Trang chính » Bàn Tròn: Văn Học Nghệ Thuật, Biên Khảo, Dịch Thuật, Lý Luận, Sang Việt ngữ Email bài này

Thơ ca: trí tưởng tượng & mộng mơ


♦ Chuyển ngữ:
1 bình luận ♦ 29.10.2015

 

Chúng ta, đã cùng các thi nhân trãi qua một cuộc du hành của nội tâm với quá nhiều cung bậc và đa hình vạn biến, không gò ép theo một quy luật hay mô hình nào nhất định. Và chúng ta nhấm nháp nhiều thứ rượu được chưng cất theo từng cách kiểu, cá tính và phẩm cách riêng biệt khác nhau, liều lượng cũng như nồng độ, sắc mầu biến hiện khôn lường…theo và vượt qua bước nhảy của thời tính, của thời sự, của kịch sử, và cả những điềm triệu mãi đang lung linh đang ở phía nghìn sau, sẽ tới…

 

Cảm thấy, không bằng làm cho cảm thấy và còn kém hơn nữa với cảm thấy dịu dàng khả ái. Paul Valéry đã nói thế đấy.

Theo một nghĩa nào đó, tất cả mọi người đều sống một cách nên thơ, nhưng chỉ một vài mới trở thành thy sỹ.

“ Thơ Ca, như Reverdy đã viết, không phải là ở trong thứ cảm xúc siết nghẹt ta vào một vào một trường hợp nào đó – vì chưng Thơ Ca không những là đam mê mà còn là một hành động “.

Thơ Ca là hành động tỏa ra từ cuộc sống, nhưng chuyển hóa cuộc sống.

Điều khó khăn nhất trong việc này là chúng ta bị bắt buộc phải tuần tự trình bày cho hết những hiện tượng đồng quy nơi đó, đòi hỏi có nhiều thời gian, nhiều giấy mực để không bỏ sót một điểm gì khuất lấp trong bóng tối. Vì thế, chúng ta phải luôn chú mục đến ba thành tố mà, không có là không được trong Thơ Ca, đó là : trí tưởng tượng, sự thông minh và ngôn ngữ.

Nếu lược bỏ một trong những yếu tố này, kinh nghiệm Thơ Ca sẽ không sao đạt tới được tuyệt đỉnh của nó. Hẳn sẽ có người phản bác vì cho rằng có loại Thơ Ca không cần đến lời đấy chứ.

Tzara và các vị trong trường phái dada cho là như vậy, và tuyên bố rằng tác phẩm viết ra không phải tuyệt đối cho Thơ Ca : “Ngày nay, điều được hoàn toàn chấp nhận, Tzara viết, người ta có thể là thi sĩ mà không cần phải viết một câu thơ nào, tính cách Thơ Ca hiện hữu nơi đường phố, nơi cảnh tượng bán buôn, nơi bất kỳ đâu có sự hỗn hợp lớn là có đầy rẫy chất thơ “.

Henry Michaux cũng từng phán quyết gần như thế : “Thơ Ca, dù là chuyên chở, là sáng tạo hay là âm nhạc, vẫn là cái gì không thể đo lường được và có thể tìm thấy ở bất kỳ thể loại nào, sự hoát nhiên mở rộng ra thế giới. Trọng lượng của nó có thể mạnh hơn nhiều trong một họa phẩm, một tấm hình, một túp lều”.

Và đúng như thế, một đứa trẻ đang nô đùa, một túi đồ khi sùng kính, kẻ nhàn du nơi đồng quê hoặc ở chốn thị thành, có thể họ chẳng viết ra một con chữ nào nhưng họ đã sống đầy phong vận của một nhà thơ. Và những người như Rimbaud, như Vaché, hay Crevel có thể thầm nghĩ rằng, sự im lặng trong Thơ Ca lại có những giá trị tót vời hơn những từ ngữ; -“ những từ ngữ tới để giải thích, để luận bàn, hay đào xới, chuẩn nhận hợp lý… các thứ” (Michaux).

Nhưng mà, những Rimbaud, Michaux hay Tzara,… có thể phản biện những điều đó cũng chỉ bằng các từ ngữ. Đã đến lúc phải trả lại cho lời thơ ý nghĩa của chính nó, cả phẩm cách của nó nữa. Vì rốt cùng, người ta có thể đặt Thơ Ca vào bất cứ mọi nơi, mọi chốn. Người ta cũng có thể nói đến Thơ Ca của một cuộc đi vòng quanh nước Pháp, nói đến cái thi vị của một chiếc nón, một làn hương hay một chung rượu khai vị,…với nhiều người thì nét nên thơ phải là cái đẹp, cái hiếm có , cái luôn thay biến như những gì khác thường chưa từng thấy.

Trên các bảng quảng cáo ngoài đường phố, trên vô tuyến hay truyền hình, chúng ta thấy nhan nhác các các danh từ của Thơ Ca được sử dụng lại một cách thô thiển, hàm hỗn và trây trát. Đã hẳn cách sử dụng này chẳng phải vô bằng cớ, nhưng người ta không thể lẫn lộn một vài trạng thái thơ mộng với hành động Thơ Ca diễn đạt những tâm thái đó.

Michaux cũng rất hữu lý khi cho rằng một bức tranh, một mái lầu, một bức ảnh đôi lúc diễn đạt được nhiều chất thơ hơn cả những ngữ ngôn – nhưng đó lại là những tác phẩm – nhưng điều cần và đủ để nhận ra rằng tác phẩm của các nhà thơ làm tiết giảm khoảng cách giữa trạng thái thơ mộng không sao diễn đạt được với những từ ngữ mà nếu thiếu chúng thì trạng thái thăng hoa đó không sao chuyển đạt được để làm phong phú cho những ai chưa và chẳng thể biết làm cách nào để sống hòa hiếu với chúng.

Sau cùng, người ta đã nói quá nhiều là Thơ Ca sẽ tự đầy đủ nơi chính nó, quả thật hoàn toàn phù phiếm và gàn dở khi cho rằng ta có thể khám phá được những gì từ nơi huyền bí của Thơ Ca. Đó chẳng qua là lý cớ để cáo lỗi rẻ tiền.

Chắc chắn ta sẽ chẳng bao giờ giải trình, đưa những gì xảy ra vào lúc nhà thơ và độc giả của họ thấu cảm nhau. Điều đó chẳng có gì là mầu nhiệm cả, vì bài thơ là tác phẩm của con người, và độc giả cũng chỉ là…con người. Nếu có niềm bí ẩn nào đó thì niềm bí ẩn đó cũng trong một tỷ lệ con người đối đãi với nhau mà thôi. Ở đây, chúng ta chỉ tìm cách nắm vững hơn một chút những gì trong trí tưởng tượng của con người, trong trí thông minh và ngôn ngữ của nó, có thể chuyển hóa Thơ Ca linh hoạt trở thành một tác phẩm, hầu để mỗi người có thể “thay đổi cuộc sống”, và từ đó, sống tươi đẹp hơn lên.

“ Tưởng tượng là một hành động mầu nhiệm. Nó như một thần chú làm ứng hiện đối tượng mà người ta hằng mơ nghĩ tới hoặc vật thể đã từng khao khát và mong được chiếm hữu nó. Loại nghệ thuật này luôn luôn là một cái gì rất đỗi tài tình và cũng quá cùng trẻ nít, một khước từ khoảng cách và những khó khăn. Do vậy mà đứa trẻ bé xíu quơ quạng trên giường, đã tác động lên thế giới bằng những mệnh lệnh và những lời khẩn cầu. Theo những mệnh lệnh của lương tâm này, các đối tượng thần phục. Chúng xuất hiện”( Jean Paul Sartre).[1]

Hành động Thơ Ca quả đúng là “một thần chú làm hiển hiện đối tượng mà mình cứ mãi nghĩ tưởng tới, đối tượng mà mình khao khát, đến mức mà người ta có thể chiếm hữu được nó”.

Chỉ cần tái tạo lại thế giới bằng cách tìm thấy lại những tương xứng giống hệt nhau. Những tương xứng này, mỗi chúng ta đều biết; chúng thường xuyên bị kẹt giữa thực tại và tưởng tượng tới mức không sao biện biệt rạch ròi cho được. Nhà thơ công bố tánh danh của chúng, hay đúng hơn, ông nghĩ rằng chỉ có trí tưởng tượng mới chứa đựng thực tại. Với ông, “vị nữ chủ của nhầm lẫn và giả mạo này”chỉ thiết lập được một thực tại, đó là “thực tại Thơ Ca”. Trái tim chứa đựng đam mê, trái tim chứa đựng sự tận tâm, chứa đựng ác hiểm; chỉ có trí tưởng tượng là chứa đựng Thơ Ca”( Baudelaire ).

Những ai không ưa thich thi nhân thì cho rằng, đó chỉ là sự thực của dối trá, Nói theo kiểu báng bổ của Ambroise Bierce, thì “trí tưởng tượng ấy à : chỉ là nhà kho của những sự kiện cơ đặc tính chất phân của một nhà thơ cũng là của một tên dối trá, thế thôi”.

Vậy nên, mọi Thơ Ca đều y cứ ở một thứ điều đình, hòa giải. Trẻ con, vẫn tin vào những gì chúng dựng nên là có thật, cũng vậy, nhà thơ luôn muốn điều mình nói dối còn thật hơn cả thực tại nữa.

NỮ THẦN VỚI ĐÔI MẮT MỞ RộNG,

Sáng tác Thơ Ca, sợ nhất là sự trống rỗng. Trí tưởng tượng không thể không có gì mà sáng tạo nên được “một cái gì”. Không có phép lạ trong lãnh vực này. Nhà thơ phát khùng, cuồng nhiệt nhất, tự tạo sự điên đảo, cuồng nộ cho mình bằng những phiến đá, những cỏ dại, những khuôn mặt vật vờ, táng mạng trong đám đông. Kể cả khi nhà thơ đã thoát khỏi trí nhớ của chính mình, đời sống của chính mình để đạt tới thế giới của siêu âm siêu thanh chăng nữa, ông cũng chỉ tái tạo lại những cứ, vật liệu đã từng có…Nơi tận cùng của đáy đêm hiểm tối nhất, trí tưởng tượng của Thơ Ca là một nữ thần có đối mắt rực sáng mở rộng soi đường.

TÔI LÀ MộT NGƯỜI KHÁC,

Bằng trí tưởng tượng, nhà thơ tự chia lập và phân thân mình làm hai. Ông trở thành một người khác, tất cả những người khác một khuôn mặt, một con vật, một viên sỏi,…Trong thần thoại xưa, sự hóa thân là một trò chơi, một trang sức. Ngày nay, sự hóa thân đó xuất hiện như một chuyển hóa sâu sắc của nhà thơ :

Phải thú nhận rằng, thể nhập vào tôi là phiến đá-ma, than mùn, rêu sợi dài, rễ cây nhai ngấu nghiến. Tôi tô hồ giả cẩm thạch từ chân lên đỉnh đầu những hình thù dã thú cùng những chim muông (W,Whitman).

Tôi là người, tôi là tảng đá
Tôi là tảng đá trong người, con người trong đá tảng; Éluard đã viết thế đấy !

Hóa Thân (métamorphose) nhiều, đã từng mô tả tỉ mĩ cảnh Maldoror trở thành thực vật như sau….Ngồi trên một đồ đạc không có hình thù gì, đã từ bốn thế kỷ qua tôi không hề nhúc nhích. Chân tôi mọc rễ trong lòng đất và trườn lên bụng tôi một loài thực vật sinh động và lúc nhúc ký sinh trùng ô phược không xuất phát từ cỏ cây và cũng không còn là da thịt nữa (Les chant de Maldoror, Lautréamont, IV Chant).

Với những nhà thơ, và đặc biệt những nhà thơ hiện đại, trí tưởng tượng là vũ khí, cho phép họ xé toang những gì phủ hờ bên ngoài và chuyển hóa thế giới – tự bên trong.

Henri Michaux đã từng kêu lên, Ngày xưa, tôi từng đã quá kính trọng thiên nhiên. Tôi dang tay ngửa lòng giữa vạn hữu, giữa các cảnh trí, mặc cho chúng tha hồ tác động lên các thứ. Thời khắc đó đã qua rồi, ngày nay tôi sẽ lăn nhào vào và can thiệp rất mực.

 

NHỮNG CON MẮT PHONG NHIÊU,

Trí tưởng tượng trong Thơ Ca làm phong phú thêm lên cho thực tại vì nó (có quyền phép) biến thành thực tại những gì nó sáng tạo nên. Nó tạo dựng lên một thế giới vượt qua mọi biên độ và sinh hóa đến vô cùng…

Trong thiên nhiên, với cái nhìn bình thường thì nó trầm lặng, trầm lặng đến buồn chán, ngán ngẫm nhưng, trong cái đơn thể lạnh lùng đó, luôn hàm chứa những xáo trộn phức tạp đến khủng khiếp. Chúng tuy là một với bên ngoài nhưng ẩn giấu bên trong nội hàm là cả một cảnh trí gần như phi tưởng ngút ngàn…Đấy, hoát nhiên những bông hoa sẽ là những chiếc ghế con và những con bướm hóa thành ánh điện rực chiếu vào thực tại của tiền sảnhthế giới…

Nếu chúng ta muốn, chúng ta có hoài vọng thì không gì là bất khả. Kẻ bần hàn, nghèo khó xác xơ nhất trong ta, nhưng với bàn tay cần mẫn với đôi mắt tín ái luôn hướng vọng về phía ngày mai, sẽ có thể có được kho báu vô giá của mơ mộng; thực tại bóc trần kẻ đó, loại trí năng tầm thường và lòng cừu hận của kẻ thắng cuộc cũng chỉ góp một phần nhỏ việc tước đoạt nét thanh tân chứ chẳng thể nào làm cho suy suyển hay hủy diệt được tất thảy.(Paul Eluard)

Trong những dòng trích dẫn trên, có hai từ ngữ khiến tôi chú ý hơn cả, đó là kho báu & thực tại. sự phong nhiêu của trí tưởng trong cõi Thơ Ca luôn tiến gần với thực tại, không những thế, sự phong nhiêu này rất gần gũi với thực tại phồn thịnh do chính nó gầy dựng nên. Với trí tưởng tượng không cùng, ảo thuật Thơ Ca không những biến cải chì thành vàng, mà còn hơn thế nữa, hơn thế nữa…Nó tăng hướng những phép lạ có thể có được. Nó thiết lập và ràng buộc giữa nhà thơ và độc giả sự tín cậy bền vững là cái khả năng đẩy lùi mọi giới hạn của sự thực, nó cụ thể hóa điều mà Breton mệnh danh là “sự chuyển vận thực tế của tư duy”. Nó trường cữu hóa những giấc mơ và lưu chuyển chúng vào sự thật.,

NHỮNG CÁNH CỬA CỦA MÀN ĐÊM,

Lãnh vực của mơ mộng thì mênh mang và hầu như ít được biết và nhắc tới. chẳng đúng chút nào khi ta cứ mãi muốn gán thêm niềm bí ẩn của giấc mơ cho sự song trùng với niềm bí ẩn của Thơ Ca, khác nào khi ta vội vã nói Thơ Ca là chị em của mơ mộng ! Đây là cách nói dễ dãi và cạn cợt vội vã lười nhác, chẳng đem lại điều gì mới mẽ cho Thơ Ca lẫn mộng mơ. Trái lại, chúng ta có thể rạch ra một nguồn hy vọng để có thể tỏ tường hơn về tác dụng cụ thể của giấc mơ vào một thi nhân đầy sáng tạo.

VỚI THI NHÂN, MộNG MƠ LÀ MộT LAO TÁC,

Truyền thuyết kể lại rằng, khi nhà thơ Saint-Pol Roux nằm viện, trước khi đi ngủ, ông cho treo trước cửa viện xá một tấm bảng, ghi rõ : “NHÀ THƠ ĐANG LÀM VIệC”( theo Andre Breton, trong Tuyên Ngôn Đầu Tiên Của Trường Phái Siêu Thực).

VỚI NHÀ THƠ, MộNG MƠ LÀ TRI GIÁC,

Nhắm mắt lại, và bạn sẽ nhìn thấy.(Joubert)

Trước khi mở mắt ra, tôi thuộc lòng tất cả.(Claudel)

Trong sáng tạo Thơ Ca, chúng ta cần thiết phải phân biệt vị trí của những giấc mơ, ít nhất là giữa giấc mơ ban đêm và giấc mơ của tỉnh thức; nhiều vị trong trường phái lãng mạn Đức thường lẫn lộn, nhập nhòa hai mặt đêm và ngày của mộng mơ. Với các vị này thì cả hai mặt đêm và ngày của mộng mơ thảy đều cùng một tiết lộ ngoại giới và chính ý thức của mình. Các vị những muốn không bao giờ còn thức giấc nữa sao ?

Mộng mơ và đồi thung nhỏ hẹp của Tempe’, xứ sở của tưởng tượng, những cuộc hòa tấu miên man miền Arcadie trong ánh tà dương xô giạt giữa những đồng cỏ như tiên cảnh cùng những gì ẩn hiện tràn lan trên mặt đất chẳng thể nào so đọ nổi, vì chưng, con người vừa bừng thức sau biết bao là huyền mộng. Ôi ! những giấc mơ của tuổi trẻ cường tráng, của hy vọng chói ngời, của hạnh phúc của tình yêu lai láng,…A ! rồi cơn mộng cũng về với tay không ! Ước gì họ tiếp nối và chìm theo cơn huyền mộng…(Jean-Paul Richter).

Bản văn này giúp ta hiểu thêm rằng, mộng mơ không chỉ là một cách tri kiến, hiểu biết, mà còn là :

VỚI NHÀ THƠ, MộNG MƠ LÀ MộT TRẠNG THÁI SUNG MÃN, KHOAN NHẶT DỊU DÀNG,

Trong giấc mộng, các thứ đều đơn giản. Không khiên cưỡng, không tách bạch biên hạn, không nghiêm ngặt quy ước,…vì tất thảy đều có thể xảy ra được :

Tinh thần con người trong cõi mộng hoàn toàn tự thõa những gì biến hiện và xảy ra đến với mình. Điều nghi vấn đầy âu lo phiền trược về “những gì có thể tác hại xảy ra” không còn nữa. Hãy giết sạch, hãy giật thó trộm cắp cho lẹ làng, hãy yêu đến tận cùng lạc thú. Và nếu có chết đi chăng nữa, đã chắc gì sẽ bừng thức giữa những tử thi ? Hãy tự tung tự tác, những sự cố rồi cũng không suy chuyển chút nào nếu bạn có làm khác đi. Bạn sẽ chẳng có tên gọi, mọi thứ dễ dàng là một quý giá vô ngần (Andre’ Breton).

NHƯNG, CŨNG VỚI THI NHÂN, MộNG MƠ ĐỒNG THỜI LÀ TRẠNG THÁI CỦA TRĨU NẶNG KHỔ ĐAU,

Trước hết, khi mà ở ngay giữa giấc mơ, nhà thơ cũng nhận ra khoảng cách giữa thực tại đời sống thường nhật với thực tại hạnh phúc dễ dàng trong mộng mị. Đó là một trạng thái u sầu lãng mạn.

Cũng có những giấc mơ đối nghịch nhau: những giấc mơ đưa nhà thơ trở về với chính mình và những giấc mơ giúp nhà thơ giải thoát khỏi chính mình. Những giấc mơ kết dính đến một thực tại nào đó với những giấc mơ đào thoát khỏi thực tại. sự đối nghịch bi thương này, khó có ai đã từng trãi và thấm thía hơn Baudelaire :

Giấc mơ của con người, ít nhất có hai loại thể. Một loại đầy những nét sống thường nhật với những lo toan bận bịu, những dục vọng, những thói tật xấu xa hòa trộn một cách vô lý và ngẫu nhiên kỳ cục, với những gì thoáng hiện trong ngày và ghi lại chớp nhoáng trên khung vải mênh mông của trí nhớ : đó là giấc mơ tự nhiên, giấc mơ ấy chính là con người vậy. Nhưng hãy còn một lọai giấc mộng khác, phi lý, bất ngờ, tráo trợn và nó chẳng có tí chút nào thông hệ tới tính cách, nết na, hoặc đam mê của kẻ miên du, loại này tôi tạm gọi là giấc mơ ẩn mật, nó chẳng(và không chắc)là một biểu tượng trên khía cạnh siêu nhiên của đời sống (Charles Ballimard).

Sau cùng, giấc mơ cũng là một cảnh thức giấc hãi hùng. Với cái nhìn sáng suốt quen thuộc, Henry Michaux tả sự thức giấc của khách “ngủ trọ”để tô đậm thêm bi kịch thời hiện tại của nhà thơ cùng một lúc có mặt ở cả hai thế giới mà không sao khiến chúng tôi có thể kết liên nhau nơi mình cho được :

Đã có bao khách trọ đang ngủ trong phòng bị tiếng chuông gióng lên đánh thức – người ta muốn buộc những khách trọ đó phải bật dậy tức khắc, tắm rửa tức khắc – trong khi cơn mê mệt nhọc nhằn trong ngày còn đeo bám khiến phần hồn còn lơ lững đeo bám đi lại trong phòng giữa những chìa, ổ khóa, vật dụng bằng sắt, những con người không thể nghỉ ngơi và chẳng biết phải làm gì. Những đứa trẻ đó tự chia cắt thành từng mẩu mỗi đêm, sau cùng vào mỗi tam cá nguyệt chỉ còn lại một mẩu linh hồn nhỏ xíu đến không đủ để biến thành một tên xuẩn ngốc nữa (Henri Mcchaux).

Người ta sẽ thấy ngay rằng, mỗi nhà thơ, mỗi bài thơ xuất phát từ một cơn mê chứng đặc biệt. Những giấc mơ làm nẫy sinh cả một chiêu dáng thơ phức tạp, và rồi đến một ngày nào đó, người ta hiểu rõ hơn thực chất các giấc mơ, thấu thậm đáo nhiệm chỗ u mật của nhà thơ.

Chính trên hành trình gian khó này, những người hướng đạo đang tìm cách tạo nên những giấc mơ nhân tạo, đã tình nguyện khởi hành theo. Chính vì đó cũng là con đường của giấc mơ tỉnh thức đầy sinh động mà, một triết gia như Bachelard đã mạo hiểm khởi xướng bằng những bước tiên phong…

Biên dịch bởi Huy Tưởng

 

 

 

 

 

 


[1] .J.P.Sartre, L’Imaginaire, Paris, Gallimard, tr 161

bài đã đăng của Georges Jean


1 bình luận »

  • black raccoon viết:

    Cá Côn, chim Bằng

    Hơn 2 ngàn năm trước Trang Tử đã có quan niệm mà học giả Nguyển Hiến Lê căn cứ vào thiên Tề Vật Luận gọi là quan niệm Thiên Địa Vạn Vật Đồng Nhất Thể, xem vạn vật bình đẳng ngang nhau. Quan niệm thì như vậy nhưng cách mô tả thì không giống như kiểu “hoá thân” của quan niệm Tây Phương. Trang Tử chỉ tưởng tượng mạnh. Con Cá Côn biển Bắc, con chim Bằng phương Nam thân thể kỳ vĩ, xoãi cánh đến mấy ngàn dặm.

    Thú thật, tôi cũng võ vẽ làm thơ vui chơi, dĩ nhiên cũng tưởng tượng. Còn, hoá thân thì chịu. Hoá thân mình làm ngay con sâu, cái kiến, cục đá, ngọn lửa v.v… chịu. Không cách gì nghĩ ra được. Đứng trước quang cảnh trời chiều hoàng hôn trên biển, tôi chỉ thấy đó là ông … mặt trời . Đẹp. Mát. Bao la, phơi phới. Hết. Không làm sao để tưởng tượng ra mình đang là nước biển được.

Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006-2012 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)
porn ficken russian porn japanese porn watch porn watch sex izle sex izle anal porn tube amateur porn watch