Trang chính » Alice Munro và Thể Loại Truyện Ngắn, Bàn Tròn: Văn Học Nghệ Thuật, Chuyên Đề Email bài này

Bàn Tròn – Cung Tích Biền

 

 

 

“Truyện ngắn không được đánh giá trị cao như truyện dài.”

Nhận xét này còn phải nhiều bàn cãi, tuy nhiên nó cũng có cái lý của nó.

Thứ nhứt, phần lớn những người cầm bút khởi nghiệp là từ truyện ngắn. Thử việc mà. Được, thì mần tới. Viết dăm bảy truyện ngắn, gọi rằng “quen tay,” mê chữ, mới bước sang truyện dài. Sản phẩm khi “thử việc” [truyện ngắn] chắc là không sắc sảo, chắc tay bằng lúc chính người ấy khi vững tay nghề, giàu kinh nghiệm, và tuổi đời từng trải hơn [truyện dài]. Tuy nhiên có người viết truyện ngắn rất hay, sang truyện dài thì hỏng. Đây là do tài năng, bản lĩnh hoặc hệ lụy văn chương.

Thứ hai, đánh giá một nền văn học nghệ thuật của một cộng đồng, một quốc gia, thông thường người ta nhìn vào “lực lượng” của truyện dài/tiểu thuyết. Hầu hết các nền văn hóa lớn, cổ chí kim, các quốc gia tầm cỡ, đều thể hiện, và được nhìn một cách nghiêm chính như thế, không thể khác hơn.

Tuy nhiên, cho rằng “truyện ngắn không được đánh giá trị cao như truyện dài” cũng chỉ là một nhận định có giới hạn. Theo tôi, thì nên, hoặc có thể nói “Truyện ngắn không có vị trí tiêu biểu cho một nền văn học bằng/như truyện dài,” dễ chấp nhận hơn. Gọi rằng “giá trị cao/thấp” ở đây là một khái niệm khá mơ hồ, khi đối chiểu hai thể văn có những biên độ, thể thái, ảnh hưởng và thế giới sống của nó hoàn toàn khác nhau.

“Hiện số mệnh truyện ngắn trong giới văn học Việt trong và ngoài nước như sao?”

Số mệnh? Là sống vững và sống dai. Chưa bàn tới hay/dở, giá trị hay không giá trị, lề trái lề phải, trong ngoài nước, hệ thống quan phương hay phía đối lập từ đa phần không quyền lực chính trị, hiện nay trong nước, trên các mặt báo đều xuất hiện nhan nhản truyện ngắn, kể cả những tờ báo không chuyên về văn chương. Trên mạng cũng rất nhiều.

Nhiều như thế ắt là có nhu cầu “Phải viết một cái gì.” Cung này không cần thiết phải có cầu. Có một số người viết ít khi nghĩ tới người đọc, ai sẽ đọc. Viết cái đã. Cho thỏa cái riêng mình.

Viết “cho thỏa” cũng có lắm cách xưng tụng. Có vị bảo rằng làm cái thiên chức của chữ nghĩa, cái trọng trách văn dĩ tải đạo. Có bạn cười khà, coi như một trận đi đái, xả cái “đang không chịu nổi.”

Cái “đang không chịu nổi” thì cùng khắp. Tình yêu như trái chín, áp lực chính trị, bất công xã hội, suy đồi đạo đức, giáo dục xuống cấp, lịch sử bị xuyên tạc bẻ cong, người yêu nước bị cùm gông tù tội, lòng yêu nước bị triệt tiêu. Xã hội rõ ràng là kịch liệt lẫn lăng nhăng phân chia giàu-nghèo, thắng-thua, Việt cộng-Việt kiều, người trong Đảng ngoài Đảng, ngay tôn giáo cũng có quốc doanh với “ra rìa.” Đất nước vung phí tiền của xây bao nhiêu cung điện lăng tẩm tượng đài khi thiếu trầm trọng nhà trẻ, bệnh viện. Con trẻ ung thư, đau ốm nằm chung hai ba cháu trên một giường, cha mẹ anh chị vào nuôi dưỡng phải ngủ chui dưới gầm giường, vì trên nền nhà đã đầy người thăm nuôi nằm chen chúc. Xã hội phung phí tiền của tổ chức nghìn lễ lạc thừa mứa, khi học trò miền núi vùng xa đi học phải tự góp tre gỗ làm bè thập cẩm, tự kéo nhau qua con sông không cầu.

Chuyện đau lẫn thậm buồn tủi này không hề hiếm. Hôm kia “bà con” có những sáng kiến tuyệt vời, bỏ cô giáo vào bao ni lông kéo qua ngôi trường cô dạy bên kia sông. Lên bờ, cô giáo cố nở một nụ cười khi đôi mắt nỗi hoảng sợ vẫn chưa tan. Một lũ cha bỏ một lũ con, đương nhiên mỗi đứa con vào một bao ni lông, cha túm một đầu, quàng vai và bơi, con sông đục con sông chảy xiết. Trời đất rất …vô tư. Thằng nhóc ngồi chùm hum bên trong, bịch ni lông có khi thủng lỗ, nước ộc vào, thằng nhóc tự giải quyết. Rồi sẽ tới được trường con ạ. Ngày Phụ nữ 8-3-2013 vừa qua, nhiều tấm ảnh được phổ biến rộng rãi, những phụ nữ còng lưng kéo cày thay trâu bò, trên một cánh đồng nắng của “Đất nước rừng vàng biển bạc.”

“Thức ăn” thời thế cùng thời sự nhiều quá nhiều, chưa kể đến lãnh vực yêu chức tước, yêu văn bằng, yêu tiền vàng xe hơi, yêu hành hạ chém giết, cho nên đây là thời truyện ngắn âm lẫn dương, đỏ lẫn vàng tha hồ chất liệu. Chẳng lo số mệnh của truyện ngắn, nói chung về đa số, trong cái cách mà môi trường thừa sức để “sản xuất” ra nó. Cái đáng bàn tới, là truyện ngắn có trở thành thức ăn nhanh hay không, nơi mỗi chủ lò sản xuất.

– “Truyện ngắn có được giới độc giả Việt đánh giá cao hơn truyện dài không? Tại sao?”

Câu hỏi ngắn này phải có hai cách hiểu. Cách tổng quát là truyện ngắn truyện dài đề cập trong câu hỏi là dành cho toàn thể tác phẩm trong lẫn ngoài nước, và không chỉ riêng ngôn ngữ Việt. Tôi xin thu nhỏ trong một phạm vi thật nhỏ: “Chỉ bàn tới những tác phẩm của các tác giả Việt Nam, viết bằng Việt ngữ.”

Hiện nay chưa có một cuộc khảo sát, thống kê nào để biết chính xác cái nào bị…cao hơn cái nào. Cũng chưa tìm ra một vị nào đủ uy tín để xác quyết, mà chúng ta nhất thiết phải tin, khi giá trị được quy ra thước tấc, rằng: “Truyện dài cao một mét tám, truyện ngắn chỉ mét hai.”

Chung chung người ta, tức là người Việt Nam trong nước hiện nay, thích đọc truyện ngắn hơn truyện dài. Vì, truyện ngắn nhìn đâu cũng có, lại phong phú như hàng trong siêu thị, thương vàng hạ cám. Và, truyện dài, là quá hiếm cái, để “hy sinh” thì giờ và đôi mắt.

Một phía khác, trong xứ này, hôm nay, đa phần độc giả chỉ đọc cái gì ngắn ngắn. Ai nấy ít thời giờ. Đọc những gì vài nghìn chữ đã là quá hao tổn thời gian. Tôi quen vài nhà phê bình, nghiên cứu văn học, đương nhiên tôi không vơ đũa cả nắm, quý vị ấy cũng chỉ đọc có giới hạn những gì cần thiết, vì còn nhiều việc phải lo/làm cho sinh kế. Và, chỉ đọc một phía, phía của mình.

Đã qua cái thời kỳ “Mấy thứ đó cũ, lỗi thời rồi, cũng phải đọc xem xem vì sao trước vậy mà nay vậy; dở cũng phải đọc để biết nó dở như thế nào; phản động cũng phải đọc để biết chúng phản động ra làm sao; bọn trẻ quậy tưng cũng phải xem ngôn ngữ quái chúng quái mức nào” để mà nhận xét, phê bình khi cần.

Một tình trạng trầm trọng hơn, “Dân tình” hôm nay không có thói quen Đọc. Đi trên xe tàu, ngồi trong quán nước, nhìn trong công viên, chẳng thấy mấy ai cầm một quyển sách, chưa nói tới sách là văn chương. Lúc rảnh rỗi thì nhậu. Các cô bà không quan tâm người chồng tương lai giàu “chữ nghĩa.” Một lần, có cuộc tham khảo ý kiến các chị em chưa chồng về người chồng tương lai, trên ngay một tờ báo chuyên về phụ nữ. Hầu hết trả lời là “Một nửa ấy” phải biết nấu ăn rửa chén, đưa con đi học đúng giờ, giúp ích, thương yêu, đỡ đần cho vợ mọi công việc thực tế từ trong gia đình ra ngoài xã hội, tuyệt nhiên không một trả lời nào cần “Cái thứ nửa ấy” văn hay chữ tốt, ham đọc sách. Chừng các cô bà rất sợ phải một anh chồng giàu mơ mộng và dính dấp tới …văn chương nghệ thuật. Vớ phải một anh mê đọc sách thì nguy tai.

Đất nước chín mươi triệu người, trừ vài trường hợp hiếm hoi, thơ thì thi sĩ xin tiền vợ in ra chừng trăm tập để tặng, một tập truyện ngắn, một cuốn tiểu thuyết, in chừng một nghìn bản đã là nhiều. Và, rất lâu năm, không hề thấy nó được tái bản. Ác nhơn, nó không đủ sức nặng chìm xuống đáy nước cho yên phận, nó nổi lềnh bềnh, nhiều lắm.

Tôi dài dòng vậy vì với quần chúng [độc giả lai rai] nơi này về việc “đánh giá giữa truyện ngắn với truyện dài cái mô cao hơn cái mô” là một điều rất xa lạ. Chỉ còn là chỗ nghề nghiệp, cùng hội cùng thuyền tự nhìn nhận với nhau thôi. Độc giả hôm nay chỉ là kẻ qua đường, rất dửng dưng.

Riêng tôi, truyện ngắn có một vị trí khá rõ ràng và đáng tôn trọng. Một đất nước từng hào hứng lẫn ngậm ngùi qua bao nhiêu năm chinh chiến, bao đổi trắng thay đen, lịch sử ấy, giống nòi ấy lẽ ra đã có những bộ trường thiên tiểu thuyết tầm cỡ. Nhưng chờ hoài chẳng thấy. Cho nên, truyện ngắn, trong hiện tình, vẫn là một thế giới rộng mở. Nó chuyển tải khiêm tốn nhưng rất tài tình những gì người đọc mong đợi.

Có cần nên có ranh giới giữa truyện ngắn và truyện dài? “Ngắn” và “dài” nên là bao nhiêu trang? Một truyện ngắn có thể mô tả một thời gian dài tương đương như truyện dài (10, 20, 50 năm), hay phải ngắn hơn?

Không cần thiết, ranh giới này cũng chỉ là một “áng chừng” có tính kỹ thuật mà thôi. Ngắn, dài tùy số chữ, nhưng cũng chính từ mắt nhìn, và tầm thưởng ngoạn nơi mỗi người đọc.

Truyện ngắn, ngắn-ngắn, trong lòng bàn tay, chớp, một trăm chữ, cho chí 15.000 [mười sáu nghìn] chữ cũng là “ngắn.” Một tiểu thuyết 300 trang, một bộ trường thiên vài vạn chữ cũng quy là “dài” mà thôi.

Thời gian được gợi ra trong câu hỏi này của Da Màu là thời gian vật lý. Trong văn chương, không thuần là thời gian vật lý, 10 năm hay 100 năm, theo cách gỡ lịch.

Nhưng, bằng vào chỉ thời gian vật lý, theo tôi, thì truyện ngắn ví như một cuộc gặp gỡ, truyện dài là một mối tình; truyện dài là một gia đình, truyện ngắn là một ai đó trong gia đình.

Một lần gặp nhau, một buổi chiều chẳng hạn, nắng hoặc mưa, anh ly cà phê, em cũng vậy, chuyện trò, rồi chia tay, cũng là đủ/trọn một lần gặp. Mối tình, bao nhiêu lần hẹn hò, lúc này vui, lúc kia hờn giận, chầy ngày dài tháng, có thể một đời chung, có thể đoạn lìa, thế nào, ra sao, đó cũng là đầu/cuối một chuyện tình.

Một cá nhân đứng riêng, là đủ danh xưng một con người. Con người ấy trong gia đình, hòa trong một đại thể của danh xưng chung, người ấy vẫn là mình.

Hai hàm dụ trên của tôi, không được hiểu một truyện dài là nhiều truyện ngắn gộp lại, mà nó minh định, mỗi thể loại có một thế giới riêng, một “định mệnh,” một trọn vẹn hình hài riêng, một “tư cách” độc lập nhất thiết phải có.

Bốn mươi năm về trước [1973], một nhà xuất bản đã chọn một số truyện ngắn của một số tác gia tiêu biểu của Miền Nam, mỗi người một truyện, kèm theo mấy câu hỏi, trong đó có một câu : “ Quan niệm [của ông] về truyện ngắn?” Tôi đã mạo muội trả lời, xin phép trích lại đây:

“Viết một truyện ngắn được xem là hay, rất khó. Ngay cả những nhà chuyên về truyện ngắn cũng chỉ có một thời kỳ viết được truyện hay mà thôi, còn chỉ là…Mỗi truyện ngắn có một “định mệnh” đối với người viết; đẩy ra một chân trời, hoạt họa một chân dung, bày tỏ một thế giới mới. Với một kỹ thuật cao, ở truyện ngắn ta có thể nói được nhiều điều cần thiết hơn ở truyện dài; người đọc dễ nhận, dễ xúc động; y như ta đưa dần họ đến cái chóp núi chót vót, để bất ngờ thấy một thung lũng bàng bạc bên kia.

Hầu hết truyện ngắn của tôi cốt truyện được nghĩ ra rất nhanh, thoáng vụt, chỉ như của trực gíác; sau đó khi cầm bút viết, cần trải lòng, soi tìm những súc tích, thâm thúy, những vì sao lạ của ngôn ngữ. Tôi thường nghĩ tới công việc của một nhà điêu khắc.

Trong thế giới văn chương, truyện ngắn là những phiến ngà lấp lánh, đa thể và biến dịch từ mỗi người đọc.”

[Những Truyện Ngắn Hay Của Nhất Quê Hương ChúngTa, trang 32, Nhà xuất bản Sóng, Sàigòn 1974]

 

– Về truyện ngắn của Alice Munro.

Tôi không có cơ duyên đọc trọn những gì tác giả này viết. Tôi chỉ nhận xét nhà văn này qua những gì đã đọc.

Những so sánh, nhận xét, trong trả lời này là căn bản trên thể truyện ngắn truyền thống và cổ điển, chúng tôi vẫn vận dụng trong sáng tác từ trước tới nay.

Alice Munro, một đời, không có duyên với truyện dài nên thể truyện ngắn có một cái may mắn được “truyện dài hóa.” Không là một tài năng lớn, không có một thiên bẩm chống phá lại cái mô thức, cái mẫu mực từ lâu hằng có như một khuôn phép, một “luật đương nhiên” thì khó thể làm được việc này. Nhưng nó cũng có cái khuyết tật của nó, về sự “dài dòng, rề rà” không cần thiết, bị nát nẩm trong cái cần thiết phải cô đọng của truyện ngắn.

Cắt một đoạn văn, bất cứ đâu, trong một truyện ngắn, và một đoạn của truyện dài – đương nhiên của những tác gia đạt chuẩn – đưa hai đoạn văn ấy cho một người “sành đọc,” họ sẽ nhận biết ngay đoạn nào của truyện ngắn, đoạn nào là của truyện dài. Văn phong, cấu trúc, hạn từ, ý tưởng để dự phóng và liên hệ với toàn cục của mỗi thể loại [ngắn, dài] là rất khác nhau.

Ở Alice Munrio không có dị biệt này.

Thỉnh thoảng trong truyện ngắn của bà có những câu/đoạn văn phong thuần truyện ngắn, gọn, đơn giản, trong sáng, kiệm lời. Cũng như các nhà văn giàu tư tưởng, con chữ bà tạo ra chỉ là cái ký hiệu để những ý tưởng ký thác lung linh gần như bí ẩn phía sau con/dòng chữ, để người đọc tự khắc khoải, tự khao khát tìm hiểu. Chiều kích của chữ trở nên rộng lớn, và chiều sâu của văn chương được hiện thể là chỗ kỹ thuật này.

Ngược lại có những lúc bà viết bung ra, rất “lang thang và dông dài” như chú mục của vận dụng văn phong và ngôn ngữ trong truyện dài. Tới đây độc giả lại gặp một thử thách, là mất dấu đâu đó mạch truyện, lạc mất không gian và thời gian và vì hấp lực của truyện từng đắm mình trước đó, độc giả lại phải bắt đầu một chuyển hướng một cách khá mơ hồ những gì đã/đang đọc, ngay trong một truyện.

Tuy nhiên, ngoài những đặc điểm trên, nhiều [đoạn] truyện của Alice Munro không làm vừa lòng người đọc trong thói quen đọc truyện ngắn theo truyền thống. Bởi văn phong rất loãng, nhiều đoạn văn rất hay nhưng rất thừa.

Nếu đó là một truyện dài, có thể chấp nhận, đoạn văn ấy là một mở đường cho một “thừa thượng tiếp hạ” ở đâu đó trong phần sẽ tới, là lời rao cần thiết cho hậu cảnh. Nhưng là trong một truyện ngắn là quá thiếu cô đọng. Cắt bỏ nó đi, thì cái truyện vẫn không đến nỗi “tàn tật.”

Từ đây nảy ra một hệ lụy, đọc xong một cái truyện của bà, nó là bàng bạc, là thế giới cảm xúc được đánh thức rộng lớn, nhưng nó không có cái dấu ấn mạnh mẽ và sâu sắc cho người đọc – như cách của truyện ngắn đòi hỏi – một cú đấm, một nhát búa, một tiếng sét làm bừng cháy cảm xúc người đọc, hoặc phải bàng hoàng, ngẩn ngơ khi đọc xong cái truyện.

Văn chương không có nhiệm vụ bão hòa giữa những xung đột hình với bóng, buồn/vui, nước/lửa, hạnh phúc/khổ đau vv… Nó rất cực đoan, vì nó là nghệ thuật.

Alice Munro không viết truyện dài, nhưng với tài năng và bút lực của một tác gia đường trường, vậy bà để chữ nghĩa, ý tưởng lộng lộng một trời kia đi đâu. Nó được gom và đầu thai trong truyện ngắn. Nhưng bà lại phá phách, xem nhẹ cái “khuôn vàng thước ngọc” trong thể truyện ngắn bấy lâu.

Nhưng đây lại được xem là một cách tân, một “cách mạng” chữ nghĩa, dưới mắt nhìn là văn chương không vì cái phạm trù cổ điển, cái truyền thống mà tự giết mình.

Truyện của Alice Munro không có mở nút, dựng cao trào, tạo cái bẫy, thắt nút hoặc bỏ lửng. Thường cũng không cốt truyện rõ ràng. Đọc truyện của bà, đọc đoạn nào trước cũng được, nhẩn nha, thậm chí đọc ngược từ dưới lên cũng chẳng sao. Rất may cho người đọc, tuy là thừa so với cấu trúc truyện ngắn, nhưng tương đối, đoạn nào cũng có cái để đọc, hài hước, thâm thúy. Và toàn thể, là một dòng nhân thế từ đại lược tới vi tế, là ít vui, đáng suy ngẫm.

Từ chỗ này mà nhiều người đọc cho rằng thế giới truyện của bà ảm đạm. Ảm đạm? Vì chính nó phải vậy. Hân hoan tươi sáng hay ảm đạm xám màu, không hề làm cho văn chương chỗ này giá trị hơn chỗ kia.

Độc giả Việt Nam không có cái tạng đọc Alice Munro. Họ không thấy hay.

Trước khi được vinh danh qua Nobel bà đã đoạt nhiều giải thưởng lớn lao, nhưng văn chương của bà không mấy phổ biến ở Việt Nam. Có thể do lạc hậu, do thói quen đọc sách xuống thang, thị trường chữ nghĩa Hôm Nay không giống như thời trước 1975 tại Miền Nam. Khi bà được trao giải Nobel 2013, nơi đây không hề có một “bùng nổ,” một tạo cao trào tìm đọc, một làn sóng ngưỡng mộ, như một số các tác gia từng đoạt giải Nobel văn chương trước đây.

Đây là một thiệt thòi cho người đọc, Alice Munro vẫn vậy.

bài đã đăng của Cung Tích Biền


1 bình luận »

  • black raccoon viết:

    Người Việt Nam đều biết ông Nguyễn Hiến Lê như là một học giả, nhà biên khảo lớn của Miền Nam trước 75. Tôi thích tư cách nghệ sĩ trong con người nhà văn của ông nhất. Ông có lối viết và văn phong riêng. Đặc biệt trong dịch thuật văn chương ngoại quốc. Những bản dịch của NHL, theo tôi, chính là những tuyệt phẩm văn nghệ khác, qua tiếng Việt.

    NHL có một một tác phẩm dịch thuật truyện ngắn rất hay. Là quyển “Mưa”. Ông Lê dịch khoảng trên dưới 10 truyện ngắn cúa các nhà văn nổi danh thế giới, như: Guy de Maupassant, Jack London, John Steinbeck, Lâm Ngữ Đường… Sau mỗi truyện dịch, NHL đều có ghi lại ý kiến ngắn của mình về truyện đó. Truyện “Boule de suif” là thói xem thường người bình dân ít học trong xã hội của trưởng giả. Truyện “Johnny Bear” là thói quen tò quen xấu mò tọc mạch vào đời tư con người…

    Truyện ngắn “Cầu Nhiêm Khách” 虬髥客 của Đỗ Quang Đình 杜光庭 (850-933) được Lâm Ngữ Đường viết lại sang thể Bạch Thoại TH. Nhà văn NHL dịch sang Việt Ngữ. Truyện có cái không khí kỳ tình hiệp khách. NHL dịch tựa đề là “Lão Râu Quăn”, chữ “đại muội muội” ông Lê gọi là “Cô Nhớn” . Theo NHL cho ý kiến thì truyện ngắn nầy hay nhất là khi Lý Thế Dân xuất hiện. Không gian, con người im lặng nhưng nghiêm trang, không khí cởi mở, tỏa sáng. Khoảnh khắc im lặng này rất ngắn. Và NHL đã phiên dịch sang Việt Ngữ theo tinh thần đó thật hay.

    Tập truyện ngắn dịch thuật “Mưa” có thể nói là một tuyệt phẩm khác của nhà văn Nguyễn Hiến Lê.

Phần Góp Ý/Bình Luận

Xin vui lòng bày tỏ trách nhiệm và sự tương kính trong việc sử dụng ngôn ngữ khi đóng góp ý kiến. Da Màu dành quyền từ chối những ý kiến cực đoan, thiếu tôn trọng bạn đọc hoặc không sử dụng email thật. Chúng tôi sẽ liên lạc trực tiếp với tác giả nếu ý kiến cần được biên tập.

Lưu ý: Xin vui lòng bỏ dấu tiếng Việt để giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc từ độc giả trong việc diễn dịch ý kiến đóng góp. Bài không bỏ dấu sẽ không được hiển thị. Xin chân thành cám ơn.


*

@2006-2012 damau.org ♦ tạp chí văn chương Da Màu Web services provided by InfoResources Center, Inc. Log in | Entries (RSS) | Comments (RSS)
porn ficken russian porn japanese porn watch porn watch sex izle sex izle anal porn tube amateur porn watch