Trang chính » Giữa Người Viết & Người Đọc, Phỏng vấn Email bài này

PHỎNG VẤN ĐẶNG THƠ THƠ VỀ KHẢ THỂ

2 bình luận ♦ 4.03.2015

 

honhuThoTho Đặng Thơ Thơ và Hồ Như- ảnh Đặng Phú Phong

Hồ Như:  TT cho biết thêm về hình bìa sách (nguồn gốc, tác giả, ý nghĩa…)

Đặng Thơ Thơ: Đạo diễn Đặng Trần Hiếu là tác giả hình bìa sách. Tôi nhờ anh Hiếu làm bìa và để anh toàn quyền trong việc thể hiện cảm nhận của anh về tác phẩm của tôi. Hình bìa được thực hiện rất công phu. Kiểu chữ Khả Thể và tên đặng thơ thơ cũng là do anh tự thiết kế chứ không phải lấy từ font chữ có sẵn. Màu nền cũng thế, do chính anh pha, theo công thức riêng, và anh đặt tên là màu blue thể. Những hình tượng của đá, cây, mây cũng là chính anh chụp. Anh muốn diễn tả ý tưởng: văn chương như ngọn gió có thể cắt vỡ đá tảng, những khả thể của văn chương là vô hạn, như thân cây bay lên mây, như ngọn núi trở thành phi trọng lực, và mây –hơi nước có thể bào mòn những hữu thể tưởng như bất khả xâm phạm. Nếu tinh ý, bạn sẽ thấy hình ngọn núi đá như bị chìm vào cuốn sách còn mây hồng thì dâng cao lên khỏi bề mặt. Dòng chữ Khả Thể nổi lên trên tất cả trong một phối cảnh không gian ba chiều. Toàn hình bìa gợi ý và mang biểu tượng của chuyển động không ngừng trong tự nhiên.

Hồ Như: Nhiều truyện trong Khả Thể mang nặng những suy nghĩ về cái chết, sự chết, cách chết…nguồn cơn của những suy tưởng và chú tâm này từ đâu ra?

Đặng Thơ Thơ: Tôi nghĩ do sự tò mò muốn biết những điều này nên tôi đã viết về chúng. Những gì tôi viết luôn khởi sự từ việc muốn tìm hiểu. Những vấn đề nào mang các yếu tố bất định, bất ngờ, bí ẩn, hay siêu hình thường kích thích tôi suy nghĩ và viết. Cái chết tất nhiên là một bí ẩn, và cái chết còn mang vẻ quyến rũ nữa. Tôi thích những gì u ám, ảm đạm, đen tối và những bức tranh trong nhà tôi thường mang vẻ chết chóc và ma quái. Tôi cũng thích xem phim ma và tôi cũng hay xem những chương trình truyền hình dùng khoa học để khảo sát các hiện tượng siêu nhiên. Khi đi du lịch ở một đất nước nào, tôi hay chú ý đến những nghĩa trang của họ; vì tôi nghĩ chết cũng là đi một chuyến du lịch thú vị, nhắm mắt mà đi, không có một ý niệm nào về nơi sẽ đến. Viết về cái chết cũng là một cách chuẩn bị đón nhận nó. Cũng có thể cái chết của cô Ngô Thị Hồng Chang (tên thật của nhân vật Hồng Trang trong “Mở Tương Lai”) luôn ám ảnh tôi trong chừng ấy năm. Cô Hồng Chang có thật, cái chết tự tử cũng thật, và cả việc cô báo mộng cho nhiều người, hình ảnh của cô mặc áo bà ba nâu trong giấc mơ, tất cả là sự thật. Ngay từ lúc chưa hề tập tành chuyện viết, tôi vẫn nghĩ mình sẽ phải làm một điều gì đó để cái chết này không uổng phí. Ít ra với tôi, đời sống của cô Hồng Chang không chấm dứt ở cái chết, cái chết ấy luôn sống động trước mắt tôi, cái chết ấy nói lên nhiều điều mà tôi vẫn còn đang tìm hiểu. Ngoài “Mở Tương Lai”, những truyện liên quan đến cái chết trong cuốn Khả Thể có “Lịch Sử Nhìn Từ Âm Bản”, và “Ký Ức của Người Loạn Tính”. Có thể nhìn những cái chết này như một cách thách thức và phủ nhận định mệnh. Tự tử là một cách phá vỡ tính áp chế của lịch sử trên con người: những vị tướng, những người viết, những những người lính Việt Nam Cộng Hòa tuẫn tiết sau biến cố 30 tháng 4, 1975; những tù nhân tự vẫn trong trại cải tạo. Tự sát trong tư cách cá nhân (cô Hồng Chang) là cách phủ nhận quyền lực của tội ác. Tự sát trở thành vũ khí của kẻ yếu, một hành động tích cực, một kinh nghiệm cần ghi nhận và lưu giữ. Tôi chịu ơn họ vì nhờ họ mà tôi giữ được lòng tự hào, niềm kiêu hãnh của người miền Nam thua trận. Còn về hai nhân vật chuyển giới tính Brandon Teena và Leticia King, họ bị giết chết vì giới tính họ chọn cho họ, cái chết của họ cũng có thể nhìn như một hình thức tự sát chậm. Nhưng tự sát để mình được là chính mình, theo cách mình nhìn mình, khẳng định quyền tự chủ của bản thân. Trong nghĩa đó, cái chết gắn chặt với đời sống nhất.

Hồ Như: Một trong những điều có thể gọi là mâu thuẫn của truyện trong sách là diễn biến riêng của chúng thường mập mờ giữa thực và hư, mơ và tỉnh, nhưng những tư tưởng (kết luận) chung của tác giả lại có tính xác quyết (ví dụ: cái giá của một niềm tin tuyệt đối là sự phản bội tuyệt đối). Đây có phải là điều cố tình? Thơ Thơ lý giải thế nào về điều mâu thuẫn này?

Đặng Thơ Thơ: Trong tất cả mọi truyện của tôi đều có phần tư tưởng cài đặt trùng điệp, nhiều khi chúng bổ xung nhau, nhiều khi chúng mâu thuẫn phản bác nhau, nhưng đó không phải là kết luận của truyện. Một trong những điều tôi muốn nhắm tới là tính đa nghĩa của tác phẩm. Tôi đưa ra rất nhiều những ý tưởng để làm giàn đỡ cho chủ đề truyện nhưng thường kết thúc lửng để khuyến khích sự suy nghĩ và tương tác từ phía người đọc . Tôi muốn người đọc tự tìm cho họ một giải đáp riêng về vấn đề đưa ra, hoặc cái nhìn riêng về tác phẩm trong tổng thể nội dung-hình thức nghệ thuật của nó. Văn chương không phải để chứng minh hay đưa ra chân lý, văn chương để đặt ra những câu hỏi, tạo ra những khả thể, nói lên những hiện hữu trong không gian tư tưởng và mở ra những nhận thức mới.

Hồ Như: những nhân vật trong truyện, dù dựa trên nhân vật có thực (và chính tác giả) dường như chỉ là những hình tượng, với những nét chính cần thiết, không nhất thiết phải theo sự thực? Người đọc có thể hiểu rằng việc xử dụng nhân vật có thực (Obama, Hoàng Đạo) giúp tác giả một mức nhất định trong quá trình dựng và viết truyện, nhưng còn việc dùng chính tác giả? Nhân vật mang tên Thơ Thơ trong truyện có thực là tác giả không, hay cũng chỉ là "khả thể"?

Đặng Thơ Thơ: Vâng, những cái viết hư cấu từ một người thật/ việc thật chắc chắn không nhất thiết phải theo sự thực 100% vì chúng ta cần dành không gian cho tưởng tượng sáng tạo của người viết. Tại sao có nhu cầu viết hư cấu về những nhân vật này? Tại sao không viết khảo cứu về cuộc đời họ? Với tôi, tôi có nhu cầu muốn đi vào nội tâm họ hơn chỉ dừng lại ở những dữ kiện bề mặt. Tôi cũng muốn đẩy xa hơn khả năng nếu họ có một cuộc sống khác hay ảnh hưởng sau cái chết của họ. Cũng có khi tôi muốn thử nghiệm cuộc sống của họ và muốn chết cái chết của họ. Tôi có nhiều thắc mắc về Hoàng Đạo, cái chết đột ngột của ông còn chứa đựng những bí ẩn gì, con người thật ẩn sau những gì ông viết v.v.. Một lúc nào đó tôi sẽ khai triển Cấy Óc thành một truyện vừa khoảng 100 trang hơn để tiếp tục dựng lại một Hoàng Đạo cho riêng mình. Nói chung viết là một trò chơi dùng nghệ thuật và tư duy để dựng lên những khả thể. Trong cách đó thì nhân vật Thơ Thơ trong “Mở Tương Lai” là một khả thể bắt nguồn từ kinh nghiệm sống của chính tôi quanh biến cố 30/4/1975. Có thể gọi “Mở Tương Lai” là một tự truyện mở (chữ dùng của nhà văn Đặng Phú Phong về truyện này). Tại sao nó phải mở? Vì biến cố 30/4 đã đóng lại mọi cánh cửa của đời sống tôi, tôi bị cầm tù trong đời sống đó và không có một lựa chọn nào khác. Chỉ có những ước mơ đẹp mới có thể giữ lại đôi chút hy vọng để tiếp tục hiện hữu. Chỉ có một đảm bảo của độc dược để mình yên tâm trong việc làm chủ cuộc đời mình, làm chủ kết cuộc của nó, và giữ thái độ không thỏa hiệp. Khi viết những đoạn về cyanide, tôi đã sống cảm giác hít chất nước độc ấy vào người và chìm vào cảm giác nhiễm độc, đến độ tôi phát bệnh thật, như thể máu trong đầu tôi toàn màu đen, làm tôi ngộp thở, và nhiều khi phải ngừng viết. Đó là kết quả của việc muốn đẩy xa hơn mọi khả năng của các lựạ chọn sống. Tôi cũng thích thử nghiệm cách viết mà chính tác giả lại trở thành nhân vật, đó là một trò chơi tinh thần khá lôi cuốn. Tôi cũng đã làm điều này với truyện “Bản Nháp cho Một Tình Yêu” nữa. Mình hư cấu lại đời sống mình, mình tạo cho mình những lối đi khác, rơi vào những kinh nghiệm khác, yêu những tình yêu khác, làm những điều có thể rất khác với con người mình trong cuộc sống. Trong truyện chớp “Borges Y Yo” (Borges và Tôi), Jorge Luis Borges đã dùng chính ông làm nhân vật, để nói về cái nhập nhằng giữa con người Borges và tác giả Borges, về tương quan giữa một người viết và chính họ, mà cũng không hẳn họ (http://www.cs.northwestern.edu/~fabianb/borgesandi.html). Việc viết về chính mình như tác giả trong truyện đòi hỏi một khoảng cách tinh thần và một sự tự chủ đáng kể giữa người viết thật- người viết trong truyện- và chủ thể/đối tượng viết của mình (“Bản Nháp cho Một Tình Yêu”). Việc viết về chính mình chỉ như một nhân vật cho phép tự do phóng tưởng vì lúc đó mình cũng chỉ như tất cả những nhân vật khác (“Mở Tương Lai”).

Hồ Như:  Thơ Thơ có quan ngại về việc dùng tên và một số sự kiện về người khác trong hư cấu của mình? Một vài nhân vật, như Jesus, thuộc về phạm trù công chúng, tức là hư cấu về họ thì tự do, nhưng Teena Brandon, Obama…không phải thế.  Thơ Thơ có nghĩ đến việc dùng họ trong hư cấu có khả năng vi phạm riêng tư của họ? Thơ Thơ có xin phép được dùng họ trong hư cấu của mình không? Nếu không, Thơ Thơ có nghĩ rằng bất cứ ai đã vào tin tức truyền thông có thể được dùng trong hư cấu của người khác?

Đặng Thơ Thơ: Quan tâm của Hồ Như rất chính đáng khi hình ảnh của một người thật bị bóp méo, xuyên tạc, hay mạ lị qua tiểu thuyết hay mọi dạng hư cấu. Tuy nhiên, người viết hư cấu phải được toàn quyền trong thế giới nghệ thuật mà họ dựng lên, với mọi chất liệu từ đời sống. Cuộc đời Teena Brandon đã được làm thành phim Boys Don’t Cry. Vào thời điểm tôi viết truyện “Ký Ức của Người Loạn Tính” thì đã có nguồn tin là sẽ có phim về Leticia King. Và độc giả hay người thưởng ngoạn vẫn sẽ phân biệt được ranh giới giữa một tác phẩm hư cấu (dựa trên dữ kiện thật) với một phim tư liệu. Những gì “dựa trên chuyện có thật” (based on a true story) vẫn không hẳn là sự thật. Ngoài ra, những gì tôi viết về họ đều dựa trên những tài liệu đã công bố. Tôi đã giữ những suy nghĩ hay hành động của hai nhân vật này (trong truyện) được nhất quán với cuộc đời “thật” của họ. Tôi cũng quan niệm rằng tự do sáng tạo của người viết nên dừng lại ở lằn ranh phẩm cách của người được dùng làm nhân vật. Những gì tôi viết ra không vi phạm quy tắc này. Xét về mặt đời tư riêng, những gì xảy ra cho họ cũng có thể xảy ra cho bất kỳ người nào trong cộng đồng LGBTQ (Lesbian-Gay-Bisexual-Transgender-Queer). Việc đem họ vào truyện gần như là viết về một biểu tượng có tính phổ quát. Điểm hư cấu chính trong truyện “Ký Ức của Người Loạn Tính” là nhật ký của họ về nhau, một liên hệ xuyên thời gian, dùng người này để soi chiếu người kia. Và tình thế của mỗi nhân vật thách thức điều mà chúng ta vẫn coi là đương nhiên trong cách nhìn về giới tính, thế nào là đúng quy ước xã hội về giới tính, hay thế nào là cư xử một cách tự nhiên, và quan niệm về giới tính có mâu thuẫn với ý niệm “tự nhiên” chăng?

Những người nổi tiếng hay có quyền lực, Obama, minh tinh, chính khách, Muhamed, Đức Giáo Hoàng, một nhà văn, một thiền sư nổi danh, v.v. đều là nhân vật của công chúng. Trong “Lý Lịch Hoang Tưởng của Tôi” những gì nói về Obama đều nằm trong suy nghĩ của một nhận vật khác. Điều tôi quan tâm nhất là nhân vật Nguyễn Hương của truyện “Mở Tương Lai.” Nếu không có sự chấp thuận của Nguyễn Hương thì chắc chắn tôi sẽ không để tên thật của Hương cũng như của tôi. Nguyên do là, vào năm 2005, chúng tôi định viết chung một bài ký cho chuyên đề kỷ niệm 30 năm ngày 30/4 của Hợp Lưu. Bài ký này sẽ là một thử nghiệm để kết nối kinh nghiệm của hai chúng tôi: một người đi thoát, một người ở lại. Chúng tôi sẽ để tên thật trong bài khi nghĩ về nhau hay nói với nhau. Thử nghiệm này cuối cùng không thực hiện được vì cả Hương và tôi đều có quá nhiều điều cần phải khai triển theo hướng riêng. Cuối cùng chúng tôi chọn giải pháp mỗi người viết riêng nhưng sẽ giữ những khái niệm, những biểu tượng, và ẩn dụ chung để có thể đọc hai bài như một tiếp nối và bổ sung cho nhau. Hương viết ký “Cyanide Chẳng Mệnh Chung” (có thể đọc trên mạng tiền vệ) và tôi khai triển phần viết riêng của mình thành truyện ngắn dựa từ kinh nghiệm có thật khi ở việt Nam và hư cấu thêm về nhân vật Nguyễn Hương thông qua những giấc mơ tưởng tượng. Trong bài ký “Cyanide Chẳng Mệnh Chung”, Nguyễn Hương giữ tên thật của những nhân vật lịch sử, tên người trong gia đình, tên Hương, và tên tôi. Những phần viết về tôi đều nhắc đến hai thứ là giấc mơ và cyanide. Viết đến đây tôi nhớ lại cuốn Immortality của Milan Kundera có đoạn hư cấu mẩu đối thoại giữa Goethe và Hemingway về những rủi ro của sự bất tử, trong đó Kundera giữ nguyên tên họ và tính cách của hai tác giả bị xử dụng làm nhân vật. Anais Nin viết tiểu thuyết và nhật ký hầu như không có ranh giới giữa hai thể loại, để nguyên tên của những nhân vật có thật trong đời sống. Nin viết trong một cuốn nhật ký năm 1933 rằng “hai thể loại này thường trực dẫm chân nhau, bà không thể hòa giải hay bắt chúng phải ly hôn. Vì vậy bà phản bội cả hai, nhưng dẫu sao vẫn trung thành với dạng nhật ký hơn. Bởi bà có thể mang những trang nhật ký vào tiểu thuyết nhưng không bao giờ làm điều ngược lại. Việc Anais Nin “phản bội” quy ước của cả hai thể loại có thể là một dấu hiệu của việc trung thành với sự phóng tưởng trong tiến trình sáng tạo và cùng lúc là sự quy phục các chất liệu của đời sống. Điều này cũng cho thấy viết là một tiến trình tổng hợp kết dính của các yếu tố: kinh nghiệm, quan sát, tưởng tượng, xé rào, đột phá, thử nghiệm, và nhiều khi không thể tách ly giữa hiện thực và tiểu thuyết.

bài đã đăng của Hồ Như


2 bình luận »

  • Trần Vũ viết:

    “Những người lính Việt Nam Cộng Hòa tuẫn tiết sau biến cố 30 tháng 4, 1975; những tù nhân tự vẫn trong trại cải tạo. Tự sát trong tư cách cá nhân là cách phủ nhận quyền lực của tội ác. Tự sát trở thành vũ khí của kẻ yếu, một hành động tích cực, một kinh nghiệm cần ghi nhận và lưu giữ. Tôi chịu ơn họ vì nhờ họ mà tôi giữ được lòng tự hào, niềm kiêu hãnh của người miền Nam thua trận.”

    Phát biểu này sẽ vĩnh cửu.

  • black raccoon viết:

    Những người nổi tiếng hay có quyền lực, Obama, minh tinh, chính khách, Muhamed, Đức Giáo Hoàng, một nhà văn, một thiền sư nổi danh, v.v. đều là nhân vật của công chúng. (ĐTT)

    Public figures, celebrities, public servants
    Người của công chúng, người nổi danh, công bộc

    Công bộc là người làm việc trong chính quyền, được trả lương để phục vụ công chúng. Còn người nổi danh thường thường qua hệ thống truyền thông báo chí, họ được biết đến vì công việc của họ, hầu hết là họ làm việc trong lĩnh vực tự do, không ai trả lương để họ được nổi tiếng. Nhân vật của công chúng chỉ đơn giản là người được công chúng đông đảo biết đến.

    Ông Obama là công bộc, ca sĩ Madonna là celebrity – một người nổi tiếng. Công bộc có thể nổi tiếng, còn người nổi tiếng không hẳn là công bộc. Ông Obama hẳn nhiên là có quyền lực, còn Madonna tôi không chắc là cô có quyền lực hay không (?)

    Phân bịêt những thuật ngữ này rất quan trọng, vì nó dẫn đến nhiều chuyện khác. Nhất là trong phạm vi của người Việt. Tôi nghe có người nói đại khái: “Phạm Duy là người của công chúng, nên sự phê phán hành vi, đời tư của PD là đương nhiên, vì ông ta phải có trách nhiệm với công chúng”. Đúng PD là một public figure, hình ảnh của công chúng. Vì ông ta là nhạc sĩ nổi tiếng, a celebrity. Ông ta không phải là một công bộc, public servant. Ông ta không có trách nhiệm trừ gian diệt bạo hay gánh vác chuyện giang san như lãnh tụ quốc gia. PD viết nhạc kiếm sống thì cũng không khác ông thợ mộc đóng bàn ghế đem bán. Một cái nghề, thế thôi.

Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006*2018 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Scroll Up Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)