dụng từ lâu trong các phương tiện truyền thông, những trào lưu giáo dục làm xúc động khán thính giả về một số vấn đề hay một số tác phẩm nghệ thuật nào đó. Chúng ta chẳng nên nhấn mạnh những khía cạnh khác nhau của loại tạp chủng quý giá này, nó rất xứng đáng được thay thế cho loại nghệ thuật sân khấu của những tay tài tử ít được tu tập, và có thể là một cách khai tâm tuyệt hảo cho nhiều loại biểu cảm.

Từ năm này sang năm khác, chúng ta dần dà tin chắc rằng, sự ráp nối Thơ Ca còn có những giá trị khác – và chính yếu là buộc những ai muốn thể hiện điều đó phải có những cuộc tiếp xúc thân mật, sâu xa và sống động với tác phẩm. Chúng ta đã từng phần từ chối coi việc ráp nối Thơ Ca như một cứu cánh và chúng ta đã gắn bó muốn chuyển dịch nó thành phương tiện hữu hiệu cho cuộc khám phá Thơ Ca tập thể. Muốn được vậy, cần phải hành động, như sau : Khi đã đề nghị một chủ đề, chẳng hạn về Eluard, chẳng hạn về Cadou, hoặc giả nền Thơ Ca trẻ trung đa sắc của châu Mỹ, chúng ta mời các người tham dự hãy đọc – thoạt từ cá nhân, kế đến là tập thể – tất cả những gì có thể đọc được về chủ đề này. Thế rồi, nhiều giờ trôi qua, mọi người nồng nhiệt đi vào cuộc thám hiểm một cách mãnh liệt, phong phú và mới lạ.

Một dẫn chứng điển hình khi sửa soạn cho chủ đề Eluard với tập thơ Regard Neuf sur la Lecture, chúng tôi nhận thấy, ít ra một phần ba số người tham dự chưa từng đọc một chữ nào về thơ và nhà thơ, nhưng chúng tôi vẫn giữ thái độ khách quan mà không can thiệp vào, dù chỉ một chút ít. Sau đó, chúng tôi xin từng nhóm hãy giải thich tập thể những chủ đề, những lực tuyến, những ám ảnh, xin hãy tìm ra một cấu trúc, và loại bỏ ngay mọi chi tiết tiểu sử hay bối cảnh sử lịch kèm theo. Những phụ liệu này chỉ được đề cập đến khi thật cần thiết vì điểm chính yếu là khởi sự từ tác phẩm Thơ Ca.

Sự kiện Thơ Ca phải được nắm bắt tự bên trong, nhóm phải tự biểu đạt chính mình và gắn bó bởi Thơ Ca. Từ nhiều năm tháng, chúng ta đã khám phá ra những Éluard, Aragon, Prévert, Rene-Guy Cadou, nền Thơ Ca trẻ trung vạm vỡ của Mỹ quốc, những nhà thơ da đen, những nhà thơ siêu thực,…

Việc định vị có phần gay cấn, nhưng kết quả không quan trọng bằng công việc sưu tầm.

Những kết quả đạt được thật đáng khích lệ do kỹ thuật tiếp cận đã giúp chúng ta tiến xa hơn, và do lần mò từng bước một, tập thể chúng ta đã tìm được cách định nghĩa tính phức tạp của Thơ Ca.
HỌC TẬP CÁCH ĐỌC THƠ,
Thơ Ca là luôn sáng tạo, cũng phải luôn có đầy đủ trách vụ của lời nói, trách vụ một hướng dẫn viên trong việc tìm và đọc thơ trước đã.

Đọc các nhà thơ là công việc cao quý và khó khăn. Cho đến nay, người ta đã có sự lựa chọn, hoặc chuyển đọc những giai thoại, hoặc chú trọng các dòng tiểu sử kỳ bí, lãng mạn, hoặc nghiêng hẳn sang những phân tích, những chấm phá dài dòng. Thơ Ca đâu có nhờ thế mà bừng lên, mà hồi tỉnh lúc nguy nàn ?!

Khi một nhà cổ động, một nhà giáo dục, một nhà phân tích tìm mọi cách chia sẻ niềm vui với bài thơ đã đọc, thường khó tránh khỏi việc hoặc giải trình bài thơ qua tiểu sử của tác giả, hoặc giải thích từ nguyên của ngôn ngữ, của thể loại,…Cả hai tuy không là vô ích nhưng chưa bao giờ được coi là đầy đủ.

Chúng ta cũng từng thấy nhiều công trình nghiên cứu như trên : Những tham cứu của Béguin, của Marce, Raymond, Bachelard, Charles Mauron, J.P.Sartre, Barthes…đã tìm cách nắm thật vững những bài thơ ngay trong cốt lõi ý lời. Đã có quá nhiều những phát kiến về tâm lý hình thức, về hiện tượng học và phân tâm học, về ngôn ngữ học,…các tác giả trên muốn được nắm trọn vẹn cả trong lẫn ngoài bài thơ. Vì vậy Lean-Pierre Richard trong bài tựa cho tác phẩm của mình, đã định nghĩa thế nào thái độ của người đọc thơ chân chính “Hợp lại, tạo nên một hành vi hiểu thấu ý nghĩa tập thơ, trực nghiệm thấy trong một bài thơ hay, niềm xúc động sinh ra vừa tự hình nổi của lời nói, vừa tự chuyển đổi của hình ảnh. Sự biến hóa của tình cảm, sự liên kết của những ý tưởng, cảm thấy nếp ngôn ngữ nào thích hợp với những rung động nào của bản thể mà vẫn không biết rõ ai sẽ đáp ứng ai, không biết sáng kiến phát xuất tự hướng nào, phải chăng đó là tất cả những tham vọng thường là thất bại của mỗi độc giả Thơ Ca chân chính ?”

Những sự khác biệt sâu sắc, sự tách bạch cũng góp phần chia rẽ những tác giả này. Như Charles Mauron chẳng hạn, trong phương pháp “phân tâm học”của ông, đặc biệt đề cao điều được mệnh danh là “ẩn dụ ám ảnh”của từng nhà thơ.. Ông cho rằng, cứ theo dõi sát sạt những ẩn dụ thường được nhà thơ sử dụng, người ta có thể thiết lập những cấu trúc vô thức của một tác phẩm, và do đó bao trùm toàn thể ý nghĩa của tác phẩm đó. Còn J.P. Weber thì trái lại, nghĩ rằng, chỉ một đề mục đã có thể cho phép ta nắm được toàn thể sự khai triển một tác phẩm Thơ Ca. Đề mục này, theo Weber nghĩ, là đã phát sinh tự thời thơ ấu của mỗi nhà thơ, một vài dẫn chứng : Đề mục chiếc đồng hồ với Viguy; hay đề mục tháp chuột cống với Hugo, hoặc đề mục sự chết chìm của bầy hạc với Valéry..v.v..

Người ta đã hiểu ý nghĩa việc đọc thơ của Bachelard mà tất cả những tác giả trên đã không ít thì nhiều đã y cứ vào. J.P. Sartre trong tập biên khảo của ông về Baudelaire và trên một vài trang dành cho Mallarmé, hình như ít chú trọng đến chính tác phẩm mà nặng về quá trình biện chứng giữa tác phẩm với hoàn cảnh hiện sinh của tác giả trong những mối liên hệ với hoàn cảnh xã hội, gia đình, lịch sử. Còn với J.P. Richard thì, mọi cách đọc thơ đều gắng thấy lại những ngả đường phức tạp của nghiên cứu Thơ Ca, ông từng tuyên bố :”Thơ Ca là một cuộc khảo cứu – và phê bình là khảo cứu lại cuộc khảo cứu này”.

Đây, khỏi phải viện dẫn thêm những tỉ dụ như thế nữa.Chúng ta nên nghĩ rằng tất cả những ai quan tâm tới việc phổ biến Thơ Ca thì nên thực hiện việc đọc thơ như vậy, tuy đôi khi cũng khó đấy, nhưng hoàn toàn biến cải được “cái nhìn”về các sự kiện liên đới đến Thơ Ca. Vì tất cả đều lấy bài thơ làm nguyên liệu, và khởi sự từ ấy mà xây dựng nên hệ thống phê bình cá biệt. Người ta có thể chối bỏ một vài hệ thống mong manh hay độc đoán đó. Sự chối bỏ này chỉ có thể thực hiện mức độ của bài thơ trong trào lưu và đời sống của nó. Tỉ như tôi đã nhận thấy không thể đọc những biên khảo đó mà không thường xuyên cầu cứu tới bản văn. Tập sách nhỏ của Mounin viết về René Char, cũng như tác phẩm Lautréamont của Bachelard, buộc phải tìm lại những tác giả đó, nhưng cuộc đọc lại có tác dụng và được tác dụng. Chúng ta không nghĩ rằng Thơ Ca sẽ được cứu vãn nếu tất cả những người cổ động đều tìm đọc những thi phẩm đã kể ra ở đây. Nhưng thành khẩn tin rằng, người ta không thể xem thường những khí giới mà giới phê bình hiện đại đã ban phát và trang bị cho chúng ta. Và phải có đảm lược công bố rằng nền giáo dục phải được quan tâm một cách thận trọng và đứng đắn. Sự hời hợt và qua loa là sự khinh rẻ dân chúng khi chủ tâm tìm những giải pháp dễ dàng và mị dân.
SỰ “TẮM GỘI” THƠ CA,
Suốt những năm gần đây, trong thời kỳ “khai tâm những phương pháp cho một thư viện sống”của các trường đại học do tập thể Peuple et Culture tại Houlgate tổ chức, chúng tôi gồm 25 người đủ cả nam lẫn nữ, nghề nghiệp cũng như tuổi tác khác nhau, cùng nhau thực hiện ba cuộc thí nghiệm tập thể gọi là Khai Tâm Thơ Ca. Phương thức luôn thay đổi, nhưng nét chính yếu thì vẫn vậy, và cuộc thí nghiệm đạt kết quả tốt, nó giúp độc giả biết cách đi vào Thơ Ca một cách thuần thục và thành thạo, như những bảng kê giản lược sau.

– Trong buổi họp thứ nhất, các tập viên được yêu cầu trả lời trực tiếp cho riêng từng người : Cá nhân mình quan niệm Thơ Ca ra sao, cùng những ý kiến bộc phát từ mỗi cá nhân.

– Kế tiếp, các thầy giáo đọc khoảng 12 bài thơ có nội dung lẫn hình thức hoàn toàn khác nhau. Từ đó, nẩy sinh những chọn lựa khác biệt đầy ngạc nhiên, thi vị.

– Chúng tôi đặt những câu hỏi với các thành viên sau khi nghe đọc lại, còn muốn thêm bớt gì nữa không. Những can thiệp thì khá nhiều và được họ ghi chép cẩn thận. Sau buổi họp, những câu trả lời được tập trung và sắp xếp thành nhiều nan và tiêu đề.

Bảng I, bày tỏ quan điểm thế nào là Thơ Ca trước khi đọc những bài thơ.

Bảng II, trình bày những gì mới được khám phá sau khi đọc thơ hay tiểu sử các tác giả những bài thơ đó.Người ta nhận thấy ở vấn đề này có những quan điểm mới như trò chơi hay cách biểu cảm thần bí, chắc chắn đều được mang tới, một phần bởi tu viện trưởng Cherrier và Prévert, phần khác bởi Miloser. Brecht đã đem lại ý niệm nổi loạn, Eluard với ý niệm hợp quần.

Những từ ngữ của Bảng I có vẻ mơ hồ và kém phong phú.

Rồi những cuộc họp bàn tiếp theo, ngày càng sôi nổi và kéo dài, các thành viên đọc lên những bài thơ tự chọn và giải thích cho những lý cớ thẩm mỹ riêng biệt tại sao cho những lựa chọn như vậy, và tất cả biểu lộ phản ứng đột khởi khi chứng kiến sự chọn lựa của người khác. Chúng tôi ghi nhận những gì mới lạ qua các bình phẩm đó.

Chúng tôi không áp đặt các thứ tự, những phát biểu tự do và sôi nổi. Những hướng dẫn viên không hề can thiệp, một số nhà thơ mà tên tuổi còn xa lạ, không quen thuộc với các dự tập viên, chẳng sao.Và chưa bao giờ có được sự trang nghiêm trong lúc đọc thơ như vậy, và cũng chưa bao giờ có cuộc thảo luận tưng bừng, nồng nhiệt về thơ đến thế, đồng thời Thơ Ca đã đưa họ đến gần nhau hơn. Những nhà thơ được chọn lựa nhiều nhất, là: Apollinaire, Aeagon, Baudelaire, Cadou, Desnos, Eluard, Guillen, Hugo, Lorca, Michaux, Prevert, Verlaine,..

Những biểu đồ được thiết lập do chính các thành viên tạo nên, chúng phản ánh được kích thước thiết yếu của Thơ Ca.

 

BẢNG I, THƠ CA VỚI BẠN LÀ GÌ ? clip_image002

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

BẢNG II, BẠN CẢM THẤY GÌ SAU NHỮNG BUỔI ĐỌC THƠ ?

clip_image004

—————————————————————————————————————-

Bảng III, là một biểu đồ tổng hợp của những gì Trước và sau khi các giáo sư đọc thơ, và sau khi các thành viên tập sự đọc những bài thơ tự chọn. Biểu đồ IV cũng những tổng hợp đó nhưng nhiều chi tiết hơn.

So sánh các biểu đồ trên, chúng ta thấy vài hằng số sau đây: vẫn luôn đề cập đến vấn đề giá trị, nhạy cảm và tình cảm; nhiệm vụ truyền thông và biểu cảm của Thơ Ca; nhạc tính của Thơ Ca được nhấn mạnh trong mọi trường hợp; ý niệm về nhập cuộc, về than vãn và về nổi loạn cũng vậy. Sự khác biệt thật ra là rất nhỏ, do sự cấu tạo của các nhóm mà ra.

Cũng có thể nghiên cứu kỹ hơn những biểu đồ theo các nhóm, nhưng đó không phải là đich đến của chúng ta. Mục đích của chúng ta là, làm nổi bật sự tiêu biểu đã có về Thơ Ca, và nét tiêu biểu đó đã được phong phú hóa bởi chính Thơ Ca.

Sang những thời kỳ tiếp theo sau, chúng tôi có những mật số, bình luận và kết quả khác nhau, chẳng hạn Georgia của Philippe Soupault; La chanson de la roué et de leau của B. Brecht; LAmoureuse của Eluard; Verlaine của Claudel, mỗi bản văn đều được đọc lên, xây dựng thành từng nhóm theo quan diểm để quyết định việc trinh bày bài thơ đó theo cách thức nào, hình thái ra sao cho phù hợp với những đối tượng thính giả khác nhau.

 

BẢNG III

clip_image006

 

BẢNG IV

clip_image008

 

 

ĐỂ KẾT LUẬN

Tất cả những gì còn phải làm.

Hãy dành cho nhà thơ, quyền được “có thể nói hết”, bởi Thơ Ca có thể giải đáp cho tất cả, trong chừng mực người ta chỉ nghe bởi Thơ Ca. Thơ Ca tự biết mình là gì, chỉ cần nêu ra câu hỏi.

Nhưng Thơ Ca ngày nay bị làm mồi cho bất ổn, quấy phá giấc mơ của con người ngày một rộng lớn và không sao thực hiện nổi. Mỗi ngày chúng ta chứng kiến cuộc chạy đua không bao giờ chấm dứt giữa ảo tưởng và khoa học, khoa học dành cho những mộng tưởng có thực, mà “trí tưởng tượng phải hết hơi hết sức mới đuổi theo kịp”, con người chẳng còn gì để phải kinh ngạc, nhưng con người vẫn đồng thời muốn gìn giữ tầm kích người của niềm hoan lạc, của khổ đau sầu đắng, của điên cuồng náo loạn, của tự do bát ngát và bao trùm ngữ điệu thế nhân… Này thì, Thơ Ca là một trong những chốn nương thân, phần lớn người ta chẳng hay biết gì cả, nhưng những ai hay biết thì lại chẳng dám tuyên hô.

Thơ Ca đã từng là ký ức, thì nay trở thành tấm gương để con người soi vào. Soi vào để thấy riêng mình với những đam mê để sáng tạo những ảo tưởng riêng mình, và để không bị cưỡng ép bởi những bộ máy mộng mơ tập thể đã trở thành ký ức vô ngã của nhân loại.

Sau hết, trong một tổng hợp có tính giáo khoa, chúng tôi đã chứng tỏ vì sao cùng một bài thơ – chúng tôi chọn bài Harmonie du Soir của Baudelaire – mà có nhiều cách tiếp cận, như: văn phạm, ngữ âm, cấu trúc, chủ đề,..v.v.., và vì sao những thái độ phê bình mới có thể giúp ta vẫn có thể sống trọn với “niềm bí ẩn Thơ Ca”mà vẫn giữ nguyên vẹn vẻ bí ẩn đó.

Trong những cuộc thảo luận cũng như trắc định lại vị trí “nền Thơ Ca hiện đại”, trắc định lại vị trí trường phái “siêu thực”…và cả những trừ định đến nhiều khu vực khác, tác giả khác.

Còn phải kể đến những phương pháp, những kỹ thuật khả thi, giúp các cổ động viên, những người hâm mộ có kinh nghiệm phong phú trên con đường khám phá Thơ Ca và “khai tâm” cho những công nhân – đã được R.Keas chất vấn – Toàn bộ đều hướng đến là, làm sao cho Thơ Ca trở thành sinh hoạt thường ngày. Vì mọi người, bất kể giới tính, đều có khả năng khám phá nơi chính bản thân mình sự hiện diện của một bông hồng cần thiết và thừa. “với hai bàn tay không, vậy mà Thơ Ca đã dạy dỗ, đã huân tập cho con người rằng, từ không có gì lại tạo dựng nên một cái gì”. Cái không có gì ấy, chính là con người với những ngôn ngữ của mình, và cả hai đều được Thơ Ca vĩnh cửu hóa.

Những từ, những ngôn ngữ ấy còn phải vươn tới những con người không hề biết tới hoặc đã quên khuấy chúng.

Những bài viết gửi đến các bạn trên, chúng tôi không có tham vọng nào khác là, muốn nói lên rằng chẳng có bí mật nào hết, cũng chẳng pháp điển nào hết, mà chỉ là vô số những thực tại Thơ Ca gần gũi nhau không ít thì nhiều, và Thơ Ca là cái gì nghịch lại với phép mầu. Chỉ tin vào Thơ Ca, chưa đủ! Phải đi lại rất lâu hoặc chỉ trong chớp nhoáng con đường dài mà các nhà thơ đã cam khó và cần cù bước qua. Phải tự khám phá, tự sáng chế lại với nhà thơ, phải học cách thụ hưởng các cụ thể của thơ là những thanh âm, tiết nhịp, một thứ nhạc không hề hấn không dính líu gì với âm nhạc; phải biết cách làm nổi dậy tự cái cụ thể của nhà thơ đó, vô vàn vũ trụ trong đó những sự vật tầm thường nhất mở toang các cánh cửa ký ức với một vài dấu hiệu cho ta thấy cõi vô cùng, chúng ta có thể rong chơi, trong đó sự thác loạn tinh thần được san bằng, ngôn ngữ được hoàn lại cho chúng ta.

Không phải các nhà thơ đi bước trước, đó là phần vụ của chúng ta. Nếu chúng ta yêu cầu các vị đó những ca khúc cho mọi người, thì đó chỉ còn là những tiếng động.

Kể từ thủa còn thơ ấu, tại trường học, tại những chế độ văn hóa, lẽ ra Thơ Ca phải được hiện diện ở mức độ cao nhất, như không khí ta thở và mỗi chúng ta truyền đạt tới người khác bài ca mà mình yêu thích. Các nhà thơ sống giữa chúng ta.

Mọi tháp ngà đều được san bằng, tất cả lời nói đều tôn nghiêm, và con người sau cùng hòa hợp với thực tại của chính mình, để từ đó, mở toang những cánh cửa hướng về cõi tuyệt vời! (Éluard)

 

HUY TƯỞNG biên dịch

bài đã đăng của Georges Jean


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006-2012 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)