Trang chính » Biên Khảo, Giới thiệu tác giả, Tin văn học Email bài này

Elizabeth Alexander – nhà thơ trước cổng đăng quang

Elizabeth Alexander Trong lịch sử Hoa Kỳ đến nay chỉ có hai vị Tổng thống đã bao gồm nghi lễ đọc thơ trong ngày nhậm chức và cả hai vị Tổng thống này đều thuộc về đảng Dân Chủ. Tổng thống Kennedy đã chọn Robert Frost năm 1961 và Tổng thống Clinton đắc cử hai nhiệm kỳ đã mời hai vị thi sĩ, Maya Angelou (năm 1993) và Miller Williams năm (1997). Ban tổ chức đã chính thức mời nhà thơ Elizabeth Alexander đọc thơ trong ngày lễ nhậm chức của Tổng thống Obama vào ngày 20 tháng Giêng năm 2009. Việc chọn một nhà thơ tên tuổi vẫn còn khiêm tốn trên thi đàn Hoa Kỳ đã khiến nhiều người ngạc nhiên.

Elizabeth Alexander, sinh năm 1962, là nhà thơ, người viết tiểu luận, kịch tác gia kiêm giáo sư văn chương. Bà sinh ra ở Harlem thuộc thành phố New York nhưng được hấp thụ một nền giáo dục của giới có quyền thế ở Washington, DC. Bà tốt nghiệp cử nhân ở đại học Yale, Thạc sĩ ở đại học Boston, và Tiến sĩ ở đại học Pennsylvania ngành văn chương Anh ngữ.

Tác phẩm của bà gồm có The Venus Hottentot (1990), Body of Life (1996), Antebellum Dream Book (2001), và American Sublime (2005). Quyển American Sublime là một trong ba quyển thơ đã vào chung kết của giải thơ Pulitzer năm 2005 và được American Library Association (Hội Thư Viện Hoa Kỳ) bình chọn là một trong 25 quyển thơ đáng chú ý trong năm. Bà hợp tác với Marilyn Johnson xuất bản một bộ tác phẩm dành cho độc giả trẻ. Bộ tác phẩm này có tên là Miss Crandall’s School for Young Ladies and Little Misses of Color đã được giải thưởng sách của tiểu bang Connecticut năm 2008 (Connecticut Book Award). Hai tập tiểu luận của bà, The Black Interior (2004) và Power and Possibility (2007), cùng với vở kịch, Diva Studies, được xuất bản ở trường đại học Kịch nghệ của Yale. Bà là người đầu tiên được trao giải thưởng Alphonse Fletcher, Sr. Fellowship. Đây là giải thưởng đặc biệt dành cho những người có công phát triển các quan hệ chủng tộc trong xã hội Mỹ. Bà cũng là người đầu tiên được trao giải thưởng thơ Jackson năm 2007. Các phần thưởng khác gồm có National Endowment for the Arts Fellowship, hai lần được giải thưởng Pushcart, George Kent, Guggenheim fellowship và Quantrell Award dành cho các giảng viên xuất sắc trong ngành sư phạm của đại học Chicago. Hiện nay bà đang dạy học và cũng sắp trở thành Giám Đốc Khoa Lịch sử về người Mỹ gốc Châu Phi ở đại học Yale. Bà là bạn của hai vợ chồng Obama từ năm 1990 là thời bà còn đi dạy ở đại học Chicago.

Nhà thơ Sonia Sanchez từng quan niệm thi ca luôn gắn liền với chính trị. Là nhà thơ thì hoặc là chấp nhận chế độ bằng cách im lặng hoặc là phát biểu ý kiến để thay đổi chế độ. Quan niệm như Sanchez thì ai cũng là chính trị gia cả kể cả người câm chứ đừng nói là thi sĩ. Tuy nhiên, trước khi người ta có thể quả quyết tiếng nói của nhà thơ Alexander là tiếng nói của chính trị hay không, người ta vẫn có thể mạnh dạn nói Alexander là nhà thơ xuất thân từ giới chính trị. Bà đã từng nói chính trị đã được hòa lẫn vào trong nước uống trong gia đình của bà. Gifford, bố của bà là cố vấn nhân quyền cho Tổng thống Lyndon B. Johnson và đã có công điều động việc thông qua đạo luật về quyền bầu cử của người da màu. Ông là người đầu điên được bổ nhiệm làm Bộ Trưởng Lục Quân và Bộ Trưởng Bộ Bảo vệ Quyền Bình Đẳng Lao Động dưới thời Tổng thống Carter. Mẹ của bà, Adele, dạy môn Lịch sử Phụ nữ Mỹ gốc Châu Phi ở trường đại học George Washington tại Hoa Thịnh Đốn. Mark, anh của bà dạy ở trường Luật Seton Hall của tiểu bang New Jersey. Ông cũng làm cố vấn luật pháp cho Thuợng Nghị sĩ Bill Bradley trong cuộc tranh cử Tổng thống năm 2000, và hiện là thành viên trong ban chuyển tiếp nhiệm kỳ cho tân Tổng thống Obama.

Có lẽ cũng ít nhà thơ có kinh nghiệm làm thơ mừng lễ đăng quang của một Tổng thống. Dựa vào các tác phẩm của Elizabeth Alexander, bà cũng chưa hề viết loại thơ này bao giờ. Trong bốn tập thơ của Alexander, chủ đề nổi bật nhất là chủng tộc và lịch sử, tình yêu và gia đình. Tuy nhiên bà sẵn sàng đón nhận sự thử thách này. Trong một buổi phỏng vấn bà nói rằng: “Một bài thơ mừng một trường hợp đặc biệt như lễ nhậm chức phải hoàn toàn chú trọng và phát huy trường hợp này, nhưng trên cương vị của một nghệ sĩ người ta chỉ có thể hy vọng sáng tạo được một cái gì đó có tinh thần thiện mỹ và sức sống rộng lớn hơn trường hợp ấy.”

Chưa biết nội dung bài thơ này ra sao, nhưng Alexander cho biết bà sẽ rút kinh nghiệm từ Ted Hughes, Virgil, Seamus Heaney, W. H. Auden và Gwendolyn Brooks. Brooks là nhà thơ nữ da đen đầu tiên được trao tặng giải thưởng Pulitzer với nhiều bài thơ đã ảnh hưởng rất lớn đến tư tưởng thi ca nghệ thuật của Alexander. Alexander cho rằng nếu Gwendolyn Brooks còn sống, nhà thơ này mới chính là người xứng đáng được nhận vinh dự đọc thơ trong ngày lễ nhậm chức của Tổng thống Obama. “Nhà thơ của địa danh xóm Nam [khu Southside Chicago], Brooks đã làm thơ về xóm nhà của Obama từ nhiều năm qua.” Alexander cũng trích dẫn một câu thơ quen thuộc của Brooks: “Hãy phát hiện tinh hoa của bạn trong cuồng âm và vết quật của cơn lốc.” (“Conduct your blooming in the noise and whip of the whirlwind.”)

“Ngôn từ [của Brooks],” Alexander tuyên bố, “có đời sống vĩnh cửu.”

Để lấy cảm hứng cho bài thơ sắp sáng tác, nhà thơ Elizabeth Alexander cũng nói với phóng viên tờ New York Times rằng bà đang suy niệm về bài thơ Musée Des Beaux Arts (Viện Bảo Tàng Mỹ Thuật) của W.H. Auden. Đây là một trong những bài thơ hay nhất của Auden, trong đó nhà thơ bày tỏ cảm nghĩ khi đứng trước bức tranh “Icarus” của Bruegel (Icarus, con trai của Daedalus, là một nhân vật trong huyền thoại Hy Lạp, bị chết thảm trong chuyến phiêu lưu bay gần sát mặt trời khi mang đôi cánh bằng sáp ong. Cái nóng của mặt trời làm chảy đôi cánh của Icarus, và chàng trai tử nạn khi rơi từ trên trời xuống đất):

Về chuyện đau thương, họ không hề sai lầm

những Bậc Thầy Hội Họa: họ thấu hiểu

Tâm cảnh con người: luôn được diễn tiến

Trong lúc ai đó ăn uống, mở cửa sổ, đi bách bộ thường ngày,

Trong lúc bậc cha mẹ về già sùng kính, đam mê đợi chờ

Một giáng sinh huyền diệu, luôn như rằng

Bọn nít nôi không màng chuyện hậu thế, háu trượt băng

Trên mặt hồ tưởng đông đá, sát ven rừng ….*

(About suffering they were never wrong,
The Old Masters: how well they understood
Its human position: how it takes place
While someone else is eating or opening a window or just walking dully along;
How, when the aged are reverently, passionately waiting
For the miraculous birth, there must always be
Children who did not specially want it to happen, skating
On a pond at the edge of the wood….)

(* Bản dịch Việt ngữ của Đinh Từ Bích Thúy)

Vì nhà thơ nữ người da đen này chưa có tên tuổi lẫy lừng như Robert Frost hay Maya Angelou, lại là bạn lâu năm của Tổng thống Obama, số đông có khuynh hướng cho rằng bà được mời đọc thơ vì tình bạn nhiều hơn vì tài năng. Thật ra, David Yezzi, Tổng Biên Tập của The New Criterion, trong bài nhận định “Bards at the Inaugural Gates” (“Những Nhà Thơ Trước Cổng Đăng Quang”) đăng trên tờ The Wall Street Journal, nhận định rằng khi chọn nhà thơ Elizabeth Alexander, tuy là bạn thâm niên, Tổng thống Obama đã muốn chọn một thông điệp cùng phương tiện để truyền bá thông điệp này với quần chúng. Alexander đã sáng tác rất nhiều và chuyên tập trung vào ba lãnh vực – chủng tộc, giai cấp, và giới tính, trong thi ca của bà.  Cách Alexander đề cập đến nhà thơ Auden của Anh cũng có lẽ là cách bà định nghĩa khuynh hướng nghệ thuật xã hội của mình. Auden đã tuyên bố trong bài thơ “In Memory of W.B. Yeats” (“Tưởng Niệm W.B. Yeats”) và trong văn xuôi của ông rằng,

Thơ không tác động chuyện gì cả. Thơ không bắt người ta phải tòng phục, nhưng chỉ mở mang trí thức của ta về cái tốt và cái xấu, có lẽ cũng giúp cho ta biết cách hành động đúng lúc và sáng suốt, nhưng dù sao thơ cũng chỉ cho ta thấy thế nào là một sự chọn lựa hợp lý và có lương tâm.

Tóm lại, Yezzi nhận xét, quan điểm của Alexander đã bộc lộ rõ ràng trong những tác phẩm được trao giải thưởng của bà – bà chú tâm đến những biến cố lịch sử và đề cao những yếu tố giúp cho xã hội được tiến bộ và thay đổi – đây là thông điệp cũng hòa hợp với cuộc thắng cử của Obama. Yezzi cho rằng nhiệm vụ của Alexander là thiết lập một không khí và giọng nói thích hợp cho nhiệm kỳ hãy còn trong thời kỳ phôi thai cùng lúc phát hiện cách đối thoại để gây giao cảm với nhân dân Hoa Kỳ vào thời đại bấp bênh sóng gió hiện nay. Với những thành quả của Alexander, Yezzi cho rằng bà có đủ bản lĩnh để đảm nhiệm sứ mệnh này, nhưng việc chứng minh tài nghệ của bà vẫn còn tùy thuộc vào bài thơ chưa được xuất hiện.

Không phải tất cả mọi người đều khen ngợi những bài thơ đã được đọc trong các buổi lễ nhậm chức trước đây. Trong buỗi lễ nhậm chức của Tổng thống Kennedy năm 1961, nhà thơ Robert Frost dự định đọc bài Dedication–sau này bị giới phê bình chê thậm tệ là “viết theo đơn đặt hàng” vì những lời thơ “tuyên truyền” tự mãn, ngớ ngẩn và thô kệch, “Hành trình của ta từ Cách Mạng đến Luật Rừng/Đã chứng minh rành rẽ cội nguồn của Tự Do.” (Our venture in revolution and outlawry/Has justified itself in freedom’s story.”)  Rất may vì gió và nắng mùa Đông lóa mắt làm Robert Frost không thể đọc bài thơ này nên ông đọc bài thơ khác, đặc sắc và ý nghĩa hơn, mà ông nhớ nằm lòng, là The Gift Outright (Quà Tặng Hiển Nhiên), với lời thơ, tuy vẫn … tự mãn về định mệnh khai phá của Hoa Kỳ, có vẻ kín đáo, hàm xúc hơn, “”Đất của ta trước khi ta thuộc về đất.” (“The land was ours before we were the land’s.”) Bài thơ On the Pulse of Morning (Mạch Nhịp Buổi Sáng) của bà Angelou năm 1993 vào lần nhậm chức đầu tiên của Tổng thống Bill Clinton cũng bị cho là ồn ào và có giọng điệu tuyên dương thái quá.  Bài Of History and Hope (Về Lịch sử và Hy vọng) của Miller Williams năm 1997 (vào lần nhậm chức thứ nhì của Clinton) được đánh giá là có phẩm cách và mang âm hưởng của sự tranh đấu sống còn với đời sống nhưng “hiền lành” quá nên bị chìm vào lãng quên rất nhanh.

Chắc chắn không phải ai cũng tán thành việc đọc thơ trong ngày lễ nhậm chức Tổng thống. Bằng chứng là đảng Cộng Hòa chẳng bao giờ thực hiện nghi lễ này. Có lẽ cũng không ít người chất vấn mục đích của việc đọc thơ này. Tổng thống Kennedy dường như giải thích cho việc chọn thi sĩ đọc thơ trong ngày nhậm chức của ông, khi ông tham dự ngày vỡ đất xây thư viện Robert Frost ở đại học Amherst, bằng những lời phát biểu như sau: “Khi quyền thế trở nên hư hỏng suy đồi, thi ca làm thanh sạch,” Kennedy nói. “Khi quyền thế đưa ta đến chỗ kiêu ngạo, thi ca cảnh giác những khiếm khuyết của ta. Khi quyền thế làm hạn hẹp những lãnh vực cần quan tâm, thi ca gợi lại cho ta cái phong phú đa dạng từ chính sự hiện hữu của loài người.”

Yezzi nhận xét, khi thi ca được dùng để phục vụ mục tiêu chính trị, cái thường xuyên bị thất thoát chính là thi ca. Giòng họ Kennedy nhiều lần trích dẫn một câu trong bài thơ Ulysses của Lord Alfred Tennyson nhưng không áp dụng đúng ngụ ý của Tennyson. “To strive, to seek, to find, and not to yield” (“Mong phấn đấu, truy tìm, khám phá, và không nhượng bộ”) nghe như một lời tuyên bố hùng hồn của một nhà lãnh đạo quốc gia nhưng thật ra, trong khuôn khổ của bài thơ, là một thú nhận hiện sinh và ngậm ngùi của một chiến sĩ (Ulysses) đã trở nên già yếu vì thời gian và số phận. Cuối cùng, Yezzi, dường như cũng lập lại khuynh hướng của Auden, nói, thơ “thường là những thứ lôi thôi, khúc mắc, được chế tạo bởi nhiều ẩn dụ phức tạp và không thể dùng như loại khẩu hiệu trơ trẽn, đơn thuần; thơ hướng dẫn tinh thần đến cái đẹp và sự thật, không phải là chuyện tuyên truyền xúi giục hay dọa nạt cho người ta khuất phục.”

Yezzi kết luận về việc Elizabeth Alexander được mời đọc thơ trong buổi lễ nhậm chức của Tổng thống Obama như sau:

Sự tuyệt diệu trong bài thơ của Elizabeth Alexander ở buổi lễ nhậm chức sẽ tùy thuộc vào chuyện bao nhiêu người Mỹ thấy nó có gây cảm xúc hay không và thành thật đến mức nào. Để sự tham gia qua cách đọc thơ của bà có ý nghĩa, thay vì là một buổi hành lễ suông, bà không thể chỉ dùng thơ để đối thoại với Obama và những người ủng hộ ông mà còn phải đối thoại với hơn 50 chục triệu người đã không bỏ phiếu cho ông. Nếu thành công bà sẽ làm phong phú thêm ngôn ngữ Hoa Kỳ – luôn luôn là điều đáng khen ngợi. Nếu không, chúng ta chỉ có thêm một bài thơ với luận điệu chính trị nhàm chán như chuyện đã từng xảy ra.

Độc giả có thể đọc thơ tuyển của Alexander trên website của bà trong đó có bài Ars Poetica #100: I Believe với vài lời cuối trích dẫn sau đây:

Thơ (ở đây tôi nghe giọng tôi to nhất)

là tiếng nói của con người

để chứng tỏ điều chúng ta cùng quan tâm đến nhau?

Nguồn:

The New York Times (Katharine Q. Seelye)

The New York Times (Dwight Garner)

The Wall Street Journal (David Yezzi)

http://www.elizabethalexander.net/reviews.html

bài đã đăng của Nguyễn Thị Hải Hà


Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


@2006-2012 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)